Previous Verse
Next Verse

Agni Purana — Vastu-Pratishtha & Isana-kalpa, Shloka 2

Pratiṣṭhā-sāmagrī-vidhāna — Prescription of Materials and Conditions for Consecration

विना चैत्रेण माघादौ प्रतिष्ठा मासपञ्चके रक्तातिरक्तदोषघ्न इति छ रक्तात्रिरक्तदोषघ्ने इति ख सन्तिष्ठास्मिन्नीशरूपिणीति घ शर्परूपिणीति ज तत्त्वे तत्त्वत्रयमिति घ सर्वदा मुक्तौ देवादेवे ग्रहे सतीति घ सर्वदा मुक्त्यै भुक्त्यै दैवदिने सतीति ङ गुरुशुक्रोदये कार्या प्रथमे करणेत्रये

vinā caitreṇa māghādau pratiṣṭhā māsapañcake raktātiraktadoṣaghna iti cha raktātriraktadoṣaghne iti kha santiṣṭhāsminnīśarūpiṇīti gha śarparūpiṇīti ja tattve tattvatrayamiti gha sarvadā muktau devādeve grahe satīti gha sarvadā muktyai bhuktyai daivadine satīti ṅa guruśukrodaye kāryā prathame karaṇetraye

ยกเว้นเดือนไจตระ การประดิษฐาน (ประติษฐา) พึงทำภายในห้าเดือนนับแต่มาฆะ และพึงกระทำเมื่อโทษทางโหราศาสตร์ที่เรียกว่า “รักตะ/อาติรักตะ” ถูกแก้สงบแล้ว ที่นี่พึงสถาปนาเทวะในรูปอีศะ (หรืออีกนัยหนึ่งว่าในรูปศรปะคือพญานาค) ในหลักตัตตวะพึงเพ่งตัตตวะสามประการ เพื่อมุกติ การมีดาวเคราะห์ฝ่ายดี/ฝ่ายทิพย์ย่อมเป็นมงคลเสมอ และเพื่อทั้งภุกติและมุกติ การตรงกับวันทิพย์ก็เป็นมงคล พิธีควรกระทำเมื่อพฤหัสบดีและศุกร์ขึ้น (อุทัย) และในสามกรณะแรก

