Adhyaya 5
Book 5 is the Arthashastra’s ‘inner nervous system’: it regulates how the Vijigīṣu maintains internal security, tests loyalty, and neutralizes threats without destabilizing the visible administrative order. Chapter 5.5, in this micro-sūtra, encodes a core principle of covert governance—controlled exit. The line ‘tato bhartari jīve vā mṛte vā punarāvrajet’ instructs that after the decisive condition concerning the “bhartṛ” (protector/husband/handler/target-anchor within the operation) is met—whether he lives or dies—the operative must return/withdraw. This is not sentiment but protocol: Kautilya treats clandestine action as a temporary surgical intervention, not a permanent social entanglement. The pragmatic objective is to preserve state secrecy, prevent operational drift into private attachment, and reduce the chance of counter-intelligence detection. In the Vijigīṣu’s power structure, such withdrawal preserves the ministerial limb’s integrity by preventing covert assets from becoming autonomous centers of influence.
Sutras
Sutra 1
नियुक्तः कर्मसु व्ययविशुद्धमुदयं दर्शयेत् ॥ कZ_०५.५.०१ ॥
เจ้าหน้าที่ที่ได้รับมอบหมายงานพึงแสดงรายได้/ผลลัพธ์ที่พิสูจน์ได้ว่าบริสุทธิ์จากรายจ่ายที่ไม่ชอบหรือไม่สามารถชี้แจงได้
Sutra 2
आभ्यन्तरं बाह्यं गुह्यं प्रकाश्यमात्ययिकमुपेक्षितव्यं वा कार्यं इदमेवमिति विशेषयेच्च ॥ कZ_०५.५.०२ ॥
เขาควรกำหนดงานของรัฐด้วยว่าเป็นงานภายในหรือภายนอก ลับหรือเปิดเผย เร่งด่วนหรือเลื่อนได้ พร้อมระบุให้ชัดว่า ‘เรื่องนี้ต้องดำเนินการเช่นนี้’
Sutra 3
मृगयाद्यूतमद्यस्त्रीषु प्रसक्तं नैनमनुवर्तेत प्रशंसाभिः ॥ कZ_०५.५.०३ ॥
หากเขาหมกมุ่นกับการล่าสัตว์ การพนัน สุรา หรือสตรี ก็ไม่ควรตามใจหรือส่งเสริมด้วยคำสรรเสริญ/ประจบสอพลอ
Sutra 4
आसन्नश्चास्य व्यसनोपघाते प्रयतेत परोपजापातिसंधानोपधिभ्यश्च रक्षेत् ॥ कZ_०५.५.०४ ॥
โดยอยู่ใกล้ชิดเขา ควรพยายามป้องกันภัยพิบัติที่เกิดจากอบายมุข และคุ้มครองเขาจากการยุยงของศัตรู การล่อให้ติดกับ และการทดสอบ/แผนลับต่าง ๆ
Sutra 5
इङ्गिताकारौ चास्य लक्षयेत् ॥ कZ_०५.५.०५ ॥
เขาควรสังเกตกิริยาท่าทางและการแสดงออกภายนอกของผู้นั้นด้วย
Sutra 6
कामद्वेषहर्षदैन्यव्यवसायभयद्वन्द्वविपर्यासमिङ्गिताकाराभ्यां हि मन्त्रसंवरणार्थमाचरति प्राज्ञः ॥ कZ_०५.५.०६ ॥
