Shloka 6
Pāṇḍu’s Marriages, Conquests, and Triumphal Return (पाण्डोर्विवाह-विजय-प्रत्यागमनम्)
तस्मान्निशम्य सत्यं मे कुरुष्व यदनन्तरम् । (यस्तु राजा वसुर्नाम श्रुतस्ते भरतर्षभ । तस्य शुक्रादहं मत्स्याद् धृता कुक्षौ पुरा किल ।। मातरं मे जलाद्धृत्वा दाश: परमधर्मवित् | मां तु स्वगृहमानीय दुहितृत्वे हुकल्पयत् ।।) धर्मयुक्तस्य धर्मार्थ पितुरासीत् तरी मम,“अतः मेरी सच्ची बात सुनकर उसके बाद जो कर्तव्य हो, उसे करो। “भरतश्रेष्ठ! तुमने महाराज वसुका नाम सुना होगा। पूर्वकालमें मैं उन्हींके वीर्यसे उत्पन्न हुई थी। मुझे एक मछलीने अपने पेटमें धारण किया था। एक परम धर्मज्ञ मल्लाहने जलमेंसे मेरी माताको पकड़ा, उसके पेटसे मुझे निकाला और अपने घर लाकर अपनी पुत्री बनाकर रखा। मेरे उन धर्मपरायण पिताके पास एक नौका थी, जो (धनके लिये नहीं) धर्मार्थ चलायी जाती थी
tasmān niśamya satyaṃ me kuruṣva yad anantaram | (yas tu rājā vasur nāma śrutas te bharatarṣabha | tasya śukrād ahaṃ matsyād dhṛtā kukṣau purā kila || mātaraṃ me jalād dhṛtvā dāśaḥ paramadharmavit | māṃ tu svagṛham ānīya duhitṛtve hy akalpayat || dharmayuktasya dharmārtha pitur āsīt tarī mama ||)
“เพราะฉะนั้น เมื่อท่านได้ฟังถ้อยคำอันสัตย์จริงของข้าพเจ้าแล้ว จงกระทำสิ่งที่ควรกระทำต่อไปเถิด โอ้ผู้ประเสริฐแห่งวงศ์ภารตะ ท่านคงเคยได้ยินนามพระราชาวสุมาแล้ว กาลก่อน ข้าพเจ้าได้ปฏิสนธิจากเชื้อของพระองค์; ปลาตัวหนึ่งได้อุ้มชูข้าพเจ้าไว้ในท้องของมัน นายท่าผู้รู้ธรรมอย่างยิ่งคนหนึ่งจับมารดาของข้าพเจ้าขึ้นจากสายน้ำ ผ่าเอาข้าพเจ้าออกจากท้อง แล้วพากลับเรือน เลี้ยงดูเป็นบุตรี ชายผู้ทรงธรรมผู้นั้น—บิดาของข้าพเจ้า—มีเรือลำหนึ่ง ซึ่งเขาใช้ขับเคลื่อนเพื่อธรรม (มิใช่เพื่อกำไรเพียงอย่างเดียว)”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage foregrounds satya (truthful disclosure) as the basis for deciding proper action (yad anantaram), and it praises dharma lived in ordinary roles: the ferryman is called paramadharmavit, and even his livelihood (the boat) is framed as dharmārtha—service aligned with duty rather than mere gain.
A woman recounts her origin story: she was conceived from King Vasu, carried within a fish, then rescued from the fish’s belly by a righteous ferryman who raised her as his daughter. She urges the listener to hear this truth and then act appropriately in response.