Shloka 42
पाण्डोः श्राद्धं, सत्यवत्याः वनगमनम्, बाल्यस्पर्धा च
Pāṇḍu’s Śrāddha, Satyavatī’s Withdrawal, and Childhood Rivalry
श्रुत्वा भरतसिंहस्य विविधा: करुणा गिर: । भीममार्तस्वरं कृत्वा हाहेति परिचुक्रुशु:,भरतसिंह पाण्डुकी यह करुणायुक्त चित्र-विचित्र वाणी सुनकर उनके अनुचर और सेवक सभी हाय-हाय करके भयंकर आर्तनाद करने लगे
śrutvā bharatasiṃhasya vividhāḥ karuṇā giraḥ | bhīmam ārtasvaraṃ kṛtvā hāheti paricukruśuḥ ||
ครั้นได้ยินถ้อยคำอันหลากหลายและชุ่มด้วยความโศกของสิงห์แห่งวงศ์ภารตะนั้น เหล่าผู้ติดตามและข้ารับใช้ก็เปล่งเสียงคร่ำครวญอันน่าสะพรึง ร้องว่า “อนิจจา! อนิจจา!” แล้วร่ำไห้ระงม
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical and social dimension of suffering: when a foremost person (a ‘lion among the Bharatas’) is afflicted, the grief is not private but shared by dependents and companions, reflecting bonds of loyalty, compassion, and duty within the royal household.
After hearing the sorrowful cries/words of the Bharata hero, the attendants and servants respond emotionally—raising a terrifying, anguished wail and repeatedly crying “hā hā” in collective lamentation.