Adhyaya 60: The Second Sin-Destroying Hymn (Pāpaśamana Stava) and the Syncretic Praise of Hari-Hara

Verse 1

इति श्रीवामनपुराणे एकोनषष्टितमो ऽध्यायः पुलस्त्य उवाच नमस्ते ऽस्तु जगन्नाथ देवदेवं नमो ऽस्तु ते वासुदेव नमस्ते ऽस्तु बहुरूप नमो ऽस्तु ते

ఇట్లు శ్రీ వామనపురాణములో ఏకోనషష్టితమ అధ్యాయము సమాప్తమైంది. పులస్త్యుడు పలికెను— హే జగన్నాథా, నీకు నమస్కారం; హే దేవదేవా, నీకు నమస్కారం. హే వాసుదేవా, నీకు నమస్కారం; హే బహురూపా, నీకు నమస్కారం.

Verse 2

एकशृङ्ग नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यं वृषाकपे श्रीनिवास नमस्ते ऽस्तु नमस्ते भूतभावन

[{"question": "What is the significance of Akhaṇḍaparvata in this verse?", "answer": "Akhaṇḍaparvata is presented as an ‘āśraya’—a protective sacred landmark. In Purāṇic geography, mountains often function as both physical refuge and spiritual stronghold, anchoring nearby tīrthas, āśramas, and ritual routes."}, {"question": "Why are the sages afraid of Asuras here?", "answer": "Purāṇas frequently depict periods when Asuras disrupt sacrifice, ascetic practice, or settlement. The sages’ fear sets the narrative condition for either (a) relocation to a sanctified site, or (b) divine protection that further sacralizes the geography."}, {"question": "Does ‘vane’ indicate a specific forest?", "answer": "Not by name in this verse. However, the chapter’s subsequent verses often specify rivers, mountains, and named groves; ‘vane’ here establishes the ecological setting that later becomes mapped through named features like Akhaṇḍaparvata and Kālinḍī."}]

Verse 4

यज्ञध्वज नमस्तुभ्यं धर्मध्वज नमो ऽस्तु ते तालध्वज नमस्ते ऽस्तु नमस्ते गरुहध्वज

{"location": "Avanti (Ujjayinī region)", "location_type": "tirtha", "region": "Mālava (Central-West India)", "sacred_significance": "Avanti is a major sacred region; here it is marked by Viṣṇu’s presence and protective prasāda making it inaccessible to great asuras—tīrtha as a fortified dharma-zone.", "cosmic_realm": "bhuloka"}

Verse 6

कृतावर्तद महावर्त महादेव नमो ऽस्तु ते अनाद्याद्यन्त मध्यान्त नमस्ते पद्मजप्रिय

ఓ మహాదేవా! కృతావర్తదాత, మహావర్తస్వరూపా, నీకు నమస్కారం. నీవు అనాది; ఆది-అంత, మధ్య-అంతలకు అతీతుడు; పద్మజుడు (బ్రహ్మ) ప్రియుడా, నీకు ప్రణామం.

Verse 7

पुरञ्जय नमस्तुभ्यं शत्रुञ्जय नमो ऽस्तु ते शुभञ्जय नमस्ते ऽस्तु नमस्ते ऽस्तु धनञ्जय

{"location": null, "location_type": null, "region": null, "sacred_significance": "Mahāyajña arena (likely a royal śrauta setting); the sanctified space becomes the moral stage for the Vāmana–Bali dharma test.", "cosmic_realm": "bhuloka"}

Verse 13

आर्चिषेण महासेन नमस्ते ऽस्तु पुरुष्टुत वहुकल्प महाकल्प नमस्ते कल्पनामुख

Salutations to You—O Ārciṣeṇa, O Mahāsena—praised by many men. O You of many kalpas, O Great Kalpa; salutations to You, the very source/front (mukha) of the kalpas.

