Previous Verse
Next Verse

Agni Purana — Vastu-Pratishtha & Isana-kalpa, Shloka 44

Adhivāsana-vidhi

Procedure for Preliminary Consecration in Vāstu–Pratiṣṭhā / Īśāna-kalpa

देशकालादिसम्पत्तौ दुर् निमित्तप्रशान्तये प्रदीपयेदिति घ पूर्वादिदिग्भागादिति ज पूर्वादिकाद्भागादिति घ सर्वकुण्डादित इति ख , छ , च आचार्यश्चाग्निमुत्पाद्येत्यादिः ददीताग्निं समुद्धरेदित्यन्तः पाठो ग पुस्तके नास्ति देशकालादिसङ्ख्याप्तौ इति घ होमङ्कृत्वा तु मन्त्रज्ञः पूर्णां दत्त्वा शुभावहां

deśakālādisampattau dur nimittapraśāntaye pradīpayediti gha pūrvādidigbhāgāditi ja pūrvādikādbhāgāditi gha sarvakuṇḍādita iti kha , cha , ca ācāryaścāgnimutpādyetyādiḥ dadītāgniṃ samuddharedityantaḥ pāṭho ga pustake nāsti deśakālādisaṅkhyāptau iti gha homaṅkṛtvā tu mantrajñaḥ pūrṇāṃ dattvā śubhāvahāṃ

เมื่อเงื่อนไขแห่งสถานที่ เวลา และสิ่งอื่น ๆ พร้อมแล้ว เพื่อระงับลางอัปมงคลพึงจุดไฟพิธี—ดังกล่าวไว้. มีบทอ่านต่างกันว่า “จากส่วนแห่งทิศตะวันออกและทิศอื่น ๆ” หรือ “จากส่วนตะวันออกเป็นต้น”; และอีกว่า “เริ่มจากหลุมไฟทั้งหมด”. ในฉบับ ‘คะ’ ไม่มีข้อความตั้งแต่ “อาจารย์ก่อกำเนิดไฟ…” จนถึง “พึงยกไฟขึ้น”. ครั้นการนับกำหนดเกี่ยวกับสถานที่และเวลาสำเร็จแล้ว ผู้รู้มนตร์เมื่อทำโหมะเสร็จ พึงถวายปูรณาหุติอันเป็นมงคลและนำความผาสุก

