Adhyaya 50: The Procedure for the Dharaṇī Vow (Kārtika Dvādaśī Observance)

Verse 1

दुर्वासा उवाच । गत्वा तु पुष्करं तीर्थमगस्त्यो मुनिपुङ्गवः । कार्तिक्यामाजगामाशु पुनर्भद्राश्वमन्दिरम् ॥ ५०.१ ॥

దుర్వాసుడు అన్నాడు— మునిపుంగవుడైన అగస్త్యుడు పుష్కర తీర్థానికి వెళ్లి, కార్తిక మాసంలో వేగంగా మళ్లీ భద్రాశ్వ మందిరానికి వచ్చాడు.

Verse 2

तमागतं मुनिं प्रेक्ष्य राजा परमधार्मिकः । अर्घपाद्यादिभिः पूज्य कृतासनपरिग्रहम् । उवाच हर्षितो राजा तमृषिं संहितव्रतम् ॥ ५०.२ ॥

వచ్చిన మునిని చూసి పరమధార్మికుడైన రాజు అర్ఘ్యము, పాద్యము మొదలైనవాటితో పూజించి, ఆసనం సమర్పించి యథావిధి ఆతిథ్యంతో స్వీకరించాడు. ఆనందించిన రాజు, నియమబద్ధ వ్రతములు గల ఆ ఋషితో మాట్లాడాడు.

Verse 3

राजोवाच । भगवन् कथितं पूर्वं त्वया ऋषिवरोत्तम । द्वादश्याश्वयुजे मासि विधानं तत् कृतं मया । इदानीं कार्तिके मासि यत् स्यात् पुण्यं वदस्व मे ॥ ५०.३ ॥

రాజు పలికెను—ఓ భగవన్, ఋషివరశ్రేష్ఠా! మీరు ముందుగా ఆశ్వయుజ మాస ద్వాదశీ విధానాన్ని చెప్పారు; నేను ఆ వ్రతాన్ని ఆచరించాను. ఇప్పుడు కార్తిక మాసంలో కలిగే పుణ్యఫలాన్ని నాకు చెప్పండి.

Verse 4

अगस्त्य उवाच । शृणु राजन् महाबाहो कार्तिके मासि द्वादशीम् । उपोष्य विधिना येन यच्चास्याः प्राप्यते फलम् ॥ ५०.४ ॥

అగస్త్యుడు పలికెను—ఓ రాజా, మహాబాహో! కార్తిక మాస ద్వాదశీ గురించి విను; విధిపూర్వకంగా ఉపవాసం చేయుటవలన మరియు ఈ వ్రతం ద్వారా పొందే ఫలాన్ని నేను వివరిస్తాను.

Verse 5

प्राग्विधानॆन संकल्प्य तद्वत् स्नानं तु कारयेत् । विभुमेवर्चयेद् देवं नारायणमकल्मषम् ॥ ५०.५ ॥

పూర్వవిధాన ప్రకారం సంకల్పం చేసి, అదే విధంగా స్నానం చేయాలి; మరియు కేవలం సర్వవ్యాపి దేవుడు—నిర్మలుడైన నారాయణునే ఆరాధించాలి.

Verse 6

नमः सहस्रशिरसे शिरः सम्पूजयेद्धरेः । पुरुषायेति च भुजौ कण्ठं वै विश्वरूपिणे । ज्ञानास्त्रायेति चास्त्राणि श्रीवत्साय तथा उरः ॥ ५०.६ ॥

‘నమః సహస్రశిరసే’ అనే మంత్రంతో హరి శిరస్సును సమ్యక్‌గా పూజించాలి; ‘పురుషాయ’తో భుజాలను; ‘విశ్వరూపిణే’తో కంఠాన్ని; ‘జ్ఞానాస్త్రాయ’తో ఆయుధాలను; అలాగే ‘శ్రీవత్సాయ’తో వక్షస్థలాన్ని పూజించాలి.

