Previous Verse
Next Verse

Shloka 24

Vasiṣṭha-gamana

Vasiṣṭha’s Departure / The Episode of Sagara

भीतास्तस्य नरेश्वरस्य रिपवः केचित्प्रता पानलज्वालामुष्टदृशो विसृज्य वसतिं राज्यं च पुत्रादिभिः / द्विट्सैन्यैः समभिद्रुता वनभुवं संप्राप्य तत्रापि ते ऽस्तैमित्यं समुपागता गिरिगुहासुप्तोत्थितेन द्विषः

bhītāstasya nareśvarasya ripavaḥ kecitpratā pānalajvālāmuṣṭadṛśo visṛjya vasatiṃ rājyaṃ ca putrādibhiḥ / dviṭsainyaiḥ samabhidrutā vanabhuvaṃ saṃprāpya tatrāpi te 'staimityaṃ samupāgatā giriguhāsuptotthitena dviṣaḥ

ศัตรูบางพวกของพระนเรศวรนั้น ราวกับถูกเปลวไฟแห่งเดชานุภาพแผดเผาดวงตา ได้ละทิ้งที่อยู่และราชอาณาจักร พร้อมบุตรหลานแล้วหนีไป ถูกกองทัพฝ่ายตรงข้ามไล่ต้อนจนถึงป่า แต่แม้ที่นั่นก็ยังไม่พบความสงบ เพราะศัตรูที่ตื่นจากหลับในถ้ำภูเขายังคงตามรบกวน

bhītāḥfrightened
bhītāḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण) of ripavaḥ
TypeAdjective
Rootbhīta (कृदन्त, √bhī)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Plural
tasyaof him
tasya:
Ṣaṣṭhī-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeNoun
Roottad (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Genitive (6th/षष्ठी), Singular; demonstrative pronoun
nareśvarasyaof the lord of men (king)
nareśvarasya:
Ṣaṣṭhī-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootnareśvara (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Genitive (6th/षष्ठी), Singular
ripavaḥenemies
ripavaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootripu (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Plural
kecitsome
kecit:
Karta (कर्ता) (subset of ripavaḥ)
TypeNoun
Rootkecit (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Plural; indefinite pronoun
pratāpa-analajvālā-muṣṭa-dṛśaḥfierce-eyed (with blazing fiery glare)
pratāpa-analajvālā-muṣṭa-dṛśaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण) of kecit
TypeAdjective
Rootpratāpa (प्रातिपदिक) + anala (प्रातिपदिक) + jvālā (प्रातिपदिक) + muṣṭa (प्रातिपदिक) + dṛś (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Plural; ‘having eyes (look) like a fistful of blazing fire of valor’ i.e., fierce-eyed; बहुपद-तत्पुरुष used adjectivally
visṛjyahaving left
visṛjya:
Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकाल-क्रिया)
TypeVerb
Rootvi-√sṛj (धातु)
FormAbsolutive/Gerund (क्त्वान्त/ल्यप्), ‘having abandoned’
vasatimdwelling/home
vasatim:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootvasati (प्रातिपदिक)
FormFeminine, Accusative (2nd/द्वितीया), Singular
rājyamkingdom
rājyam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootrājya (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Accusative (2nd/द्वितीया), Singular
caand
ca:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
FormAvyaya; conjunction (समुच्चय)
putra-ādibhiḥwith sons and others
putra-ādibhiḥ:
Sahakāraka (सहकारक)
TypeNoun
Rootputra (प्रातिपदिक) + ādi (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Instrumental (3rd/तृतीया), Plural; ‘with sons and others’
dviṭ-sainyaiḥby enemy forces
dviṭ-sainyaiḥ:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootdviṭ (प्रातिपदिक) + sainya (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Instrumental (3rd/तृतीया), Plural; ‘by enemy armies’
samabhidrutāḥpursued/attacked
samabhidrutāḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण) of te/kecit
TypeAdjective
Rootsam-abhi-√dru (धातु)
FormPast passive participle (क्त), Masculine, Nominative (1st/प्रथमा), Plural; ‘having been chased/assailed’
vana-bhuvamforest region
vana-bhuvam:
Karma (कर्म) (goal)
TypeNoun
Rootvana (प्रातिपदिक) + bhu (प्रातिपदिक)
FormFeminine, Accusative (2nd/द्वितीया), Singular; ‘forest-ground’
saṃprāpyahaving reached
saṃprāpya:
Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकाल-क्रिया)
TypeVerb
Rootsam-√prāp (धातु)
FormAbsolutive/Gerund (क्त्वान्त/ल्यप्), ‘having reached’
tatrathere
tatra:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Roottatra (अव्यय)
FormAvyaya; adverb of place
apieven/also
api:
Sambandha/Emphasis (निपातार्थ)
TypeIndeclinable
Rootapi (अव्यय)
FormAvyaya; particle (निपात)
tethey
te:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roottad (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Plural; pronoun
astaimityamrestlessness/agitation
astaimityam:
Karma (कर्म) (state attained)
TypeNoun
Roota-staimitya (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Accusative (2nd/द्वितीया), Singular; ‘lack of stillness’ i.e., agitation
samupāgatāḥcame to/attained
samupāgatāḥ:
Kriyā-sādhana (क्रियासाधन)
TypeAdjective
Rootsam-upa-√gam (धातु)
FormPast passive participle (क्त), Masculine, Nominative (1st/प्रथमा), Plural; ‘having come to/attained’
giri-guhā-supta-utthitenaby one who rose from sleep in a mountain cave
giri-guhā-supta-utthitena:
Karaṇa/Hetu (करण/हेतु)
TypeNoun
Rootgiri (प्रातिपदिक) + guhā (प्रातिपदिक) + supta (कृदन्त, √svap) + utthita (कृदन्त, √sthā with ut-)
FormMasculine/Neuter, Instrumental (3rd/तृतीया), Singular; ‘by (one) awakened from sleep in a mountain-cave’ (i.e., by an enemy suddenly rising)
dviṣaḥof an enemy
dviṣaḥ:
Ṣaṣṭhī-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootdviṣ (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Genitive (6th/षष्ठी), Singular; ‘of the enemy’