देशकालादिसम्पत्तौwhen place, time, etc. are in proper condition
देशकालादिसम्पत्तौ:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootदेश + काल + आदि + सम्पत्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन; समास: देशकालादि-सम्पत्ति (देशकालादीनां सम्पत्तिः)
दुर्evil/bad
दुर्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootदुर् (अव्यय/उपसर्ग)
Formउपसर्ग/पूर्वपद (prefix ‘bad/evil’), निमित्त-शब्देन सह प्रयोगः
निमित्तप्रशान्तयेfor the pacification of (evil) omens
निमित्तप्रशान्तये:
Sampradana/Prayojana (सम्प्रदान/प्रयोजन)
TypeNoun
Rootनिमित्त + प्रशान्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, चतुर्थी-विभक्ति (सम्प्रदान/प्रयोजन), एकवचन; तत्पुरुष (निमित्तस्य प्रशान्तिः)
प्रदीपयेत्should light/ignite
प्रदीपयेत्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र-√दीप् (धातु)
Formविधिलिङ् (optative), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन; णिच्-प्रयोग (causative: ‘should cause to blaze/light’)
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण-समाप्तिसूचक (quotative particle)
(ms. marker: gha)
:
None (पाठसंकेत)
TypeIndeclinable
Rootघ (अव्यय)
Formपाठभेद-सूचक-संकेताक्षर (manuscript marker)
पूर्वादिदिग्भागात्from the directional portion beginning with the east
पूर्वादिदिग्भागात्:
Apadana (अपादान)
TypeNoun
Rootपूर्व + आदि + दिक् + भाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (अपादान), एकवचन; समास: पूर्वादि-दिक्-भाग (पूर्वादीनां दिशां भागः)
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण-समाप्तिसूचक
(ms. marker: ja)
:
None (पाठसंकेत)
TypeIndeclinable
Rootज (अव्यय)
Formपाठभेद-सूचक-संकेताक्षर (manuscript marker)
पूर्वादिकात्from (the set) beginning with the east
पूर्वादिकात्:
Apadana (अपादान)
TypeNoun
Rootपूर्व + आदि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (अपादान), एकवचन; तत्पुरुष (पूर्वः आदिः यस्मात्)
भागात्from the portion
भागात्:
Apadana (अपादान)
TypeNoun
Rootभाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (अपादान), एकवचन
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण-समाप्तिसूचक
(ms. marker: gha)
:
None (पाठसंकेत)
TypeIndeclinable
Rootघ (अव्यय)
Formपाठभेद-सूचक-संकेताक्षर
सर्वकुण्डादितःfrom the beginning of all fire-pits
सर्वकुण्डादितः:
Apadana (अपादान)
TypeIndeclinable
Rootसर्व + कुण्ड + आदि + तस् (अव्यय-प्रत्यय)
Formतसिल्-प्रत्ययान्त अव्यय; ‘from all the pits onward / from the beginning of all pits’; समास: सर्व-कुण्ड-आदि
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण-समाप्तिसूचक
(ms. marker: kha)
:
None (पाठसंकेत)
TypeIndeclinable
Rootख (अव्यय)
Formपाठभेद-सूचक-संकेताक्षर
(ms. marker: cha/छ)
:
None (पाठसंकेत)
TypeIndeclinable
Rootछ (अव्यय)
Formपाठभेद-सूचक-संकेताक्षर
(ms. marker: ca)
:
None (पाठसंकेत)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formपाठभेद-सूचक-संकेताक्षर/अथवा समुच्चयार्थक; अत्र संकेताक्षर-रूपेण
आचार्यःthe teacher/priest
आचार्यः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootआचार्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-निपात
अग्निम्fire
अग्निम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
उत्पाद्यhaving kindled/produced
उत्पाद्य:
Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootउत्-√पद्/उत्-√पाद् (धातु)
Formक्त्वान्त-अव्यय (gerund)
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण-समाप्तिसूचक
आदिःthe beginning (reading)
आदिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootआदि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘beginning (portion)’
ददीतshould give/offer
ददीत:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√दा (धातु)
Formविधिलिङ्, परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन; वैदिक-रूप (दद्यात्)
अग्निम्fire
अग्निम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
समुद्धरेत्should take up/transfer
समुद्धरेत्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootसम्-उद्-हृ (धातु)
Formविधिलिङ्, परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण-समाप्तिसूचक
अन्तःthe end (reading)
अन्तः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअन्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘ending (portion)’
पाठःthe reading/text-variant
पाठः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootपाठ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
(ms. marker: ga)
:
None (पाठसंकेत)
TypeIndeclinable
Rootग (अव्यय)
Formपाठभेद-सूचक-संकेताक्षर
पुस्तकेin the manuscript/book
पुस्तके:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootपुस्तक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन
not
:
Sambandha (सम्बन्ध/निषेध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेधार्थक-निपात (negation)
अस्तिis/exists
अस्ति:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√अस् (धातु)
Formलट् (present indicative), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन
देशकालादिसङ्ख्याप्तौwhen the enumeration of place, time, etc. is complete
देशकालादिसङ्ख्याप्तौ:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootदेश + काल + आदि + सङ्ख्याप्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन; समास: देशकालादि-सङ्ख्याप्ति (देशकालादीनां सङ्ख्याप्तिः)
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण-समाप्तिसूचक
(ms. marker: gha)
:
None (पाठसंकेत)
TypeIndeclinable
Rootघ (अव्यय)
Formपाठभेद-सूचक-संकेताक्षर
होमम्the oblation/rite of offering
होमम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootहोम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन
कृत्वाhaving performed
कृत्वा:
Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Root√कृ (धातु)
Formक्त्वान्त-अव्यय (gerund): ‘having done’
तुthen/indeed
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात (emphasis/contrast)
मन्त्रज्ञःthe knower of mantras
मन्त्रज्ञः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootमन्त्र + ज्ञ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (कर्ता), एकवचन; तत्पुरुष (मन्त्रान् जानाति)
पूर्णाम्the full (fee/complete offering)
पूर्णाम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootपूर्णा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन; (दक्षिणा/पूर्णाहुति-रूपा)
दत्त्वाhaving given
दत्त्वा:
Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Root√दा (धातु)
Formक्त्वान्त-अव्यय (gerund): ‘having given’
शुभावहाम्bringing auspiciousness
शुभावहाम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootशुभ + आवह (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष (शुभम् आवहति) विशेषण (पूर्णाम्)

