
Punaḥ Saṃsāracakrayātanā-svarūpa-varṇanam (Asipatravana-yātanā-prasaṅgaḥ)
Ethical-Discourse (Karmic retribution and social conduct)
ఈ అధ్యాయంలో వరాహ–పృథివీ సంభాషణలో పాపకర్మల ఫలంగా కలిగే యాతనలను బోధనాత్మకంగా వివరిస్తుంది. ఇనుప ముళ్లు, ఘోరాంధకారం, అగ్నితో వేడెక్కిన రాళ్లు వంటి కఠిన ప్రదేశాల్లో యమదూతల అధీనంలో జీవులు నడిపించబడుతూ బాధాచక్రంలో పడతారని చెప్పబడింది. ముఖ్య ఉదాహరణ పరస్త్రీగమనము—అగ్నితప్త ఇనుముతో చేసిన స్త్రీరూపం పాపిని వెంబడించి శిక్షిస్తూ, గురుపత్నీ, బంధువుల భార్యలు, మిత్రుల భార్యలు, విద్యావంత బ్రాహ్మణుల భార్యలతో చేసిన ధర్మబంధభంగాన్ని ప్రకటిస్తుంది. చివరగా అసిపత్రవన దృశ్యం—ఖడ్గపత్ర వృక్షాలు, రక్తపూరిత జలాలు, శవభక్షకులు, పునఃపునః అంగచ్ఛేదం—వర్ణించి, ఇవన్నీ అనుభవించిన తరువాత పాపులు దారిద్ర్యము మరియు క్లేశముతో పునర్జన్మ పొందుతారని హెచ్చరిస్తుంది; ధర్మాచరణమే సమాజ నియమం, పృథివీ సమతుల్యత రక్షణ అని సూచిస్తుంది।
Verse 1
पुनः संसारचक्रयातनास्वरूपवर्णनम् ॥ ऋषिपुत्र उवाच ॥ तस्मिन् क्षितितलं सर्वमायसैः कण्टकैश्चितम् ॥ प्रभवन्ति पुनः केचिद्विषमं तमसाश्रितम्
మళ్లీ సంసారచక్రానికి సంబంధించిన యాతనల స్వరూపవర్ణనము. ఋషిపుత్రుడు చెప్పెను—ఆ స్థలమందు భూమితలమంతయు ఇనుప ముళ్లతో నిండియున్నది; మరియు మరల కొందరు అక్కడ ఉద్భవించి, అంధకారంతో ఆవరితమైన కఠిన భూమిలో ప్రవేశిస్తారు।
Verse 2
अथान्ये छिन्नपादास्तु छिन्नपाणिशिरोधराः ॥ पापाचारास्तथा देशादुपसर्पत मा चिरम्
అనంతరం మరికొందరు—పాదాలు తెగినవారు, చేతులు మరియు మెడ తెగినవారు—పాపాచారులు. (అని పలికెను:) ‘ఆ ప్రాంతం నుండి దగ్గరకు రండి; ఎక్కువ ఆలస్యం చేయకండి।’
Verse 3
ये तु धर्मरताः दाता वपुष्मन्तो यथा गृहे ॥ परिपान्ति क्षितिं सर्वे पात्यन्ते पापकाःरिणः
ధర్మమునందు రతులై దానశీలులైన వారు, తమ ఇంటిలో ఉన్నట్లే సమృద్ధిగా ఉండి, భూమిని రక్షిస్తారు; కాని పాపకర్ములు అధోగతికి నెట్టబడుతారు।
Verse 4
याचमानाः स्थिताः नित्यं सुशीतैस्तोयभोजनैः ॥ स्त्रियः श्रीरूपसंकाशाः सुकुमाराः सुभोजनाः
వారు నిత్యం యాచకులవలె నిలిచి, అత్యంత శీతల జలముతో మరియు భోజనముతో ఉంటారు. అక్కడ స్త్రీలు శ్రీలక్ష్మీ రూపసమానంగా, సుకుమారులుగా, సుభోజనసంబంధులుగా ఉంటారు.