Verse 7

जगद्ग्रसिष्णवे पूज्य उदरं दिव्यमूर्तये । कटिं सहस्रपादाय पादौ देवस्य पूजयेत् ॥ ५०.७ ॥

‘జగద్గ్రసిష్ణవే’ అనే భావంతో ఉదరాన్ని పూజించాలి; ‘దివ్యమూర్తయే’తో కటిని; మరియు ‘సహస్రపాదాయ’తో దేవుని పాదాలను పూజించాలి.

Verse 8

अनुलोमेन देवेशं पूजयित्वा विचक्षणः । नमो दामोदरायेति सर्वाङ्गं पूजयेद्धरेः ॥ ५०.८ ॥

యథాక్రమంగా దేవేశుని పూజించి, వివేకవంతుడైన సాధకుడు “నమో దామోదరాయ” మంత్రంతో హరి యొక్క ప్రతి అవయవాన్ని పూజించాలి।

Verse 9

एवं सम्पूज्य विधिना तस्याग्रे चतुरो घटान् । स्थापयेद्रत्नगर्भांस्तु सितचन्दनचर्चितान् ॥ ५०.९ ॥

ఇలా విధిపూర్వకంగా పూజించి, అతని ముందర నాలుగు కలశాలను స్థాపించాలి—రత్నసారంతో నిండినవిగా, తెల్ల చందనంతో లేపనమైనవిగా।

Verse 10

स्रग्दामबद्धग्रीवांस्तु सितवस्त्रावगुण्ठितान् । स्थापितान् ताम्रपात्रैस्तु तिलपूर्णैः सकाञ्चनैः ॥ ५०.१० ॥

గొలుసులు, మాలలతో మెడలు బంధించబడినవిగా, తెల్ల వస్త్రంతో కప్పబడినవిగా—వాటిని నువ్వులతో నిండిన తామ్రపాత్రలతో, బంగారంతో కూడి, స్థాపించాలి।

Verse 11

चत्वारः सागराश्चैव कल्पिता राजसत्तम । तन्मध्ये प्राग्विधानॆन सौवर्णं स्थापयेद्धरिम् । योगीश्वरं योगनिद्रां चरन्तं पीतवाससम् ॥ ५०.११ ॥

ఓ రాజశ్రేష్ఠా! (ఈ ఏర్పాటులో) నాలుగు సాగరాలు కల్పించబడతాయి. వాటి మధ్యలో, పూర్వవిధాన ప్రకారం, స్వర్ణమయ హరిని స్థాపించాలి—యోగీశ్వరుడైన, యోగనిద్రలో నివసించే, పీతాంబరధారియైనవాడిని।

Verse 12

तमप्येवं तु सम्पूज्य जागरं तत्र कारयेत् । कुर्याच्च वैष्णवं यज्ञं यजेद् योगीश्वरं हरिम् ॥ ५०.१२ ॥

ఆయనను కూడా ఇలానే విధిపూర్వకంగా పూజించి, అక్కడ జాగరణం చేయించాలి; మరియు వైష్ణవ యజ్ఞం నిర్వహించి, యోగీశ్వరుడైన హరిని ఆరాధించాలి।

Verse 13

षोडशारे तथा चक्रे राजभिर्बहुभिः कृते । एवं कृत्वा प्रभाते तु ब्राह्मणाय च दापयेत् ॥ ५०.१३ ॥

అనేక రాజులు నిర్మించిన పదహారు అంచుల చక్రాన్ని అలాగే సిద్ధం చేసి, ప్రాతఃకాలంలో బ్రాహ్మణునికి దానం చేయించాలి.

