Shloka 42
अनुक्रमणिकाध्यायः (Anukramaṇikā Adhyāya) — Invocation, Narrator Frame, and Textual Scope
दिव:पुत्रो बृहद्धानुश्चक्षुरात्मा विभावसु: । सविता स ऋचीकोड को भानुराशावहो रवि:,पूर्वकालमें दिव:पुत्र, बृहत्, भानु, चक्षु, आत्मा, विभावसु, सविता, ऋचीक, अर्क, भानु, आशावह तथा रवि--ये सब शब्द विवस्वान्के बोधक माने गये हैं, इन सबमें जो अन्तिम 'रवि' हैं वे 'महा' (मही--पृथ्वीमें गर्भ स्थापन करनेवाले एवं पूज्य) माने गये हैं। इनके तनय देवश्राट् हैं और देवभ्राटके तनय सुभ्राट माने गये हैं
divaḥputro bṛhaddhānuś cakṣurātmā vibhāvasuḥ | savitā sa ṛcīko 'rko bhānur āśāvaho raviḥ ||
ตามคติเดิม ชื่อว่า ทิวะห์ปุตระ, พฤหัทธานุ, ภานุ, จักษุ, อาตมา, วิภาวสุ, สวิตฤ, ฤจี กะ, อรกะ, ภานุ, อาศาวหะ และ รวิ—ล้วนเป็นนามเรียกวิวัสวาน (สุริยะ) ทั้งสิ้น ในบรรดานั้น นามสุดท้ายคือ “รวิ” ได้รับยกย่องเป็น “มหา”—ผู้ทรงตั้งเมล็ดแห่งชีวิตลงในแผ่นดินและเป็นที่เคารพบูชา จากท่านนั้นกำเนิดเทวาศราฏ; และจากเทวภราฏกำเนิดสุภราฏ
Educational Q&A
The verse preserves traditional knowledge that many distinct-sounding names are actually epithets of a single cosmic principle—the Sun (Vivasvān). It highlights how Sanskrit tradition uses multiple names to express different functions and qualities (radiance, inspiration, cosmic ‘eye’), encouraging a unified understanding behind diverse expressions.
Within the Adi Parva’s opening genealogical and cosmological material, the text lists recognized names of Vivasvān and then links this solar figure to a lineage by naming descendants (Devāśrāṭ, Devabhrāṭ, Subhrāṭ), situating later persons within an ordered ancestral framework.