Verse None explicitly mentioned in this verse (no rivers, lakes, forests, or tīrthas named)

59

“त्वं कृपां कुरु, धर्मज्ञ, मय्यनुक्रोशमावह; यथा मे पापापनोदः भवति, हे आर्य, तथा कुरु।”

Verse 25

मूलं ते ब्राह्मणा ब्रह्मन् स्कन्धस्ते क्षत्रियोर्दिशः नाभ्या ह्यभूदन्तरिक्षं शशाङ्को मनसस्तव

హే బ్రహ్మన్! బ్రాహ్మణులు నీ మూలము; క్షత్రియులు దిశలవలె నీ స్కంధము (కాండము). నీ నాభి నుండి అంతరిక్షము ఉద్భవించింది; నీ మనస్సు నుండి శశాంకుడు (చంద్రుడు) ప్రదర్శితుడయ్యాడు.

Verse 33

नमस्ते यज्ञपुरुष यज्ञभागभुजे नमः नमः सहस्रधाराय शतधाराय ते नमः

{"primary_rasa": "shanta", "secondary_rasa": "adbhuta", "intensity": 5, "emotional_arc": "assurance of instruction leads into anticipatory wonder about enumerated holy abodes", "mood_keywords": ["didactic", "calm", "promissory", "sacred", "attentive", "expansive"]}

Verse 59 iti śrīvāmanapurāṇe dviṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ śrībhagavānuvāca ādyaṃ mātsyaṃ mahadrupaṃ saṃsthitaṃ mānase hrade sarvapāpakṣayakaraṃ kīrtanasparśanādibhiḥ

होता होमश्च हव्यं च हूयमानश्चहव्यावाट् पाता पोता च पुतश्च पावनीयश्च ॐ नमः

{"bali_present": false, "generosity_display": null, "daana_type": null, "shukracharya_interaction": null, "devotion_quality": null, "patala_reference": false}

Verse 39

स्रुक्स्रुवौ परधामासि कपालोलूखलो ऽरणिः यज्ञपात्राणेयस्त्वमेकधा बहुधा त्रिधा

నీవే స్రుక్ మరియు స్రువ; నీవే పరమధామము. నీవే కపాలము, ఊఖలము, అరణి. నీవే యజ్ఞపాత్రములు—ఒకటిగా ఉండి కూడా అనేకంగా, త్రివిధంగా కూడా.

Verse 46

अश्ववक्त्रो महामेधाः शंभुः शक्रः प्रभञ्जनः मित्रावरुणमूर्तिस्त्वममूर्तिरनघः परः

You are horse-faced and of great intelligence; you are Śambhu, Śakra (Indra), and Prabhañjana (the Wind). You are embodied as Mitra and Varuṇa—yet you are also formless, stainless, and supreme.

Verse 50

केशवस्याग्रतो गत्वा स्नात्वा तीर्थे सितोदके उपशान्तस्तथा जातो रुद्रः पापवशात् ततः

కేశవుని సన్నిధికి వెళ్లి, ‘సితోదక’ అనే తీర్థంలోని తెల్లని నీటిలో స్నానం చేసి అతడు శాంతుడయ్యాడు; ఆపై పాపవశాత్ ప్రేరితుడైన రుద్రుడూ అక్కడ అలాగే ప్రసన్నుడై (శాంతుడై) నిలిచాడు.

Verse 51

एतत् पवित्रं त्रिपुरध्नभाषितं पठन् नरो विष्णुपरो महर्षे विमुक्तपापो ह्युपशान्तमूर्ति संपूज्यते देववरैः प्रसिद्धैः

హే మహర్షీ, త్రిపురవధకుడు పలికిన ఈ పవిత్ర స్తవాన్ని విష్ణుపరాయణుడైన మనిషి పఠిస్తే, అతడు పాపముల నుండి విముక్తుడై శాంతమూర్తిగా మారి, ప్రసిద్ధ దేవశ్రేష్ఠులచే పూజింపబడతాడు।