Adhyaya 47: The Rite of Śrāvaṇa Bright-Fortnight Dvādaśī (Dāmodara Worship) and the Exemplum of King Nṛga
Śrāvaṇa-śukla-dvādaśīvrata-vidhiḥ (Dāmodara-pūjā) tathā Nṛga-rāja-upākhyānam
Ritual-Manual and Didactic Narrative (Vrata-Māhātmya)
వరాహ–పృథివీ సంభాషణలో ఈ అధ్యాయంలో దుర్వాసుడు, వామదేవుడు వంటి ప్రామాణిక వాక్యాల ద్వారా శ్రావణ శుక్ల ద్వాదశి నాడు దామోదర పూజా వ్రతవిధి వివరించబడింది. విష్ణువు అవయవాలకు నామన్యాసం (దామోదర, హృషీకేశ, సనాతన, శ్రీవత్సధారిన్, చక్రపాణి, హరి, ముంజకేశ, భద్రా మొదలైనవి), కుంభస్థాపన, వస్త్రన్యాసం, వేదపారంగత బ్రాహ్మణునికి దానం చేయడం చెప్పబడింది. అనంతరం మహాత్మ్యంగా నృగరాజ ఉపాఖ్యానం—పూర్వజన్మలో శూద్రసంబంధం ఉన్నప్పటికీ నృగుడు ఘోర అరణ్యంలో మ్లేచ్ఛుల దాడి సమయంలో దేవీస్వరూప శక్తిచే రక్షింపబడతాడు; ఆ శక్తి దాడిచేసినవారిని సంహరిస్తుంది. ఇది శ్రావణ ద్వాదశి వ్రతం కలిగించే రక్షణఫలమని బోధ. నీతి: నియమబద్ధ వ్రతాచరణ, దానధర్మం ద్వారా సామాజిక బాధ్యత, అపాయస్థితిలో ఉన్నవారికి రక్షణ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 47
Verse 1
दुर्वासा उवाच । श्रावणस्य तु मासस्य शुक्लपक्षे तु द्वादशी । अर्चयेत् परमं देवं गन्धपुष्पैर्जनार्नम् ॥ ४७.१ ॥
దుర్వాసుడు పలికెను—శ్రావణ మాస శుక్లపక్ష ద్వాదశీనాడు సుగంధ ద్రవ్యాలు, పుష్పాలతో పరమదేవుడైన ‘జనార్ణ’ను ఆరాధించవలెను।
Verse 2
दामोदराय पादौ तु हृषीकेशाय वै कटिम् । सनातनेति जठरमुरः श्रीवत्सधारिणे ॥ ४७.२ ॥
పాదాలను ‘దామోదర’కు, నడుమును ‘హృషీకేశ’కు అర్పించవలెను. ‘సనాతన’ మంత్రంతో జఠరాన్ని, మరియు వక్షస్థలాన్ని ‘శ్రీవత్సధారి’కు విన్యసించవలెను।
Verse 3
चक्रपाणयेति भुजौ कण्ठं च हरये तथा । मुञ्जकेशाय च शिरो भद्रायेति शिखां तथा ॥ ४७.३ ॥
‘చక్రపాణి’ అని ఉచ్ఛరించి రెండు భుజాలను, అలాగే ‘హరి’ అని కంఠాన్ని విన్యసించవలెను. శిరస్సును ‘ముఞ్జకేశ’కు, శిఖను ‘భద్ర’కు అర్పించవలెను।
Verse 4
एवं सम्पूज्य संस्थाप्य कुम्भं पूर्ववदेव तु । विन्यस्य वस्त्रयुग्मं तु तस्योपरि ततो न्यसेत् ॥ ४७.४ ॥
ఇలా విధివిధానంగా పూజించి, పూర్వవిధంగా కుంభాన్ని స్థాపించాలి. ఆ కుంభంపై వస్త్రయుగ్మాన్ని ఉంచి, తరువాత దాని మీద (నియత వస్తువును) నిలపాలి.
Verse 5
काञ्चनं देवदेवं तु दामोदरसनामकम् । तमभ्यर्च्य विधानॆन गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् ॥ ४७.५ ॥
తదుపరి స్వర్ణమయ ‘దేవదేవ’ దామోదర నామధారియైన భగవంతుని, విధానానుసారం క్రమంగా గంధం, పుష్పం మొదలైనవాటితో సమ్యకంగా అర్చించాలి.
Verse 6
प्राग्वत् तं ब्राह्मणे दद्याद् वेदवेदाङ्गपारगे । एवं नियमयुक्तस्य प्रभावं तच्छृणुष्व मे ॥ ४७.६ ॥
పూర్వవిధంగా, వేదములు మరియు వేదాంగములలో పారంగతుడైన బ్రాహ్మణునికి దానమివ్వాలి. ఈ విధంగా నియమయుక్తుని ప్రభావాన్ని నన్ను విని తెలుసుకో.