Verse 5
कृत्वा पूजां परां तत्र प्रतीक्षन्ते परं जनम् ॥ अग्नितप्ते सुघोरे च निक्षिप्यन्ते शिलातले
అక్కడ పరమ పూజను చేసి వారు ఇతర వ్యక్తిని ఎదురుచూస్తారు. అగ్నితో తప్తమైన, అత్యంత ఘోరమైన స్థలంలో వారిని శిలాతలంపై పడవేయబడుతుంది.
Verse 6
आलोके च प्रदर्श्यन्ते वृक्षाश्च भुवनानि च ॥ आयान्ति दह्यमानेषु पृष्ठपादोदरेषु च
ప్రకాశంలో వృక్షములు మరియు లోకములు చూపబడతాయి; మరియు వారి వెన్ను, పాదాలు, ఉదరం దహించబడుతుండగా వారు వచ్చుచున్నారు.
Verse 7
तत्र गत्वा तु ते दूताः प्रविशन्ति सुदारुणाः ॥ क्लिश्यन्ति बहवस्तत्र त्रातारं नाप्नुवन्ति ते
అక్కడికి వెళ్లి ఆ అత్యంత దారుణమైన దూతలు ప్రవేశిస్తారు. అక్కడ అనేకులు బాధపడతారు; వారికి రక్షకుడు లభించడు.
Verse 8
अथान्ये तु श्वभिर्घोरैरापादतलमस्तकम् ॥ भक्ष्यमाणा रुदन्तश्च क्रोशन्तश्च पुनःपुनः
తరువాత మరికొందరు భయంకరమైన కుక్కలచే పాదతలము నుండి మస్తకము వరకు భక్షింపబడుతారు; వారు ఏడుస్తూ, మళ్లీ మళ్లీ కేకలు వేస్తారు.
Verse 9
अथान्ये तु महारूपा महादंष्ट्रा भयानकाः ॥ सूचীমुखं कृताः पापाः क्षुधितास्तृषितास्तथा
అనంతరం మరికొందరు పాపులు మహారూపులు, మహాదంష్ట్రలతో భయంకరులై, సూచి వంటి ముఖములు కలవారిగా చేయబడుతారు; వారు ఆకలితోను దాహంతోను బాధపడుతారు।
Verse 10
अयःशरमयी नारी वह्नितप्ता सुदारुणा ॥ आलिङ्गति नरं तत्र धावन्तं चानुधावति
అక్కడ అగ్నితో తప్తమైన, ఇనుప బాణములతో నిర్మితమైన అత్యంత క్రూరమైన ఒక స్త్రీ ఆ పురుషుని ఆలింగనం చేస్తుంది; అతడు పరుగెత్తితే ఆమె కూడా వెంబడించి పరుగెత్తుతుంది।
Verse 11
धावन्तं चानुधावन्ती त्विदं वचनमब्रवीत् ॥ अहं ते भगिनी पाप ह्यहं भार्या सुतस्य ते
అతనిని వెంబడిస్తూ ఆమె ఈ మాటలు చెప్పింది—“ఓ పాపీ! నేను నీ సోదరిని; నిజంగా నేను నీ కుమారుని భార్యను.”
Verse 12
मातृष्वसा ते दुर्बुद्धे मातुलानी पितृष्वसा ॥ गुरुभार्या मित्रभार्या भ्रातृभार्या नृपस्य च
“ఓ దుర్బుద్ధీ! నేను నీ మేనత్త (తల్లి సోదరి), నీ మామ భార్య, నీ పిన్ని (తండ్రి సోదరి), నీ గురువు భార్య, నీ మిత్రుని భార్య, నీ సోదరుని భార్య—మరియు రాజుని భార్య కూడా.”
