Adhyaya 49: Kali’s Complaint to Brahma and the Arrival of Śrī (Jayaśrī) in Bali’s Reign

Verse 1

इति श्रीवामनपुराणे अष्टचत्वारिंशो ऽध्यायः पुलस्त्य उवाच ततो गतेषु देवेषु ब्रह्मलोकं प्रति द्विज त्रैलोक्यं पालयामास बलिर्धर्मान्वितः सदा

ఇట్లు శ్రీ వామనపురాణంలోని అష్టచత్వారింశోధ్యాయం సమాప్తమైంది. పులస్త్యుడు పలికెను—హే ద్విజా! దేవతలు బ్రహ్మలోకానికి వెళ్లిన తరువాత, ధర్మసంపన్నుడైన బలి ఎల్లప్పుడూ త్రైలోక్యాన్ని పాలించాడు।

Verse 2

कलिस्तदा धर्मयुतं जगद् दृष्ट्वा कृते यथा ब्रह्माणं शरणं भेजे स्वभावस्य निषेणात्

అప్పుడు కలి కృతయుగంలా ధర్మయుతమైన జగత్తును చూసి, తన స్వభావప్రేరణవల్ల బ్రహ్మను శరణు పొందెను।

Verse 3

गत्वा स ददृशे देवं सेन्द्रैर्देवैः समन्वितम् स्वदीप्त्या द्योतयन्तं च स्वदेशं ससुरासुरम्

అక్కడికి వెళ్లి అతడు ఇంద్రసహిత దేవతలతో కూడిన దేవుని దర్శించాడు; ఆయన తన స్వదీప్తితో సురాసురులతో కూడిన తన లోకాన్ని ప్రకాశింపజేస్తున్నాడు।

Verse 4

प्रणिपत्य तमाहाथ तिष्यो ब्रह्माणमीश्वरम् मम स्वभावो बलिना नाशितो देवसत्तम

ప్రణమించి తిష్యుడు ఈశ్వరుడైన బ్రహ్మను ఇలా అన్నాడు—“దేవోత్తమా, బలిచేత నా స్వభావం/స్థితి నశించిపోయింది।”

Verse 5

तं प्राह भगवान् योगी स्वभावं जगतो ऽपि हि न केवलं हि भवतो हृतं तेन बलीयसा

అప్పుడు భగవాన్ యోగి అతనితో అన్నాడు—“ఆ బలవంతుడు నీదే కాదు; జగత్తు యొక్క సహజ క్రమాన్నికూడా అధిగ్రహించాడు।”

Verse 6

पश्यस्व तिष्य देवेन्द्रं वरुणं च समारुतम् भास्करो ऽपि हि दीनत्वं प्रयातो हि बलाद् बलेः

చూడు, ఓ తిష్యా! దేవేంద్రుడు, వరుణుడు (మరుతులతో కూడి), భాస్కరుడుకూడా బలిచేతి బలంతో దైన్యస్థితికి చేరారు।

Verse 7

न तस्य कश्चित् त्रैलोक्ये प्रतिषेद्धास्ति कर्मणः ऋते सहस्रं शिरसं हरिं दशशताङ्घ्रिकम्

అతని కర్మలకు త్రిలోకములలో ప్రతిబంధకుడు ఎవడూ లేడు—సహస్రశిరస్సు, సహస్రపాదుడైన హరిని తప్ప।

Verse 8

म भूमिं च तथा नाकं राज्यं लक्ष्मीं यसो ऽव्ययः समाहरिष्यति बलेः कर्तुः सद्धर्मगोचरम्

ఆ అవ్యయుడు భూమిని, అలాగే స్వర్గాన్ని, రాజ్యాన్ని, లక్ష్మిని, యశస్సును—సద్ధర్మ పరిధిలో మహాకర్త బలికి చెందినవిగా అయినవన్నీ—మళ్లీ సమాహరించును।

Verse 9

इत्येवमुक्तो देवेन ब्रह्मणा कलिरव्ययः दीनान् दृष्ट्वा स शक्रादीन् विभीतकवनं गतः

దేవుడు బ్రహ్మ ఇలా పలికిన తరువాత అవ్యయుడైన కలి—శక్రాది దేవతలను దీనస్థితిలో చూచి—విభీతక వనానికి వెళ్లెను।

Verse 10

कृतः प्रावर्त्तत तदा कलेर्नासात् जगत्त्रये धर्मो ऽभवच्चतुष्पादश्चातुर्वर्ण्ये ऽपि नारद