Verse 7
एष ते विधिरुद्दिष्टः श्रावणे मासि वै विभो । एतस्याश्च प्रभावं यत् शृणु पापप्रणाशनम् ॥ ४७.७ ॥
హే విభో! శ్రావణ మాసంలో ఈ విధి నీకు ఉపదేశించబడింది. ఇప్పుడు దీని ప్రభావాన్ని—పాపనాశకమైనదాన్ని—విను.
Verse 8
पुरा कृतयुगे राजा नृगो नाम महाबलः । बभ्राम स वनं घोरं मृगयासक्तमानसः ॥ ४७.८ ॥
పూర్వకాలంలో కృతయుగంలో నృగ అనే మహాబలుడైన రాజు ఉండెను. వేటపై ఆసక్తిగల మనస్సుతో అతడు భయంకరమైన అడవిలో సంచరించెను.
Verse 9
स कदाचित् तुरङ्गेण हृतो दूरं महद्वनम् । व्याघ्रसिंहगजाकीर्णं दस्युसर्पनिषेवितम् ॥ ४७.९ ॥
ఒకసారి అతడు గుర్రముచేత దూరంగా తీసుకుపోయబడి, వాఘ్రసింహగజాలతో నిండిన, దొంగలు మరియు సర్పాలు సంచరించే మహావనాన్ని చేరాడు।
Verse 10
एकाकी तत्र राजा तु अश्वं मुच्य तरोरधः । स्वयं कुशमथास्तीर्य सुप्तो दुःखसमन्वितः ॥ ४७.१० ॥
అక్కడ రాజు ఒంటరిగా ఉండి, చెట్టు క్రింద గుర్రాన్ని విడిచిపెట్టి, తానే కుశగడ్డిని పరచి, దుఃఖభారంతో నిద్రించాడు।
Verse 11
तावत् तत्रैव लुब्धानां सहस्राणि चतुर्दश । आगतानि मृगान् हन्तुं रात्रौ राज्ञः समन्ततः ॥ ४७.११ ॥
అంతలోనే అక్కడే రాత్రివేళ జింకలను వేటాడటానికి పద్నాలుగు వేల మంది వేటగాళ్లు వచ్చి, రాజును అన్ని వైపులా చుట్టుముట్టారు।
Verse 12
तत्रापश्यन्त ते सुप्तं हेमरत्नविभूषितम् । नृगं राजानमत्युग्रं श्रिया परमया युतम् ॥ ४७.१२ ॥
అక్కడ వారు నిద్రిస్తున్న నృగరాజును చూశారు—అతడు బంగారం, రత్నాలతో అలంకరించబడి, అత్యంత భయంకర పరాక్రమంతో, పరమశ్రీతో యుక్తుడై ఉన్నాడు।
Verse 13
ते गत्वा त्वरितं व्याधाः स्वभर्त्रे संन्यवेदयन् । सोऽपि रत्नसुवर्णार्थं राजानं हन्तुमुद्यतः ॥ ४७.१३ ॥
వేటగాళ్లు త్వరగా వెళ్లి తమ నాయకునికి నివేదించారు; అతడూ రత్నాలు, బంగారం కోసమని రాజును చంపాలని ఉద్దేశించాడు।
Verse 14
तुरगस्य च हेतोस्तु निस्त्रिंशा वनचारिणः । राजानं सुप्तमासाद्य निगृहीतुं प्रचक्रमुः ॥ ४७.१४ ॥
అశ్వం కారణంగా అరణ్యవాసులు ఖడ్గాలు చేతబట్టి నిద్రిస్తున్న రాజుని చేరి అతనిని పట్టుకోవడానికి ప్రయత్నించారు।
Verse 15
तावद् राज्ञः शरीरात् तु श्वेताभरणभूषिता । नारी काचित् समुत्तस्थौ स्त्रक्चन्दनविभूषिता । उत्थाय चक्रमादाय ते म्लेच्छा विनिपातिताः ॥ ४७.१५ ॥
అప్పుడు రాజు శరీరమునుండి తెల్ల ఆభరణాలతో, పుష్పమాలలు మరియు చందనంతో అలంకరించబడిన ఒక స్త్రీ ఉద్భవించింది. ఆమె లేచి చక్రాన్ని ఎత్తి ఆ మ్లేచ్ఛులను పడగొట్టింది.