Verse 13
श्रोत्रियाणां द्विजातीनां जाया वै धर्षितास्त्वया॥ मोक्ष्यसे न हि पापात्त्वं रसातलगतो यथा॥
“నీవు వేదపారగతులైన ద్విజుల భార్యలను బలాత్కారంగా అవమానించావు. ఆ పాపం నుండి నీవు విముక్తి పొందవు—రసాతలంలో పడినవాడు సులభంగా బయటపడనట్లే.”
Verse 14
किं प्रधावसि निर्लज्ज व्यसनैश्चोपपादितः॥ हनिष्येऽहं ध्रुवं पाप यथा कर्म त्वया कृतम्॥
ఓ నిర్లజ్జా! నీ వ్యసనాల చేత ప్రేరితుడై ఎందుకు ఇటూ అటూ పరుగెడుతున్నావు? ఓ పాపీ, నీవు చేసిన కర్మ ప్రకారమే నేను నిన్ను నిశ్చయంగా శిక్షిస్తాను।
Verse 15
एवं वै बोधयन्तीह श्रावयन्ति पुनःपुनः॥ अभिद्रवन्ति तं पापं घोररूपा भयानकाः॥
ఇలా ఇక్కడ అతనికి బోధిస్తూ, మళ్లీ మళ్లీ వినిపిస్తూ, ఘోరరూపములు గల భయంకర సత్త్వాలు ఆ పాపిపై దాడి చేస్తాయి।
Verse 16
ज्ञानिनां च सहस्रेषु जातं जातं तथा स्त्रियः॥ अनुपीड्य दुरात्मानं धर्षयन्ति सुदारुणम्॥
వేలాది జ్ఞానుల మధ్యన కూడా, మళ్లీ మళ్లీ స్త్రీలు ఆ దురాత్ముణ్ని పట్టిపీడించి అత్యంత క్రూరంగా అవమానించి హింసిస్తారు।
Verse 17
वृषलीर्बहुलैर्दुःखैः किं क्रन्दसि पुनः पुनः॥ किं क्रन्दसि सुदुर्बुद्धे परिष्वक्तः स्वयं मया॥
ఓ వృషలీ! అనేక దుఃఖాలతో కుంగిపోయి నీవు ఎందుకు మళ్లీ మళ్లీ విలపిస్తున్నావు? ఓ అతి దుర్బుద్ధి, నీవు స్వయంగా నా చేత బంధింపబడి ఉండగా ఎందుకు ఏడుస్తున్నావు?
Verse 18
दशधा त्वं मया पाप नीयमानः पुनःपुनः॥ अञ्जलिं वापि कुर्वाणो याचमानो न लज्जसे॥
ఓ పాపీ! నీవు నా చేత పది విధాలుగా మళ్లీ మళ్లీ లాగబడుతున్నావు; అయినా అంజలి పెట్టి వేడుకుంటూ యాచించినా నీకు లజ్జ కలగడం లేదు।
Verse 19
तत्र तत्रैव पाप त्वां न त्यक्ष्ये पारदारिकम्॥ लोहयष्टिप्रहारैश्च ताडयन्ति पुनःपुनः॥
అక్కడక్కడనే, ఓ పాపీ, నిన్ను నేను విడువను—ఓ పరస్త్రీగామీ. ఇనుప దండాల దెబ్బలతో వారు నిన్ను మళ్లీ మళ్లీ కొడతారు.
Verse 20
गोपालाः इव दण्डेन कालयन्तो मुहुर्मुहुः॥ व्याघ्रसिंहशृगालैश्च तथा गर्दभराक्षसैः॥
గోపాలులు కర్రతో తోలినట్లు వారు అతనిని మళ్లీ మళ్లీ ముందుకు నడిపిస్తారు; అలాగే పులులు, సింహాలు, నక్కలు మరియు గాడిదల వంటి రాక్షసులు కూడా అతనిపై పడతారు.
