Previous Verse
Next Verse

Shloka 21

Vasiṣṭha-gamana

Vasiṣṭha’s Departure / The Episode of Sagara

आगनेयास्त्रप्रतापप्रतिहतगतयो ऽदृष्टमार्गाः समन्ता द्भूपाला नष्टसंघाः परवशतनवो व्याकुलीभूतचित्ताः / भीताः संत्युक्तवस्त्रायुधकवचविभूषादिका मुक्तकेशा विस्पष्टोन्मत्तभावान्भृश तरमनुकुर्वन्त्यग्रतः शात्रवाणाम्

āganeyāstrapratāpapratihatagatayo 'dṛṣṭamārgāḥ samantā dbhūpālā naṣṭasaṃghāḥ paravaśatanavo vyākulībhūtacittāḥ / bhītāḥ saṃtyuktavastrāyudhakavacavibhūṣādikā muktakeśā vispaṣṭonmattabhāvānbhṛśa taramanukurvantyagrataḥ śātravāṇām

ด้วยเดชแห่งอัคนียาสตรา การเคลื่อนทัพของพวกเขาถูกสกัดกั้น มองไม่เห็นหนทางรอบด้านจึงหลงทิศ กองทัพกษัตริย์แตกพ่าย ร่างกายเหมือนตกอยู่ใต้อำนาจ ใจหวั่นไหว ด้วยความกลัวจึงทิ้งผ้า อาวุธ เกราะ และเครื่องประดับ ปล่อยผมสยาย ประพฤติราวคนคลุ้มคลั่งต่อหน้าศัตรู

āganeya-astra-pratāpa-pratihata-gatayaḥwhose movements were checked by the heat/power of the Agneya weapon
āganeya-astra-pratāpa-pratihata-gatayaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण) of bhūpālāḥ
TypeAdjective
Rootāganeya (प्रातिपदिक) + astra (प्रातिपदिक) + pratāpa (प्रातिपदिक) + pratihata (कृदन्त, √han) + gati (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Plural; बहुपद-समासः; ‘-gatayaḥ’ = गत्यः (f.) but here used as bahuvrīhi-like epithet for persons; sense: ‘whose movements are checked’
adṛṣṭa-mārgāḥhaving no visible way (bewildered)
adṛṣṭa-mārgāḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण) of bhūpālāḥ
TypeAdjective
Roota-dṛṣṭa (कृदन्त, √dṛś) + mārga (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Plural; कर्मधारयः (‘unseen path’) used adjectivally
samantāton all sides
samantāt:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootsamantāt (अव्यय)
FormAvyaya; adverb of place (दिक्-अव्यय)
bhūpālāḥkings
bhūpālāḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootbhūpāla (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Plural
naṣṭa-saṃghāḥwith their troops destroyed
naṣṭa-saṃghāḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण) of bhūpālāḥ
TypeAdjective
Rootnaṣṭa (कृदन्त, √naś) + saṃgha (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Plural; ‘whose groups/forces are destroyed’
para-vaśa-tanavaḥtheir bodies helpless/under others’ power
para-vaśa-tanavaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण) of bhūpālāḥ
TypeAdjective
Rootpara (प्रातिपदिक) + vaśa (प्रातिपदिक) + tanu (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Plural; ‘having bodies under another’s control’
vyākulī-bhūta-cittāḥwith agitated minds
vyākulī-bhūta-cittāḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण) of bhūpālāḥ
TypeAdjective
Rootvyākulī (प्रातिपदिक) + bhūta (कृदन्त, √bhū) + citta (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Plural; ‘whose minds have become agitated’
bhītāḥfrightened
bhītāḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण) of bhūpālāḥ
TypeAdjective
Rootbhīta (कृदन्त, √bhī)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Plural; past passive participle used adjectivally
saṃtyakta-vastra-āyudha-kavaca-vibhūṣā-ādikāḥhaving cast off clothes, weapons, armor, ornaments, etc.
saṃtyakta-vastra-āyudha-kavaca-vibhūṣā-ādikāḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण) of bhūpālāḥ
TypeAdjective
Rootsaṃtyakta (कृदन्त, √tyaj) + vastra (प्रातिपदिक) + āyudha (प्रातिपदिक) + kavaca (प्रातिपदिक) + vibhūṣā (प्रातिपदिक) + ādi (अव्यय/प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Plural; समाहार-द्वन्द्व/इतरेतर-द्वन्द्व sense: ‘having abandoned clothes, weapons, armor, ornaments, etc.’
mukta-keśāḥwith hair let loose
mukta-keśāḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण) of bhūpālāḥ
TypeAdjective
Rootmukta (कृदन्त, √muc) + keśa (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Plural; ‘with loosened hair’
vispaṣṭa-unmatta-bhāvānclearly mad/deranged behaviors
vispaṣṭa-unmatta-bhāvān:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootvispaṣṭa (प्रातिपदिक) + unmatta (प्रातिपदिक) + bhāva (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Accusative (2nd/द्वितीया), Plural; object of anukurvanti
bhṛśamexcessively
bhṛśam:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootbhṛśam (अव्यय)
FormAvyaya; adverb (क्रियाविशेषण)
tarammore, further
taram:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Roottaram (अव्यय)
FormAvyaya; comparative adverbial (तरम्)
anukurvantithey imitate/act out
anukurvanti:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootanu-√kṛ (धातु)
FormLaṭ-lakāra (Present/वर्तमान), Parasmaipada, 3rd person (प्रथमपुरुष), Plural; causative not intended; simple ‘imitate/follow’
agrataḥin front
agrataḥ:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootagrataḥ (अव्यय)
FormAvyaya; adverb of place (देश-अव्यय)
śātravāṇāmof the enemies
śātravāṇām:
Ṣaṣṭhī-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootśātrava (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Genitive (6th/षष्ठी), Plural