विनाwithout
विना:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootविना (अव्यय)
Formअव्यय; वर्जनार्थक उपसर्गसदृश (without), तृतीया-सहयोगी
चैत्रेणwith/in (the month) Caitra
चैत्रेण:
Sahakarana (सहकरण/सहयोग)
TypeNoun
Rootचैत्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; मासवाचक
माघ-आदौbeginning with Māgha
माघ-आदौ:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमाघ (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; अव्ययीभावः (माघादौ = माघे आदौ)
प्रतिष्ठाinstallation
प्रतिष्ठा:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootप्रतिष्ठा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
मास-पञ्चकेin the set of five months
मास-पञ्चके:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमास (प्रातिपदिक) + पञ्चक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (मासानां पञ्चकम्)
रक्त-अति-रक्त-दोष-घ्नःdestroyer of the ‘red/excess-red’ defect
रक्त-अति-रक्त-दोष-घ्नः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootरक्त (प्रातिपदिक) + अति (उपसर्ग/अव्यय) + रक्त (प्रातिपदिक) + दोष (प्रातिपदिक) + घ्न (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; बहुपद-तत्पुरुषः (रक्तातिरक्तदोषान् हन्ति)
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; उद्धरण-समाप्तिसूचक
(variant marker: cha)
:
None (अकार्य)
TypeIndeclinable
Rootछ (अव्यय/पाठभेदचिह्न)
Formअव्यय; पाठभेद/अनुक्रम-चिह्न (variant marker)
रक्त-अत्रि-रक्त-दोष-घ्ने(variant) destroyer of the ‘raktātri-rakta’ defect
रक्त-अत्रि-रक्त-दोष-घ्ने:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootरक्त (प्रातिपदिक) + अत्रि (प्रातिपदिक) + रक्त (प्रातिपदिक) + दोष (प्रातिपदिक) + घ्न (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी/सम्बोधन? एकवचन; पाठभेदरूपेण (घ्ने) — सम्भाव्यं सप्तमी-एकवचन (in/for the destroyer...)
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; उद्धरण-समाप्तिसूचक
(variant marker: kha)
:
None (अकार्य)
TypeIndeclinable
Rootख (अव्यय/पाठभेदचिह्न)
Formअव्यय; पाठभेद/अनुक्रम-चिह्न
सन्तिष्ठास्मिन्stand/abide here
सन्तिष्ठास्मिन्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootसम्+स्था (धातु)
Formलोट् (imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्; ‘सन्तिष्ठ’ + ‘अस्मिन्’ (sandhi)
अस्मिन्in this (place)
अस्मिन्:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम
ईश-रूपिणीhaving the form of Īśa
ईश-रूपिणी:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootईश (प्रातिपदिक) + रूपिणी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (ईशस्य रूपं यस्याः)
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; उद्धरण-समाप्तिसूचक
(variant marker: gha)
:
None (अकार्य)
TypeIndeclinable
Rootघ (अव्यय/पाठभेदचिह्न)
Formअव्यय; पाठभेद/अनुक्रम-चिह्न
शर्प-रूपिणीhaving the form of a serpent
शर्प-रूपिणी:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootशर्प (प्रातिपदिक) + रूपिणी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (शर्पस्य रूपं यस्याः)
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; उद्धरण-समाप्तिसूचक
(variant marker: ja)
:
None (अकार्य)
TypeIndeclinable
Rootज (अव्यय/पाठभेदचिह्न)
Formअव्यय; पाठभेद/अनुक्रम-चिह्न
तत्त्वेin the principle / in the element
तत्त्वे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootतत्त्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन
तत्त्व-त्रयम्the triad of principles
तत्त्व-त्रयम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतत्त्व (प्रातिपदिक) + त्रय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; द्विगु-समासः
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; उद्धरण-समाप्तिसूचक
(variant marker: gha)
:
None (अकार्य)
TypeIndeclinable
Rootघ (अव्यय/पाठभेदचिह्न)
Formअव्यय; पाठभेद/अनुक्रम-चिह्न
सर्वदाalways
सर्वदा:
Kriya-vishesana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootसर्वदा (अव्यय)
Formअव्यय; कालवाचक
मुक्तौfor liberation
मुक्तौ:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमुक्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन
देव-अदेवेin deva and non-deva (conditions)
देव-अदेवे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक) + अदेव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; द्वन्द्व-समासः (देवश्च अदेवश्च)
ग्रहॆin the ग्रह (seizure/planetary influence)
ग्रहॆ:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootग्रह (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन
सतिwhen present
सति:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
Formसत्-कृदन्त, सप्तमी-एकवचन; लोकेटिव्-अब्सोल्यूट (when it is/when present)
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय
(variant marker: gha)
:
None (अकार्य)
TypeIndeclinable
Rootघ (अव्यय/पाठभेदचिह्न)
Formअव्यय; पाठभेदचिह्न
सर्वदाalways
सर्वदा:
Kriya-vishesana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootसर्वदा (अव्यय)
Formअव्यय
मुक्त्यैfor liberation
मुक्त्यै:
Sampradana (सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootमुक्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, चतुर्थी-विभक्ति (सम्प्रदान/4th case), एकवचन
भुक्त्यैfor enjoyment
भुक्त्यै:
Sampradana (सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootभुक्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, चतुर्थी-विभक्ति, एकवचन
दैव-दिनेon an auspicious day
दैव-दिने:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootदैव (प्रातिपदिक) + दिन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (दैवस्य दिनम्)
सतिwhen it is
सति:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
Formसत्-कृदन्त, सप्तमी-एकवचन; लोकेटिव्-अब्सोल्यूट
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय
(variant marker: ṅa)
:
None (अकार्य)
TypeIndeclinable
Rootङ (अव्यय/पाठभेदचिह्न)
Formअव्यय; पाठभेदचिह्न
गुरु-शुक्र-उदयेat the rising of Jupiter and Venus
गुरु-शुक्र-उदये:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootगुरु (प्रातिपदिक) + शुक्र (प्रातिपदिक) + उदय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; द्वन्द्व-तत्पुरुषसदृशः (गुरोः च शुक्रस्य च उदये)
कार्याshould be done
कार्या:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
Formकृत्य-प्रत्ययान्त (gerundive), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘to be done/should be done’ (with implied प्रतिष्ठा)
प्रथमेin the first
प्रथमे:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootप्रथम (प्रातिपदिक)
Formनपुंसक/पुं, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (करणत्रये)
करण-त्रयेin the set of three karaṇas
करण-त्रये:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootकरण (प्रातिपदिक) + त्रय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; द्विगु-समासः (त्रीणि करणानि)