Verse 21
भक्ष्यन्ते श्वापदैरन्यैः श्वभिः काकैस्तथापरे॥ असिं तालवनं तत्र धूमज्वालासमाकुलम्॥
ఇతర క్రూర మృగాలు వారిని భక్షిస్తాయి; కుక్కలు, కాకులు కూడా వారిని చీల్చి తింటాయి. అక్కడ పొగ, జ్వాలలతో నిండిన ఖడ్గాల తాళవనం ఉంది.
Verse 22
दावाग्निसदृशाकारं प्रदीप्तं सर्वतोऽर्चिषा॥ तत्र क्षिप्त्वा ततः पापं यमदूतैः सुदारुणैः॥
అది అడవిదావాగ్ని వలె కనిపిస్తూ, అన్ని వైపులా జ్వాలలతో మండుతోంది. అక్కడ ఆ పాపిని విసిరి, అత్యంత క్రూరమైన యమదూతలు (వేదింపజేస్తారు).
Verse 23
तत्र छिन्नाश्च दग्धाश्च हन्यमानाश्च सर्वशः ॥ विधृष्टा विकृताश्चैव दह्यमाना नदन्ति ते ॥
అక్కడ వారు నరికబడతారు, కాలిపోతారు, మరియు అన్ని వైపులా కొట్టబడతారు. అవమానింపబడి వికృతులై, మండిపోతూ వారు ఆర్తనాదం చేస్తారు.
Verse 24
असितालवनद्वारि ये तिष्ठन्ति महारथाः ॥ पापकर्मसमायुक्तास्तर्जयन्ति सुदारुणाः ॥
అసితాలవ అరణ్య ద్వారమున మహారథులు నిలిచియున్నారు; పాపకర్మములతో యుక్తులై, అత్యంత క్రూరులై, వచ్చిన ప్రాణులను కఠినంగా బెదిరించుచున్నారు।
Verse 25
भो भो पापसमाचाराः धर्मसेतुविनाशकाः ॥ अतो निमित्तं पापिष्ठा यातनाभिः सहस्रशः ॥
‘ఓ ఓ పాపాచారులారా, ధర్మసేతువును నాశనము చేసేవారారా! ఈ కారణముచేత, ఓ మహాపాపులారా, మీరు వేలాది యాతనలతో కూడ శిక్షను పొందుదురు.’
Verse 26
दह्यमानान् सुतप्तांश्च संश्रयन्ते द्रुमान् पुनः ॥ असिपत्रैस्ततो वृक्षाच्छिन्दन्ति बहुशो नरान् ॥
దహించుచు, అత్యంత తప్తులై వారు మళ్లీ వృక్షములను ఆశ్రయించుదురు; ఆపై ఆ వృక్షమునుండి ఖడ్గసమానమైన ఆకులతో మనుష్యులు పునఃపునః కోయబడుదురు।
Verse 27
अनुभूयेह तत्सर्वं मानुष्यं यदि यास्यथ ॥ कुलेषु सुदरिद्राणां गर्भवासेन पीडिताः ॥
ఇక్కడ ఈ సమస్తమును అనుభవించిన తరువాత మీరు మానవ జన్మకు వెళ్ళినయెడల, అత్యంత దరిద్ర కులములలో జన్మించి గర్భవాస బాధతో పీడింపబడుదురు।
Verse 28
पक्षिणश्चायसैस्तुण्डैर्व्याघ्राश्चैव सुदारुणाः ॥ तत्र घोरा बहुविधाः क्रव्यादाः श्वादयस्तथा ॥
అక్కడ ఇనుప ముక్కులతో పక్షులు, అత్యంత భయంకరమైన వ్యాఘ్రాలు ఉన్నాయి; అలాగే కుక్కలు మొదలైన అనేక విధాల ఘోర మాంసభక్షకులు కూడా ఉన్నారు।
Verse 29
खादन्ति रुषितास्तत्र बहवो हिंसका नरान् ॥ ऋक्षद्वीपिसमाकीर्णे बहुकीटपिपीलिके ॥