เพราะความใคร่ ความเกลียดชัง ความยินดี ความท้อแท้ ความมุ่งมั่น ความกลัว ความขัดแย้งในใจ และความสับสน ย่อมปรากฏผ่านกิริยาท่าทางและสีหน้า; ดังนั้นผู้มีปัญญาจึงฝึกวินัยตนเพื่อปกปิดคำปรึกษาลับ
Sutra 7
दर्शने प्रसीदति वाक्यं प्रतिगृह्णाति आसनं ददाति विविक्तो दर्शयते शङ्कास्थाने नातिशङ्कते कथायां रमते परिज्ञाप्येष्ववेक्षते पथ्यमुक्तं सहते स्मयमानो नियुङ्क्ते हस्तेन स्पृशति श्लाघ्ये नोपहसति परोक्षं गुणं ब्रवीति भक्ष्येषु स्मरति सह विहारं याति व्यसनेऽभ्युपपद्यते तद्भक्तीन्पूजयति गुह्यमाचष्टे मानं वर्धयति अर्थं करोति अनर्थं प्रतिहन्ति इति तुष्टज्ञानम् ॥ कZ_०५.५.०७ ॥
สัญญาณว่าเขาพอใจมีดังนี้: พบแล้วทักทายอย่างอบอุ่น; รับฟังและยอมรับคำพูด; เสนอที่นั่ง; ให้เข้าพบเป็นการส่วนตัว; ในที่น่าสงสัยไม่ระแวงเกินควร; เพลิดเพลินกับการสนทนา; ใส่ใจเรื่องที่ควรทำความเข้าใจ; อดทนต่อคำแนะนำที่เป็นประโยชน์; ยิ้มแล้วมอบหมายงาน; แตะต้องด้วยมือ (เป็นเครื่องหมายแห่งความโปรดปราน); ไม่เยาะเย้ยสิ่งที่ควรสรรเสริญ; กล่าวถึงคุณความดีแม้ลับหลัง; ระลึกถึงในเรื่องอาหาร/เครื่องบูชา; ออกไปพักผ่อนร่วมกัน; ยืนเคียงข้างยามทุกข์ยาก; ให้เกียรติผู้พึ่งพาของเขา; แบ่งปันเรื่องลับ; เพิ่มเกียรติยศ; ส่งเสริมประโยชน์และป้องกันโทษ—ด้วยเหตุนี้จึงรู้ว่าเขาพอใจ
Sutra 8
एतदेव विपरीतमतुष्टस्य भूयश्च वक्ष्यामः ॥ कZ_०५.५.०८ ॥
ส่วนผู้ไม่พอใจย่อมแสดงตรงกันข้ามกับนี้; และเราจะกล่าวต่อไปอีก
Sutra 9
संदर्शने कोपः वाक्यस्याश्रवणप्रतिषेधौ आसनचक्षुषोरदानम् वर्णस्वरभेदः एकाक्षिभ्रुकुट्योष्ठनिर्भोगः स्वेदश्वासस्मितानामस्थानोत्पत्तिः परमन्त्रणमकस्माद्व्रजनम् वर्धनमन्यस्य भूमिगात्रविलेखनमन्यस्योपतोदनम् विद्यावर्णदेशकुत्सा समदोषनिन्दा प्रतिदोषनिन्दा प्रतिलोमस्तवः सुकृतानवेक्षणम् दुष्कृतानुकीर्तनम् पृष्ठावधानमतित्यागः मिथ्याभिभाषणम् राजदर्शिनां च तद्वृत्तान्यत्वम् ॥ कZ_०५.५.०९ ॥
สัญญาณของความไม่พอใจคือ: โกรธเมื่อพบกัน; ปฏิเสธที่จะฟังหรือรับคำพูด; ไม่ให้ที่นั่งแม้แต่ไม่เหลียวมอง; สีหน้าและน้ำเสียงเปลี่ยนไป; จ้องด้วยตาข้างเดียว ขมวดคิ้ว เม้ม/บิดริมฝีปาก; เหงื่อออก ลมหายใจเปลี่ยน ยิ้มไม่ถูกกาลเทศะ; ไปปรึกษาผู้อื่น; ลุกจากไปกะทันหัน; ยกย่องหรือส่งเสริมคนอื่น; ขีดเขียน/ข่วนพื้นหรือเกาแขนขา; เหน็บแนมหรือยั่วเย้าอีกคน; เยาะเย้ยความรู้ วงศ์ตระกูล หรือถิ่นกำเนิด; ตำหนิด้วยความผิดร่วมกันหรือจับผิดทีละข้อ; ชมเชยแบบย้อนแย้ง; เมินความดี; ยกเรื่องความผิดมาพูด; หันหลังให้หรือทอดทิ้ง; พูดเท็จ; และพฤติกรรมของผู้ที่มีสิทธิ์เข้าเฝ้ากษัตริย์เปลี่ยนไป
