Adhyaya 194: The Return of Naciketas from Yama’s Abode: Inquiry into Death, Karma, and Dharmic Release

Verse 1

अथ नचिकेतसो आगमनवर्णनम् ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ गतश्च परमं स्थानं यत्र राजा दुरासदः ॥ अर्चितस्तु यथान्यायं दृष्ट्वैव तु विसर्जितः

ఇప్పుడు నచికేతుని आगమన వర్ణనం. వైశంపాయనుడు చెప్పెను—అతడు పరమ స్థానానికి వెళ్లెను, అక్కడ దురాసదుడైన రాజు (యముడు) ఉన్నాడు; విధిప్రకారం సత్కరింపబడి, దర్శనమాత్రంతోనే పంపివేయబడెను।

Verse 2

ततो हृष्टमना राजन्पुत्रं दृष्ट्वा तपोनिधिः ॥ परिष्वज्य च बाहुभ्यां मूर्द्धन्याघ्राय यत्नतः

తర్వాత, ఓ రాజా, తపస్సుల నిధి—మనసు ఆనందంతో—తన కుమారుణ్ని చూసి, రెండు భుజాలతో ఆలింగనం చేసి, శిరస్సుపై యత్నపూర్వకంగా ముద్దుపెట్టి (ఘ్రాణించి) చూచెను।

Verse 3

दिवं च पृथिवीं चैव नादयामास हृष्टवत् ॥ स संहृष्टमनाः प्रीतस्तानुवाच तपोधनान्

ఆనందంతో అతడు స్వర్గమును భూమినీ నాదింపజేశాడు; తరువాత హర్షితమనస్సుతో ప్రీతిచెంది ఆ తపోధన ఋషులను ఉద్దేశించి పలికాడు.

Verse 4

पश्यन्तु मम पुत्रस्य प्रभावं दिव्यतेजसः ॥ यमस्य भवनं गत्वा पुनः शीघ्रमिहागतः

నా దివ్య తేజస్సుగల కుమారుని ప్రభావాన్ని వారు చూచునుగాక; యముని భవనానికి వెళ్లి అతడు మళ్లీ త్వరగా ఇక్కడికి వచ్చాడు.

Verse 5

पितृस्नेहानुभावेन गुरुशुश्रूषयापि च ॥ दैवेन हेतुनाचायं जीवन्दृष्टो मया सुतः

పితృస్నేహ ప్రభావంతో, గురుశుశ్రూష వల్ల కూడా, అలాగే దైవ కారణంతో కూడ—ఈ కుమారుడు నాకు జీవించి కనిపించాడు.

Verse 6

लोके मत्सदृशो नास्ति पुमान्भाग्यसमन्वितः ॥ एष मृत्युमुखं गत्वा मम पुत्र इहागतः

లోకంలో నాతో సమానంగా భాగ్యవంతుడు ఎవడూ లేడు; నా కుమారుడు మృత్యుముఖానికి వెళ్లి కూడా ఇక్కడికి వచ్చాడు.

Verse 7

कच्चित्त्वं न हतो वत्स नैव बद्धो यमालये ॥ कच्चित्ते स शिवः पन्था गच्छतस्तव पुत्रक

వత్సా, నీవు హతుడవు కాలేదుకదా, యమాలయంలో బంధింపబడలేదుకదా? కుమారకా, వెళ్లుచున్నప్పుడు నీకు శుభమార్గమే కలిగిందా?

Verse 8

कच्चित्ते व्याधयो घोरा नान्वगच्छन्यमालये ॥ किमपूर्वं त्वया दृष्टं कच्चित्तुष्टो महातपाः

యమాలయంలో భయంకర వ్యాధులు నిన్ను వెంటాడలేదుకదా? నీవు అక్కడ ఏ అపూర్వమైన దృశ్యాన్ని చూశావు? మహాతపస్వి సంతుష్టుడయ్యాడా?

Verse 9

कच्चिद्राजा त्वया दृष्टः प्रेतानामधिपो बली ॥ परुषेण न कच्चित्त्वां यमः पश्यति चक्षुषा

నీవు ప్రేతుల అధిపతి, బలవంతుడైన రాజు యముణ్ణి చూశావా? యముడు నిన్ను కఠిన దృష్టితో చూడలేదుకదా?

