
Jīrṇoddhāra-vidhāna (Procedure for Renovation / Replacement of Dilapidated Installations)
สืบเนื่องจากเรื่องการประดิษฐานร่วม พระอัคนีทรงสอนฤๅษีวสิษฐะถึงพิธี “ชีรโณทฺธาร” คือวิธีปฏิบัติที่ถูกต้องต่อเทวรูปและสิ่งประดิษฐานอันศักดิ์สิทธิ์ที่ชำรุด เสื่อม หรือแตกหัก เริ่มด้วยการเตรียมและสรงน้ำเทวรูปที่ประดับแล้ว แล้วพิจารณาว่าควรเก็บไว้ (หากมั่นคงและยังใช้บูชาได้) หรือควรละทิ้ง (หากผุพังมากเกินไป) เมื่อจำเป็นต้องเปลี่ยน อาจารย์ผู้ประกอบพิธีตั้งเทวรูปใหม่ “ดังเดิม” และทำสังหาร-วิธี ถอนตัตตวะจากรูปเก่ากลับสู่แหล่งกำเนิด จากนั้นกำหนดการกำจัดตามวัสดุ: ไม้ให้ผ่าแล้วเผา หินให้ทิ้งลงน้ำ โลหะหรืออัญมณีให้เคลื่อนย้ายด้วยความเคารพบนพาหนะและคลุมผ้า ปิดท้ายด้วยโฮมะด้วยมนต์นรสิงห์ มีดนตรีประกอบการถวายทักษิณาและน้ำบูชา ให้ทักษิณาแก่ครู และย้ำว่าต้องกำหนดขนาดกับวัสดุให้เสร็จในวันเดียว การบูรณะบ่อน้ำ สระ หนอง และแหล่งน้ำสาธารณะถูกยกย่องว่าให้บุญกุศลยิ่งใหญ่ เชื่อมงานสาธารณูปโภคเข้ากับหน้าที่ศักดิ์สิทธิ์
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये समुदायप्रतिष्ठाकथनं नाम षट्षष्टितमो ऽध्यायः अथ सप्तषष्टितमो ऽध्यायः जीर्णोद्धारविधानं भगवानुवाच जीर्णाद्धारविधिं वक्ष्ये भूषितां स्नपयेद्गुरुः अचलां विन्यसेद्गेहे अतिजीर्णां परित्यजेत्
ดังนี้ ในอัคนีปุราณะ มหาปุราณะดั้งเดิม บทที่หกสิบหกชื่อว่า “การกล่าวถึงสมุทายประติษฐา” ได้สิ้นสุดลง บัดนี้เริ่มบทที่หกสิบเจ็ด: “วิธีการชำระซ่อมแซม (ชีรโณทธาร)” พระผู้เป็นเจ้าตรัสว่า: “เราจักกล่าววิธีชีรโณทธาร อาจารย์ผู้ประกอบพิธีพึงสรงรูปเคารพที่ประดับแล้ว และพึงประดิษฐานรูปอจลไว้ในเรือน/เทวสถาน ส่วนรูปที่ชำรุดทรุดโทรมยิ่งนักพึงละทิ้ง (แล้วตั้งรูปใหม่).”}]}
Verse 2
व्यङ्गां भग्नां च शैलाढ्यां न्यसेदन्यां च पूर्ववत् संहारविधिना तत्र तत्त्वान् संहृत्य देशिकः
หาก (ผัง/รูปเคารพ) บกพร่อง แตกหัก หรือหนักแน่นด้วยศิลา อาจารย์ผู้ประกอบพิธีพึงตั้งสิ่งอื่นดังเดิม; แล้ว ณ ที่นั้นตามพิธีสังหาระ (saṃhāra-vidhi) พึงรวบรวมตัตตวะทั้งหลายให้กลับคืนสู่บ่อเกิดเดิม.
Verse 3
सहस्रं नारसिंहेन हुत्वा तामुद्धरेद् गुरुः दारवीं दारयेद्वह्नौ शैलजां प्रक्षिपेज्जले
เมื่อบูชาด้วยการถวายอาหุติหนึ่งพันครั้งด้วยมนต์นารสิงห์แล้ว อาจารย์พึงยกสิ่งนั้น (วัตถุที่ตั้งไว้) ขึ้นมา; ของที่ทำด้วยไม้พึงผ่าในไฟ และของที่เกิดจากศิลาพึงทิ้งลงในน้ำ.
Verse 4
धातुजां रत्नजां वापि अगाधे वा जले ऽम्बुधौ यानमारोप्य जीर्णाङ्गं छाद्य वस्त्रादिना नयेत्
ไม่ว่าจะเป็นของที่เกิดจากโลหะหรือแก้วมณี หรือแม้ (ได้มา) จากน้ำทะเลอันลึกหยั่งไม่ถึง—พึงยกกาย/ส่วนที่ชำรุดขึ้นบนพาหนะ คลุมด้วยผ้าเป็นต้น แล้วนำไป.
Verse 5
वादित्रैः प्रक्षिपेत्तोये गुरवे दक्षिणां ददेत् यत्प्रमाणा च यद्द्रव्या तन्मानां स्थापयेद्दिने कूपवापीतडागादेर्जीर्णोद्धारे महाफलं
พึงโปรย/ทิ้ง (เครื่องบูชาตามกำหนด) ลงในน้ำพร้อมเสียงดุริยางค์ และถวายทักษิณาแก่ครูอาจารย์; ส่วนมาตราวัดและวัสดุที่กำหนดทั้งหลาย พึงกำหนดให้เรียบร้อยในวันนั้นเอง. การบูรณะบ่อน้ำ บ่อขั้น (วาปี) สระ และสิ่งคล้ายกัน ให้ผลบุญยิ่งใหญ่.
The chapter emphasizes saṃhāra-vidhi with tattva-saṃhāra (ritual withdrawal of constitutive principles) before removal, plus material-specific disposal (wood to fire, stone to water, metal/gem carried away respectfully) and the requirement that measurements and materials be fixed on the same day.
It frames renovation as dharmic stewardship: preserving sanctity through correct rites (saṃhāra and re-installation), honoring the guru through dakṣiṇā, and treating civic waterworks renovation as high merit—integrating disciplined action (karma) with purity of worship and social welfare.