అక్కడ కోపంతో ఉన్న అనేక హింసక జీవులు మనుష్యులను భక్షిస్తారు—ఎలుగుబంట్లు, చిరుతలతో నిండిన, అనేక కీటకాలు చీమలతో కిక్కిరిసిన స్థలంలో।
Verse 30
असितालवने विप्रा बहुदुःखसमाकुले ॥ तत्र क्षिप्ता मया दृष्टा यमदूतैर्महाबलैः ॥
ఓ విప్రులారా, అనేక దుఃఖాలతో నిండిన అసితాలవనంలో—యముని మహాబలవంతులైన దూతలు వారిని అక్కడికి విసిరివేసినట్లు నేను చూశాను।
Verse 31
असिपत्रे सुभग्नाङ्गाः शूललग्नास्तथाऽपरे ॥ तथाऽपरो महादेशो नानारूपो भयानकः ॥
అసిపత్రంలో కొందరి అవయవాలు విరిగిపోయాయి, మరికొందరు శూలాలపై గుచ్చబడ్డారు; అలాగే మరొక విస్తారమైన ప్రాంతం ఉంది, అనేక రూపాలతో భయంకరంగా।
Verse 32
पुष्करिण्यश्च वाप्यश्च ह्रदा नद्यस्तथैव च ॥ तडागानि च कूपाश्च रुधिरस्य सहस्रशः ॥
అక్కడ కమలకుండాలు, జలాశయాలు, సరస్సులు, నదులు కూడా ఉన్నాయి; అలాగే రక్తంతో నిండిన చెరువులు, బావులు వేల సంఖ్యలో ఉన్నాయి।
Verse 33
पूतिमांसकृमीणां च अमेध्यस्य तथैव च॥ अन्यानि च मया तत्र दृष्टानि मुनिसत्तमाः॥
అక్కడ నేను పాడైన మాంసంలో పురుగులను, అలాగే అపవిత్ర మలినాన్ని చూశాను; ఇంకా ఇతర అనేక విషయాలను కూడా చూశాను, ఓ మునిశ్రేష్ఠులారా।
Verse 34
तत्र क्लिश्यन्ति ते पापास्तस्मिन्मध्ये सहस्रशः॥ जिघ्रन्तश्च तथा गन्धं मज्जन्तश्च सहस्रशः॥
అక్కడ ఆ మధ్యలో ఆ పాపులు వేల సంఖ్యలో బాధపడుతారు; దుర్గంధాన్ని వాసన చూస్తూ, వేల సంఖ్యలో మునిగిపోతారు.
Verse 35
अस्थिपाषाणवर्षाणि रुधिरस्य बलाहकाः॥ अश्मवर्षाणि ते घोराः पातयन्ति सहस्रशः॥
రక్తమేఘాలు ఎముకలు మరియు రాళ్ల వర్షాన్ని కురిపిస్తాయి; ఆ ఘోరులు వేల సంఖ్యలో శిలావర్షాన్ని పడేస్తారు.
Verse 36
धावतां प्लवतां चैव हा हतोऽस्मीति भाषिणाम्॥ प्राहतानां पुनः शब्दो वध्यतां च सुदारुणः॥
పరుగెత్తుతూ ఈదేందుకు ప్రయత్నిస్తూ ‘హా, నేను హతుడను!’ అని పలికేవారిలో—మళ్లీ కొట్టబడుతున్నవారి, వధింపబడుతున్నవారి అత్యంత దారుణ శబ్దం వినిపించింది.
Verse 37
क्वचित्स्थूलैस्तथा बद्धः उद्बद्धश्च क्वचित्तथा॥ हाहाभयानकोन्मिश्रः शब्दोऽश्रूयत दारुणः॥
ఎక్కడో ఎవరో మందమైన బంధనాలతో బంధింపబడ్డారు, మరెక్కడో మళ్లీ విడిపించబడ్డారు; ‘హా హా’ మరియు భయంతో కలిసిన దారుణ శబ్దం వినిపించింది.
