Shloka 66
अनुक्रमणिकाध्यायः (Anukramaṇikā Adhyāya) — Invocation, Narrator Frame, and Textual Scope
ग्रहनक्षत्रताराणां प्रमाणं च युगै:ः सह । ऋचो यजूषि सामानि वेदाध्यात्मं तथैव च,ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र--इन चारों वर्णोंके कर्तव्यका विधान, पुराणोंका सम्पूर्ण मूलतत्त्व भी प्रकट हुआ है। तपस्या एवं ब्रह्मचर्यके स्वरूप, अनुष्ठान एवं फलोंका विवरण, पृथ्वी, चन्द्रमा, सूर्य, ग्रह, नक्षत्र, तारा, सत्ययुग, त्रेता, द्वापर, कलियुग--इन सबके परिमाण और प्रमाण, ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद और इनके आध्यात्मिक अभिप्राय और अध्यात्मशास्त्रका इस ग्रन्थमें विस्तारसे वर्णन किया गया है
grahanakṣatratārāṇāṃ pramāṇaṃ ca yugaiḥ saha | ṛco yajūṃṣi sāmāni vedādhyātmaṃ tathaiva ca |
คัมภีร์นี้ได้แสดงมาตราและการคำนวณของดาวเคราะห์ นักษัตร และดวงดาว พร้อมทั้งช่วงเวลาของยุคทั้งหลายไว้โดยพิสดาร อีกทั้งอธิบายบทสวดแห่งฤคเวท มนตรสูตรแห่งยชุรเวท และบทขับแห่งสามเวท พร้อมความหมายภายในเชิงอธยात्मะอันลึกซึ้ง นอกจากนี้ยังวางหลักธรรมว่าด้วยหน้าที่ของวรรณะทั้งสี่—พราหมณ์ กษัตริย์ แพศย์ และศูทร—เผยแก่นแห่งปุราณะ ลักษณะของตบะและพรหมจรรย์ พิธีกรรมและผล ตลอดจนมาตราของแผ่นดิน จันทร์ สุริยะ และสิ่งทั้งหลาย—ล้วนกล่าวไว้ครบถ้วนในที่นี้
Educational Q&A
The verse highlights the Mahābhārata’s claim to encyclopedic scope: it links dharma and human conduct to a larger order—cosmic measurements (time and celestial cycles) and the Vedas’ outward forms and inward spiritual meaning—implying that ethical life is best understood within a well-ordered vision of the universe and revelation.
In the opening catalog of the work’s contents (Adi Parva’s introductory section), the text enumerates subjects treated in the Mahābhārata, here emphasizing astronomy/cosmology (planets, stars, yugas) and Vedic materials (Ṛk, Yajus, Sāman) together with their adhyātma—its inner, spiritual interpretation.