Lord Agni (instructing the sage Vasiṣṭha in the Agni Purana’s pratiṣṭhā-vidhi context)

Vidya Category: {"primary_vidya":"Jyotisha","secondary_vidya":"Tantra","practical_application":"Select muhūrta for liṅga-pratiṣṭhā: choose months (Māgha onward five months excluding Caitra), avoid/neutralize specific doṣa (rakta/atirakta), prefer benefic planetary conditions, divine weekday, Jupiter and Venus rising, and first three karaṇas; align deity-form (Īśa/Śarpa variant) and contemplate tattva-traya.","sutra_style":true}

Encyclopedic Reference: {"reference_type":"Procedure","entry_title":"Pratiṣṭhā Muhūrta: Months, Doṣa-śānti, Graha Conditions, Karaṇa and Deity-form","lookup_keywords":["pratistha-muhurta","Māgha-pañcaka","Caitra-varjana","guru-śukra-udaya","karaṇa-traya"],"quick_summary":"For installation rites, time-selection is paramount: perform within the Māgha-based five-month window (excluding Caitra), under benefic grahas and divine weekday, at Guru–Śukra udaya and early karaṇas, with doṣa neutralized and proper tattva contemplation."}

Concept: Ritual efficacy is conditioned by kāla (time) and graha (planetary) harmonics; inner tattva-dhyāna complements outer muhūrta selection.

Application: When scheduling consecrations, consult pañcāṅga for month-window, karaṇa, weekday quality, and Guru–Śukra udaya; incorporate doṣa-śānti and prescribed dhyāna/nyāsa.

Khanda Section: Puja-vidhi (Pratiṣṭhā & Muhūrta / Jyotiṣa for Installation Rites)

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Visual Art Cues: {"scene_description":"Priests and astrologer consult a pañcāṅga: months marked, Jupiter and Venus rising indicated, karaṇas noted; nearby the liṅga and consecration setup; a subtle visualization of Īśa/Śarpa form above the sanctum.","kerala_mural_prompt":"Kerala mural, astrologer-priest holding palm-leaf pañcāṅga, stylized grahas (Guru, Śukra) in the sky, temple sanctum with liṅga, muted sacred palette, clear ritual focus","tanjore_prompt":"Tanjore painting, gold-highlighted graha icons above, priests pointing to calendar, liṅga and kalasha in foreground, ornate temple pillars, auspicious ceremonial richness","mysore_prompt":"Mysore style, diagrammatic yet elegant: pañcāṅga table with tithi/karaṇa, arrows to Guru–Śukra udaya, priests preparing installation, soft shading and precise instructional clarity","mughal_miniature_prompt":"Mughal miniature, detailed indoor consultation scene with manuscripts, instruments, night-sky panel showing Jupiter and Venus, temple courtyard beyond with liṅga pavilion, fine linework and textiles"}

Audio Atmosphere: {"recitation_mood":"instructional","suggested_raga":"Hamsadhwani","pace":"medium","voice_tone":"instructional"}

Sandhi Resolution Notes: माघादौ = माघ + आदौ; रक्तातिरक्तदोषघ्न = रक्त + अति + रक्त + दोष + घ्न; सन्तिष्ठास्मिन्नीशरूपिणीति = सन्तिष्ठ + अस्मिन् + ईशरूपिणी + इति; देवादेवे = देव + अदेवे; गुरुशुक्रोदये = गुरु + शुक्र + उदये; करणेत्रये = करण-त्रये

Related Themes: Agni Purana ch.95 (pratiṣṭhā materials and rites) and associated muhūrta rules in adjacent verses

C
Caitra
M
Māgha
Ī
Īśa (Śiva)
Ś
Śarpa
G
Guru (Jupiter)
Ś
Śukra (Venus)
K
Karaṇa
D
Daiva-dina

FAQs

It gives muhūrta-selection rules for pratiṣṭhā: an allowable month-window (from Māgha for five months, excluding Caitra), preference for auspicious weekdays/planetary conditions, and timing tied to Guru–Śukra rising and specific karaṇas.

It shows the Agni Purana blending temple-ritual procedure (pratiṣṭhā) with technical Jyotiṣa parameters (months, weekdays, planetary risings, karaṇas), demonstrating its cross-disciplinary, handbook-like character.

By performing installation at auspicious times and avoiding indicated defects, the rite is framed as supporting both higher aims (mukti—liberation) and worldly aims (bhukti—well-being), maximizing merit and minimizing ritual obstacles.