Verse 10

कच्चिद्दौवारिकास्तत्र न रौद्रास्त्वां यमालये ॥ कच्चिद्राज्ञा विसृष्टं तु न बाधन्तेतरे जनाः

యమాలయంలో అక్కడి ద్వారపాలకులు నీపై క్రూరంగా లేరుకదా? రాజాజ్ఞతో విడుదలైన తరువాత ఇతరులు నిన్ను బాధించలేదుకదా?

Verse 11

कच्चित्पन्थास्त्वया लब्धो निर्गमो वा यमालये ॥ अयं मम सुतः प्राप्तः प्रसन्ना मम देवताः

యమాలయంలో నీవు ఏదైనా మార్గం—నిష్క్రమణ—కనుగొన్నావా? నా కుమారుడు తిరిగి వచ్చాడు; నా దేవతలు నాపై ప్రసన్నులయ్యారు.

Verse 12

ऋषयश्च महाभागा द्विजाश्च सुमहाव्रताः ॥ यन्मे वत्स पुनः प्राप्तो यमलोकाद्दुरासदात् ॥

మహాభాగ ఋషులు మరియు సుమహావ్రతధారులైన ద్విజులు (ఇలా భావిస్తారు)—“నా వత్సుడు దుర్లభమైన యమలోకం నుండి మళ్లీ వచ్చాడు.”

Verse 13

एवमाभाषमाणं तु श्रुत्वा सर्वे वनौकसः ॥ त्यक्त्वा व्रतानि सर्वाणि नियमांश्च तथैव च ॥

ఆయన ఈ విధంగా పలుకుట వినిన అరణ్యవాసులందరూ ఆ క్షణంలో తమ సమస్త వ్రతములు మరియు నియమములను కూడా విడిచిపెట్టిరి.

Verse 14

जपन्तश्चैव जाप्यानि पूजयन्तश्च देवताः ॥ ऊर्ध्वबाहवः केचित्तिष्ठन्तोऽन्ये सुदारुणम् ॥

కొందరు జపించవలసిన మంత్రాలను జపించిరి, కొందరు దేవతలను పూజించిరి; కొందరు చేతులు పైకెత్తి నిలిచిరి, మరికొందరు అత్యంత కఠినమైన భంగిమలలో నిలిచిరి.

Verse 15

एकपादेन तिष्ठन्तः पश्यन्तोऽन्ये दिवाकरम् ॥ एवमेव परित्यज्य नियमान्पूर्वसञ्चितान् ॥

కొందరు ఒక పాదముపై నిలిచిరి, మరికొందరు సూర్యుని తిలకించిరి; ఈ విధంగా వారు పూర్వం సঞ্চితమైన నియమములను కూడా పక్కన పెట్టిరి.

Verse 16

वैश्वानरा महाभागास्तपसा संशितव्रताः ॥ आगतास्त्वरितं द्रष्टुं नाचिकेतं सुतं तदा ॥

తపస్సుతో వ్రతములు మరింత దృఢమైన ఆ మహాభాగ తపస్వులు ఆ సమయంలో కుమారుడు నాచికేతను దర్శించుటకు వేగంగా వచ్చిరి.

Verse 17

दिग्वाससश्च ऋषयो दन्तोलूखलिनस्तथा ॥ अश्मकूटाश्च मौनाश्च शीर्णपर्णाम्बुभोजनाः ॥

దిగంబర ఋషులు, దంతములను ఉలూఖలముగా ఉపయోగించువారు, రాళ్లతో కూటము చేయువారు, మౌనవ్రతులు, అలాగే ఎండిన ఆకులు మరియు నీటితో జీవించువారు కూడా ఉన్నారు.

Verse 18

धूमदाश्च तथा चान्ये तप्यमानाश्च पावके ॥ परिवर्य तथा दृष्ट्वा तस्य पुत्रं तपोनिधिम् ॥

‘ధూమభోజులు’ మరియు ఇతరులు, అలాగే అగ్నిలో తపస్సు చేసేవారూ—చుట్టుముట్టి వారు అతని కుమారుని చూశారు; అతడు తపోనిధి.