Verse 14

चत्वारः सागराः देयाश्चतुर्णां पञ्चमस्य ह । योगीश्वरं तु सम्पूर्णं दापयेत् प्रयतः शुचिः ॥ ५०.१४ ॥

నాలుగు ‘సాగరాలు’ దానంగా ఇవ్వవలెను; మరియు ఆ నాలుగింటిలో ఐదవదిగా, శుచిగా నియమంతో ఉన్నవాడు సంపూర్ణ ‘యోగీశ్వర’ దానాన్ని చేయించాలి.

Verse 15

वेदाध्ये तु समं दत्तं द्विगुणं तद्विदे तथा । आचार्ये पञ्चरात्राणां सहस्रगुणितं भवेत् ॥ ५०.१५ ॥

వేదాధ్యయనంలో నిమగ్నుడికి ఇచ్చిన దానం సమఫలాన్ని ఇస్తుంది; వేదతత్త్వాన్ని తెలిసినవానికి ఇచ్చితే ద్విగుణ ఫలం; పాంచరాత్ర ఆచార్యునికి ఇచ్చిన దానం సహస్రగుణమవుతుందని చెప్పబడింది.

Verse 16

यस्त्विमं सरहस्यं तु समन्त्रं चोपपादयेत् । विधानं तस्य वै दत्तं कोटिकोटिगुणोत्तरम् ॥ ५०.१६ ॥

ఎవడు ఈ ఉపదేశాన్ని రహస్యంతో కూడి, మంత్రంతో కూడి విధిపూర్వకంగా స్థాపించు/ప్రదానం చేయునో, అతనికి ఈ విధానదానం కోటి కోటి గుణముల అధిక ఫలాన్ని ఇస్తుంది.

Verse 17

गुरवे सति यस्त्वन्यमाश्रयेत् पूजयेत् कुधीः । स दुर्गतिमवाप्नोति दत्तमस्य च निष्फलम् । प्रयत्नेन गुरौ पूर्वं पश्चादन्यस्य दापयेत् ॥ ५०.१७ ॥

గురు సమక్షంలో ఉండగా మూర్ఖుడు మరొకరిని ఆశ్రయించి అతనిని పూజిస్తే, అతడు దుర్గతిని పొందుతాడు; అతనికి ఇచ్చిన దానం ఫలహీనమవుతుంది. కనుక శ్రద్ధతో ముందుగా గురువుకు, తరువాత ఇతరునికి అర్పించాలి.

Verse 18

अविद्यो वा सविद्यो वा गुरुरेव जनार्दनः । मार्गस्थो वाप्यमार्गस्थो गुरुरेव परा गतिः ॥ ५०.१८ ॥

గురు అవిద్యుడైనా విద్యావంతుడైనా, గురువే జనార్దనుడు. ఆయన మార్గస్థుడైనా అమార్గస్థుడైనా, గురువే పరమ గతి/శరణు.

Verse 19

प्रतिपद्य गुरुं यस्तु मोहाद् विप्रतिपद्यते । स जन्मकोटि नरके पच्यते पुरुषाधमः ॥ ५०.१९ ॥

గురువును ఆశ్రయించి తరువాత మోహవశాత్ విరోధంగా ప్రవర్తించేవాడు, ఆ పురుషాధముడు కోటి జన్మలు నరకంలో బాధపడతాడు.

Verse 20

एवं दत्त्वा विधानॆन द्वादश्यां विष्णुमर्च्य च । विप्राणां भोजनं कुर्याद् यथाशक्त्या सदक्षिणम् ॥ ५०.२० ॥

ఇలా విధిపూర్వకంగా దానం చేసి, ద్వాదశినాడు విష్ణువును ఆరాధించి, తన శక్తి మేరకు దక్షిణతో కూడి విప్రులకు భోజనం చేయించాలి.

Verse 21

धरणीव्रतमेतद्धि पुरा कृत्वा प्रजापतिः । प्रजापत्यं तथा लेभे मुक्तिं ब्रह्म च शाश्वतम् ॥ ५०.२१ ॥

ఎందుకంటే పురాతనకాలంలో ప్రజాపతి ఈ ధరణీ వ్రతాన్ని ఆచరించి ప్రజాపత్య స్థితిని పొందాడు; అలాగే ముక్తి మరియు శాశ్వత బ్రహ్మను కూడా పొందాడు.