Verse 16
दस्यून् निहत्य सा देवी तस्य राज्ञस्तनुं पुनः । प्रविशन्त्याशु राजा अपि प्रतिबुद्धोऽथ दृष्टवान् । म्लेच्छांस्तु निहतान् दृष्ट्वा सा स्वमूर्त्तिलयं गता ॥ ४७.१६ ॥
దొంగలను సంహరించిన ఆ దేవి మళ్లీ వేగంగా రాజు శరీరంలో ప్రవేశించింది. రాజు కూడా వెంటనే మేల్కొని చూశాడు; మ్లేచ్ఛులు హతులై పడి ఉండటం చూసి ఆమె తన స్వరూపంలో లీనమైంది.
Verse 17
अश्वमारुह्य स पुनर्वामदेवाश्रमं ययौ । तत्रापृच्छदृषिं भक्त्या का स्त्री के ते निपातिताः । एतत्कार्यमृषे मह्यं कथयस्व प्रसीद मे ॥ ४७.१७ ॥
అశ్వంపై ఎక్కి అతడు మళ్లీ వామదేవ ఆశ్రమానికి వెళ్లాడు. అక్కడ భక్తితో ఋషిని అడిగాడు—“ఆ స్త్రీ ఎవరు? పడగొట్టబడిన వారు ఎవరు? మహర్షీ, దయచేసి ఈ విషయాన్ని నాకు చెప్పండి.”
Verse 18
वामदेव उवाच । त्वमासीच्छूद्रजातीय अन्यजन्मनि पार्थिव । तत्र त्वया ब्राह्मणस्य प्रेषणं कुर्वता श्रुता । श्रावणस्य तु मासस्य शुक्लपक्षे तु द्वादशी ॥ ४७.१८ ॥
వామదేవుడు పలికెను—“ఓ రాజా, మరొక జన్మలో నీవు శూద్రజాతిలో జన్మించావు. అక్కడ నీవు ఒక బ్రాహ్మణుని దూతగా పంపుతుండగా శ్రావణ మాస శుక్లపక్ష ద్వాదశి గురించి వినితివి.”
Verse 19
सविधानात् त्वया राजन् भक्त्या वै समुपोषिता । उपोषितायां तस्यां तु राज्यं लब्धं त्वयानघ ॥ ४७.१९ ॥
ఓ రాజా, విధివిధానముల ప్రకారం నీవు భక్తితో ఆ వ్రత-ఉపవాసాన్ని సమ్యకంగా ఆచరించితివి; అది పూర్తైన తరువాత, ఓ నిర్దోషుడా, నీవు రాజ్యాన్ని పొందితివి।
Verse 20
सर्वापत्सु च सा देवी भवन्तं परिरक्षति । यया विनिहताः क्रूरा म्लेच्छाः पापसमन्विताः । भवांश्च रक्षितो राजन् श्रावणद्वादशी तु सा ॥ ४७.२० ॥
సర్వ ఆపత్తులలో ఆ దేవి నిన్ను పరిరక్షిస్తుంది; ఆమె చేత పాపసంబంధమైన క్రూర మ్లేచ్ఛులు వినాశింపబడ్డారు। ఓ రాజా, నీవు కూడా రక్షింపబడితివి; ఆమెయే శ్రావణ ద్వాదశీ।
Verse 21
एकैव पाति चापत्सु राज्यं एकैव यच्छति । किं पुनर्द्वादशैतास्तु येनेन्द्रं न ददुः पदम् ॥ ४७.२१ ॥
ఆపత్తులలో ఒక్కటే (శక్తి) రాజ్యాన్ని కాపాడుతుంది, ఒక్కటే ఫలాన్ని ప్రసాదిస్తుంది; మరి ఆ పన్నెండు అయితే ఎంత గొప్పవో—వారి చేత ఇంద్రునికే పదం దక్కలేదు।
Frequently Asked Questions
The text links disciplined observance (niyama and upavāsa) with social duty (dāna to a learned brāhmaṇa) and frames ritual practice as a stabilizing force during crisis (apad-rakṣā), illustrated through a narrative where protective power intervenes against violence in a forest setting.
The observance is specified for Śrāvaṇa māsa during the śukla-pakṣa on dvādaśī (the 12th lunar day of the bright fortnight).
While not a direct ecological treatise, the chapter situates moral order within a hazardous forest ecology (ghora-vana with predators and bandits), implying that disciplined conduct and protective governance reduce harm in vulnerable landscapes—an indirect model of maintaining terrestrial safety and stability within the Varāha–Pṛthivī didactic horizon.
Durvāsas (sage authority), Vāmadeva (ṛṣi with an āśrama), and King Nṛga (royal figure used for exemplum). Social categories appear via references to a prior śūdra birth and to mleccha/dasyu attackers as cultural outsiders in the narrative.