Verse 19

तं नाचिकेतसं दृष्ट्वा यमलोकादिहागतम् ॥ भीतास्तत्र स्थिताः हृष्टाः केचित्कौतूहलान्विताः ॥

యమలోకంనుండి ఇక్కడికి వచ్చిన నాచికేతుని చూసి కొందరు అక్కడ భయంతో నిలిచారు; కొందరు ఆనందించారు; మరికొందరు కుతూహలంతో నిండారు.

Verse 20

केचिद्विमनसश्चैव केचित्संशयवादिनः ॥ तमूचुः सहिताः सर्वे ऋषिपुत्रं तपोधनम् ॥

కొందరు నిరుత్సాహంగా ఉన్నారు, కొందరు సందేహవాదులు; అప్పుడు అందరూ కలిసి ఆ ఋషిపుత్రుడైన తపోధనుని ఉద్దేశించి పలికారు.

Verse 21

ऋषय ऊचुः ॥ भो भो सत्यव्रताचार गुरुशुश्रूषणे रत ॥ नाचिकेतः सुत प्राज्ञ स्वधर्मपरिपालक ॥

ఋషులు అన్నారు: ఓ ఓ సత్యవ్రతాచారుడా, గురుశుశ్రూషలో నిమగ్నుడా! ఓ నాచికేతా, ప్రాజ్ఞ కుమారుడా, స్వధర్మ పరిపాలకుడా!

Verse 22

ब्रूहि सत्यं त्वया दृष्टं श्रुतं च सविशेषकम् ॥ ऋषीणां श्रोतुकामानां पितुश्चैव विशेषतः ॥

నీవు చూసినదీ, విన్నదీ—విశేష వివరాలతో కూడి—సత్యంగా చెప్పుము; వినదలచిన ఋషుల కోసం, ముఖ్యంగా తండ్రి కోసం కూడా.

Verse 23

अपि गुह्यं च वक्तव्यं पृष्टे सति विशेषतः ॥ सर्वस्यापि भयं तीव्रं यद्द्वारा प्रतिदृश्यते ॥

ప్రత్యేకంగా అడిగినప్పుడు గోప్యమైనదైనా చెప్పవలెను; ఎందుకంటే ఆ ఉపదేశ ద్వారానే అందరికీ కనిపించే తీవ్రమైన భయం స్పష్టంగా అవగతమవుతుంది.

Verse 24

मृतं नैव परं तात दृश्यते कालमायया ॥ स्वकर्म भुज्यते तात प्रयत्नेन च मानवैः ॥

ఓ తాత! కాలమాయ వల్ల మరణానికి ఆపైనది ప్రత్యక్షంగా కనిపించదు; అయితే ఓ తాత, మనుష్యులు ప్రయత్నంతో తమ స్వకర్మ ఫలాన్నే అనుభవిస్తారు.

Verse 25

इह चैव कृतं यत्तु तत्परत्रोपभुज्यते ॥ करोति यदि तत्कर्म शुभं वा यदि वा अशुभम् ॥

ఇక్కడ చేసినదే అక్కడ (పరలోకంలో) అనుభవించబడుతుంది; ఎవడు ఏ కర్మ చేసినా—శుభమో అశుభమో—దాని ఫలాన్ని తగినట్లే అనుభవిస్తాడు.

Verse 26

तथात्र दृश्यते काले कालस्यैव तु मायया ॥ म्रियते च यथा जन्तुर्यथा गर्भे च तिष्ठति ॥

అలాగే ఇక్కడ కాలంలో, కాలమాయ వల్లనే ఇలా కనిపిస్తుంది—జీవి ఎలా మరణిస్తాడో, అలాగే ఎలా గర్భంలో నిలిచి ఉంటాడో.

Verse 27

तस्य पारं न गच्छन्ति बहवः पारचिन्तकाः ॥ तत्र स्थिते जगत्सर्वं लोभमोहतमोवृतम् ॥

దాని అవతల తీరాన్ని అనేక ‘పారచింతకులు’ కూడా చేరలేరు; అది నిలిచినంతవరకు సమస్త జగత్తు లోభం, మోహం, తమస్సుతో కప్పబడి ఉంటుంది.