Verse 38
अपश्यं पुनरन्यत्र यत्स्मृत्वा चोद्विजेन्नरः॥
మళ్లీ నేను మరొక చోట అటువంటి దృశ్యాన్ని చూశాను; దాన్ని జ్ఞాపకం చేసుకున్న మాత్రాన మనిషి భయంతో వణికిపోతాడు.
Verse 39
अन्नानि दीयमानानि भक्ष्याणि विविधानि च॥ भोज्यानि लेह्यचोष्याणि यैर्निषिद्धं दुरात्मभिः॥
అర్పించబడుతున్న అన్నములు, నానావిధ భక్ష్యములు—భోజ్య, లేహ్య, చోష్యములు—వాటిచేత దురాత్ములు నిషిద్ధకర్మను చేసిరి।
Verse 40
न मोक्ष्यसे मया पाप कुतो गच्छसि मूढ वै॥ यत्र यत्र प्रयासि त्वमिति गत्वा यमालये॥
ఓ పాపీ, నేను నిన్ను విడిపించను; ఓ మూఢుడా, నీవెక్కడికి పోతావు? నీవు ఎక్కడెక్కడికి పోవాలని ప్రయత్నించినా…—ఇట్లు యమాలయానికి వెళ్లి పలికెను।
Verse 41
भोगैश्च पीडिता नित्यं उत्पत्स्यथ सुदुर्गताः॥ अग्निज्वालानिभास्तत्र अग्निस्पर्शा महारवाः॥
భోగరూపమైన బాధలచేత నిత్యం పీడింపబడి మీరు ఘోర దుర్గతిలో పడి ఎగిరెత్తుతారు; అక్కడ అగ్నిజ్వాలలవలె, అగ్నిస్పర్శతో, మహా అరుపులు వినిపిస్తాయి।
Verse 42
क्रन्दतां करुणोन्मिश्रं दिशोऽपूऱ्यन्त सर्वशः॥ क्वचिद्बद्धः क्वचिद्रुद्धः क्वचिद्विद्धः सुदारुणैः॥
కరుణ విలాపమిశ్రమైన ఏడుపులతో దిక్కులు అన్నివైపులా నిండిపోయెను; ఎక్కడో బంధింపబడి, ఎక్కడో నిరోధింపబడి, ఎక్కడో అత్యంత దారుణమైన విధానాలతో గుచ్చబడెను।
The text instructs that violations of dharma—especially harms that destabilize social trust (e.g., illicit/violent relations with others’ spouses and broader pāpa-karmas)—produce specific karmic consequences depicted as yātanās administered by Yama’s agents. The chapter uses vivid penal geography to argue that ethical restraint preserves societal order (dharma-setu) and, by extension, the stability of Pṛthivī’s world.
No tithi, lunar month, vrata timing, or seasonal marker is specified in the provided verses. The chapter is descriptive and punitive rather than calendrical or ritual-prescriptive.
While not an ecological manual, the chapter frames dharma as a ‘setu’ (support/bridge) whose destruction leads to disorder and suffering. Read through the Varāha–Pṛthivī macro-frame, the punishments function as a governance-of-conduct model: regulating harmful behaviors is presented as necessary for maintaining the integrity of the human world situated on Pṛthivī, thereby indirectly supporting terrestrial balance through social-ethical regulation.
No royal dynasties or named historical lineages appear in the excerpt. Cultural-legal categories are invoked instead: śrotriya/brāhmaṇa households, guru’s wife (guru-bhāryā), relatives’ wives (mātṛṣvasā, pitṛṣvasā, mātulānī), friend’s wife (mitra-bhāryā), brother’s wife (bhrātṛ-bhāryā), and the king’s wife (nṛpasya … bhāryā), along with Yama and yamadūtas as the punitive authority.