Lord Agni (traditional Agni Purana frame: Agni instructing Vasiṣṭha)

Vidya Category: {"primary_vidya":"Dharmashastra","secondary_vidya":"Mantra","practical_application":"Ritual governance: perform śānti-karman (pacification) by kindling fire when place/time conditions are proper; note textual variants for correct reading; after completing prescribed counts, perform homa and offer pūrṇāhuti for auspicious completion.","sutra_style":false}

Encyclopedic Reference: {"reference_type":"Commentary","entry_title":"Śānti-Karman Preconditions, Variant Readings, and Pūrṇāhuti Completion","lookup_keywords":["deśa-kāla-sampatti","dur-nimitta-śānti","pāṭha-bheda","pūrṇāhuti","homa completion"],"quick_summary":"When deśa-kāla and other requisites are fulfilled, kindle the fire to pacify bad omens; follow the correct manuscript reading where applicable; after completing the prescribed measure, conclude homa with an auspicious pūrṇāhuti."}

Concept: Auspiciousness management (nimitta-śānti) and procedural completeness (pūrṇāhuti) as dhārmic safeguards; fidelity to transmitted text (pāṭha-śuddhi).

Application: Check omens and conditions before starting; adhere to a reliable reading; end with pūrṇāhuti to ‘close’ the rite and secure welfare.

Khanda Section: Puja-vidhi (Homa, Agni-pratiṣṭhā, Śānti-karman)

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

Visual Art Cues: {"scene_description":"A ritual manual-like scene: auspicious checking of place/time, kindling fire for śānti against bad omens; scribes noting variant readings; final pūrṇāhuti offered into the fire as a concluding act.","kerala_mural_prompt":"Kerala mural, śānti-homa setting with priest kindling fire, symbolic inauspicious omens being pacified (dark clouds dispersing), a scribe with palm-leaf noting pāṭha-bheda, final pūrṇāhuti flame rising, traditional palette","tanjore_prompt":"Tanjore painting, grand homa with gold flames, priest offering pūrṇāhuti, auspicious motifs (kalasha, mango leaves), manuscript margin notes depicted as decorative panels, rich gold work emphasizing mangala","mysore_prompt":"Mysore style, instructional tableau: indicators of deśa-kāla readiness, priest performing śānti-homa, a manuscript with variant readings shown clearly, concluding pūrṇāhuti gesture highlighted, fine linework","mughal_miniature_prompt":"Mughal miniature, scholarly ritual scene with a manuscript open showing variant notes, priest completing pūrṇāhuti, attendants and instruments, subtle depiction of omens being calmed, intricate border design"}

Audio Atmosphere: {"recitation_mood":"instructional","suggested_raga":null,"pace":"slow","voice_tone":"instructional"}

Sandhi Resolution Notes: This verse contains extensive critical apparatus (ms. markers घ/ज/ख/छ/च/ग). Sandhi examples: निमित्तप्रशान्तये = निमित्त + प्रशान्तये; आचार्यश्चाग्निमुत्पाद्य = आचार्यः + च + अग्निम् + उत्पाद्य; ददीताग्निं = ददीत + अग्निम्.

Related Themes: Agni Purana 96 (agni-utpādana to homa conclusion; śānti-karman framing)

A
Agni
H
Homa
P
Pūrṇāhuti
Ā
Ācārya
K
Kuṇḍa

FAQs

It teaches a śānti-karman homa protocol: once the proper place–time conditions are met, kindle the ritual fire, perform the homa with mantra-competence, and conclude with the auspicious pūrṇāhuti (final complete oblation).

It preserves practical ritual-technology—conditions (deśa-kāla), altar/kuṇḍa considerations, and the standardized closing act (pūrṇāhuti)—showing the text’s compendium-style coverage of applied religious procedures alongside other sciences.

The homa performed under correct conditions and sealed by pūrṇāhuti is presented as a means to neutralize adverse signs (dur-nimitta), restoring auspiciousness and ritual purity, thereby supporting welfare-oriented karma.