Shloka 67
Āṇīmāṇḍavya–Upākhyāna
The Account of Āṇīmāṇḍavya and the Birth of Vidura
अनपत्यतैकपुत्रत्वमित्याहुर्धर्मवादिन: । (चक्षुरेकं च पुत्रश्न अस्ति नास्ति च भारत । चक्षुर्नाशे तनोरनाश: पुत्रनाशे कुलक्षय: ।।) अन्निहोत्रं त्रयीविद्यासंतानमपि चाक्षयम्
anapatyatā ekaputratvam ity āhur dharmavādinaḥ | (cakṣur ekaṃ ca putraś ca asti nāsti ca bhārata | cakṣur nāśe tanor anāśaḥ putranāśe kula-kṣayaḥ ||) agnihotraṃ trayī-vidyā santānam api cākṣayam
ไวศัมปายนะกล่าวว่า บรรดาผู้แสดงธรรมกล่าวว่า “ความไร้บุตร” ก็ประหนึ่ง “มีบุตรเพียงคนเดียว” เพราะว่า โอ้ภารตะ ดวงตาและบุตรนั้น ในความหมายหนึ่ง ‘มีอยู่และก็เหมือนไม่มี’: หากเสียดวงตา กายยังคงอยู่; แต่หากเสียบุตร วงศ์สกุลย่อมพินาศ ดังนั้น พิธีอัคนิโหตระ ความรู้แห่งไตรเวท และการมีสืบสกุล จึงถูกกล่าวว่าเป็นหลักค้ำจุนอันไม่เสื่อมสูญ
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the continuity of lineage is a major dharmic concern: losing a son threatens the very survival of the family line, whereas losing an eye does not end the body. Hence progeny, along with Vedic learning and daily ritual (Agnihotra), is treated as an enduring pillar of household dharma.
Vaiśampāyana reports a traditional dharma-based reflection, addressing a ‘Bhārata’ listener, to emphasize why elders equate childlessness with having only one son and why they praise ritual, Vedic knowledge, and progeny as lasting supports for a family’s continuity.