Verse 22

युवनाश्वोऽपि राजर्षिरनेन विधिना पुरा । मन्धातारं सुतं लेभे परं ब्रह्म च शाश्वतम् ॥ ५०.२२ ॥

పూర్వకాలంలో రాజర్షి యువనాశ్వుడు కూడా ఇదే విధానంతో మంధాత అనే కుమారుణ్ని పొందాడు; అలాగే పరమ శాశ్వత బ్రహ్మను కూడా పొందాడు.

Verse 23

तथा च हैहयो राजा कृतवीर्यो नराधिपः । कार्त्तवीर्यं सुतं लेभे परं ब्रह्म च शाश्वतम् ॥ ५०.२३ ॥

ఈ విధంగా హైహయ రాజు కృతవీర్యుడు, నరాధిపతి, కార్త్తవీర్య అనే కుమారుని పొందెను; అలాగే పరమమైన శాశ్వత బ్రహ్మమును కూడా పొందెను।

Verse 24

शकुन्तला अप्येवमेव तपश्चीर्त्वा महामुने । लेभे शाकुन्तलं पुत्रं दौष्यन्तिं चक्रवर्तिनम् ॥ ५०.२४ ॥

ఓ మహామునీ! శకుంతల కూడా ఇదే విధంగా తపస్సు చేసి, శాకుంతలుడు అనే కుమారుని—దౌష్యంతి చక్రవర్తిని—పొందెను।

Verse 25

तथा पौराणराजानो वेदोक्ताश्चक्रवर्तिनः । अनेन विधिना प्राप्ताश्चक्रवर्तित्वमुत्तमम् ॥ ५०.२५ ॥

అలాగే పురాణప్రసిద్ధ రాజులు, వేదంలో చక్రవర్తులుగా చెప్పబడినవారు, ఈ విధానంతో ఉత్తమ చక్రవర్తిత్వాన్ని పొందిరి।

Verse 26

धरण्याऽपि पाताले मग्नया चरितं पुरा । व्रतमेतत् ततो नाम्ना धरणीव्रतमुत्तमम् ॥ ५०.२६ ॥

పాతాళంలో మునిగిన ధరణీదేవి యొక్క ప్రాచీన చరిత్రతో సంబంధమైన ఈ వ్రతము; అందుచేత ఇది పేరున ‘ధరణీవ్రతము’ అనే ఉత్తమ వ్రతముగా ప్రసిద్ధి చెందింది।

Verse 27

समाप्तेऽस्मिन् धरा देवी हरिणा क्रोधरूपिणा । उद्धृता अद्यापि तुष्टेन स्थापिताऽ नौरिवाम्भसि ॥ ५०.२७ ॥

ఈ ఘట్టం ముగిసిన తరువాత క్రోధరూపాన్ని ధరించిన హరి ధరణీదేవిని పైకి ఎత్తెను; సంతుష్టుడై నేటికీ ఆమెను జలములపై నావవలె స్థిరపరచి ఉంచెను।

Verse 28

धरणीव्रतमेतद्धि कीर्तितं ते मया मुने । य इदं शृणुयाद् भक्त्या यश्च कुर्यान्नरोत्तमः । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुसायुज्यमाप्नुयात् ॥ ५०.२८ ॥

ఓ మునివర్యా, ధరణీ-వ్రతమని పిలువబడే ఈ ఉత్తమ వ్రతాన్ని నేను నీకు ప్రకటించాను. దీన్ని భక్తితో వినేవాడు, అలాగే శ్రేష్ఠుడు దీన్ని ఆచరించేవాడు, సమస్త పాపాల నుండి విముక్తుడై విష్ణుసాయుజ్యాన్ని పొందుతాడు.