Verse 28

धर्मराजस्य किं रूपं कालो वा कीदृशो मुने ॥ किंरूपा व्याधयश्चैव विपाको वापि कीदृशः ॥

ఓ మునీ! ధర్మరాజుని రూపం ఏ విధంగా ఉంది, కాలము స్వరూపం ఎలా ఉంది? అలాగే వ్యాధుల స్వభావం ఏమిటి, కర్మవిపాకం స్వరూపం ఎలా ఉంది?

Verse 29

किं च कुर्वन्प्रमुच्येत किं वा कर्म समाचरेत् ॥ आस्पदं सर्वलोकस्य तत्कर्म दुरतिक्रमम् ॥

మరియు ఏ కార్యం చేయడం వల్ల విముక్తి కలుగుతుంది, లేదా ఏ కర్మను ఆచరించాలి? ఆ కర్మమే సమస్త లోకాల ఆధారం; దానిని అతిక్రమించడం సులభం కాదు.

Verse 30

क्रोधबन्धनजं क्लेशं कर्षणं छेदनं तथा ॥ येन गच्छन्ति विप्रेन्द्र लोके कर्मविदो जनाः ॥

క్రోధబంధనమునుంచి పుట్టే క్లేశం—లాగడం, కోయడం మొదలైనవి—వాటివల్ల, ఓ విప్రేంద్రా, కర్మను తెలిసిన జనులు ఆ లోకములో (పరలోక గమనములో) సాగుతారు.

Verse 31

जितात्मानः कथं यान्ति कथं गच्छति पापकृत् ॥ यथाश्रुतं यथादृष्टं यथा चैवावधारितम् ॥

ఆత్మజయులు (ఆత్మసంయములు) ఎలా ప్రయాణిస్తారు, పాపకర్త ఎలా వెళ్తాడు? యథాశ్రుతం, యథాదృష్టం, యథావధారితం—అదేవిధంగా వివరించండి.

Verse 32

वैशम्पायन उवाच॥ ऋषिभिस्त्वेवमुक्तस्तु नाचिकेतो महामनाः ॥ यदुवाच महाराज शृणु तज्जनमेजय

వైశంపాయనుడు పలికెను—ఋషులు ఈ విధంగా పలికినప్పుడు మహామనస్కుడైన నాచికేతుడు సమాధానం చెప్పెను. ఓ మహారాజ జనమేజయా, అతడు చెప్పినదాన్ని వినుము.

Verse 33

प्रणयात्सौहृदात्स्नेहादस्माभिरभिपृच्छितम् ॥ वद सर्वं महाभाग याथातथ्येन विस्तरम्

ప్రణయం, సౌహార్దం, స్నేహం వలన మేము మిమ్మల్ని అడిగాము. ఓ మహాభాగ, యథార్థమైన సత్యాన్ని విస్తారంగా అన్నీ చెప్పండి।

Verse 34

कच्चिन्न तुष्टो भगवान्स्त्वां दृष्ट्वा स्वयमागतम् ॥ कच्चिच्छीघ्रं विसृष्टोऽसि धर्मराजेन पुत्रक

నీవు స్వయంగా వచ్చావని చూసి భగవాన్ సంతుష్టుడయ్యాడా? ఓ బిడ్డా, ధర్మరాజు నిన్ను త్వరగా విడిచిపెట్టాడా?

Verse 35

उपविष्टास्तथा चान्ये स्थिताश्चान्ये सुयन्त्रिताः ॥ ते सर्वे तं तु पृच्छन्ति ऋषयो वेदपारगाः

కొంతమంది కూర్చున్నారు, మరికొందరు నిలబడ్డారు—అందరూ నియంత్రితులు, స్థిరచిత్తులు. ఆ వేదపారంగత ఋషులందరూ అతనిని ప్రశ్నించారు.

Verse 36

चिन्तयेत न चिन्ताऽत्र मृगयन्ति च यद्धितम् ॥ करोति चित्रगुप्तः किं किं च जल्पत्यसौ पुनः

ఇక్కడ అతడు చింతించనవసరం లేదు; వారు హితకరమైనదే అన్వేషిస్తున్నారు. చిత్రగుప్తుడు ఏమి చేస్తాడు, అతడు మళ్లీ మళ్లీ ఏమి పలుకుతాడు?