Sutra 10
वृत्तिविकारं चावेक्षेताप्यमानुषाणाम् ॥ कZ_०५.५.१० ॥
เขาควรเฝ้าสังเกตการเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมของผู้ที่อยู่ภายใต้ความกดดัน (โดยเฉพาะผู้รับใช้และผู้ใต้บังคับบัญชา) ด้วย
Sutra 11
अयमुच्चैः सिञ्चति इति कात्यायनः प्रवव्राज क्रौञ्चोऽपसव्यमिति कणिङ्को भारद्वाजः तृणमिति दीर्घश्चारायणः शीता शाटी इति घोटमुखः हस्ती प्रत्यौक्षीत् इति किञ्जल्कः रथाश्वं प्राशंसीत् इति पिशुनः प्रतिरवणे शुनः पिशुनपुत्रः ॥ कZ_०५.५.११ ॥
กาตยายนะละทิ้งไปโดยกล่าวว่า “เขาพรมจากที่สูง” เคราญจะละทิ้งไปโดยกล่าวว่า “เป็นลางร้าย/ผิดทิศ (อปสวฺยะ)” กณิṅกะ ภารทวาชะละทิ้งไปโดยกล่าวว่า “เป็นเพียงหญ้า” ทีรฆะ จารายณะละทิ้งไปโดยกล่าวว่า “หนาว—ผ้าบาง” โฆฏมุขะละทิ้งไปโดยกล่าวว่า “ช้างถูกพรมย้อนกลับ (เป็นลาง)” กิญชัลกะละทิ้งไปโดยกล่าวว่า “กำลังสรรเสริญม้าเทียมรถ” ปิศุนะ—ศุนะ บุตรของปิศุนะ—ละทิ้งไปเมื่อเกิดเสียงโห่ตอบโต้/ความอื้ออึงเป็นปฏิปักษ์
Sutra 12
अर्थमानावक्षेपे च परित्यागः ॥ कZ_०५.५.१२ ॥
เมื่อทรัพย์สินและเกียรติยศถูกกดทับ/ลดทอน (โดยเจตนา) การละทิ้งการรับใช้ย่อมชอบธรรม
Sutra 13
स्वामिशीलमात्मनश्च किल्बिषमुपलभ्य वा प्रतिकुर्वीत ॥ कZ_०५.५.१३ ॥
เมื่อพิจารณาอุปนิสัยของผู้ปกครอง—หรือเมื่อรู้ตัวถึงความผิดของตน—ควรดำเนินมาตรการตอบโต้/แก้ไขที่เหมาะสม
Sutra 14
मित्रमुपकृष्टं वास्य गच्छेत् ॥ कZ_०५.५.१४ ॥
เขาควรไปหาไมตรี/พันธมิตรที่อยู่ในตำแหน่งอันเหมาะสมสำหรับตน
Sutra 15
ततो भर्तरि जीवे वा मृते वा पुनराव्रजेत् ॥ कZ_०५.५.१५च्द् ॥
จากนั้น—ไม่ว่าเจ้านาย (พระราชา) จะยังมีพระชนม์อยู่หรือสิ้นพระชนม์แล้ว—เขาควรกลับมาอีกครั้ง (คือกลับเข้ารับราชการหรือฟื้นสถานะตามความเหมาะสมของสถานการณ์)
Frequently Asked Questions
It reduces social disruption and counter-intelligence risk by preventing prolonged clandestine entanglements, thereby protecting households from lingering coercion and safeguarding the state’s secrecy—stability through disciplined exit.
While this sūtra does not specify a fixed daṇḍa, standard Kauṭilyan logic implies punitive discipline for agents who compromise secrecy or disobey withdrawal orders—ranging from dismissal and forfeiture of reward to severe punishment if state security is endangered.
Read Arthashastra in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.