అప్పుడు కలి నాశమువలన త్రిలోకములలో కృతయుగము మళ్లీ ప్రారంభమైంది; ఓ నారదా, చాతుర్వర్ణ్య వ్యవస్థలోనూ ధర్మము మళ్లీ చతుష్పాదమైంది।

Verse 11

तपो ऽहिंसा च सत्यं च शौचमिन्द्रियनिग्रहः दया दानं त्वानृशंस्यं शुश्रुषा यज्ञकर्म च

తపస్సు, అహింస, సత్యం, శౌచం, ఇంద్రియనిగ్రహం; దయ, దానం, అనృశంస్యత (అక్రూరత), శుశ్రూష (గురుసేవ) మరియు యజ్ఞకర్మ—ఇవే ధర్మాంగాలుగా ప్రబలినవి।

Verse 12

एतानि सर्वजगतः परिव्याप्य स्थितानि हि बलिना बलवान् ब्रह्मन् तिष्यो ऽपि हि कृतः कृतः

నిజంగా ఇవి సమస్త జగత్తును వ్యాపించి స్థిరపడ్డాయి. ఓ బ్రాహ్మణా, బలవంతుడైన బలిచే తిష్యుడుకూడా శక్తిమంతుడిగా చేయబడెను—ఇది నిజముగా జరిగినది.

Verse 13

स्वधर्मस्थायिनो वर्णा ह्याश्रमांश्चाविश्न् द्विजाः प्रजापालनधर्मस्थाः सदैव मनुजर्षभाः

వర్ణాలు తమ తమ స్వధర్మంలో స్థిరంగా నిలిచాయి; ద్విజులు ఆశ్రమాలలో ప్రవేశించి అక్కడే నివసించారు. ప్రజాపాలన ధర్మంలో ఎల్లప్పుడూ స్థితులైన ఆ నరశ్రేష్ఠులు అలా విరాజిల్లారు.

Verse 14

धर्मोत्तरे वर्तमाने ब्रह्मन्नस्मिञ्जगत्त्रये त्रैलोक्यलक्ष्मीर्वरदा त्वायाता दानवेश्वरम्

ఈ త్రిజగత్తులో ధర్మం ఉత్తమంగా ప్రవహిస్తున్నప్పుడు, ఓ బ్రాహ్మణా, వరప్రదాయిని త్రైలోక్యలక్ష్మి నీ వద్దకు వచ్చింది, ఓ దానవేశ్వరా.

Verse 15

तामागतां निरीक्ष्यैव सहस्राक्षश्रियं बलिः पप्रच्छ कासि मां ब्रूहि केनास्यर्थेन चागता

ఆమె వచ్చినదాన్ని చూచిన వెంటనే—ఆమె సహస్రాక్షుడు (ఇంద్రుడు) యొక్క శ్రీయే—బలి ఆమెను అడిగెను: “నీవెవరు? నాకు చెప్పు. ఏ ఉద్దేశంతో ఇక్కడికి వచ్చావు?”

Verse 16

सा तद्वचनमाकर्ण्य प्राह श्रीः पद्ममालिनी बले शृणुष्व यास्मि त्वामायाता महिषि बलात्

అతని మాటలు విని, పద్మమాలిని శ్రీ పలికెను: “బలి, విను. ఓ మహిషీ, నేను నీ వద్దకు వచ్చాను—(నీ) బలానికి వశమై.”

Verse 17

अप्रमेयबलो देवो यो ऽसौ चक्रगदाधरः तेन त्यक्तस्तु मघवा ततो ऽहं त्वामिहागता

అప్రమేయబలుడైన, చక్రగదాధారియైన ఆ దేవుడు మఘవా (ఇంద్రుడు)ను విడిచిపెట్టెను; అందువల్లనే నేను ఇక్కడ నీ వద్దకు వచ్చితిని.

Verse 18

स निर्ममे युवतयश्चास्रो रूपसंयुताः श्वेताम्बरधरा चैव श्वेतस्रगनुलेपना

అతడు అప్పుడు సౌందర్యసంపన్నమైన నాలుగు యువతులను సృష్టించెను; వారు శ్వేతవస్త్రధారిణులు, శ్వేతమాల్యాలు మరియు శ్వేతానులేపనాలతో అలంకృతులై యున్నారు.

Verse 19

श्वेतवृन्दारकारूढा सत्त्वाढ्या श्वेतविग्रहा रक्ताम्बरधरा चान्या रक्तस्रगनुलेपना

ఒక యువతి శ్వేత దివ్యగజంపై (ఐరావతసదృశంగా) ఆరూఢురాలై, సత్త్వసంపన్నగా శ్వేతదేహధారిణిగా ఉండెను; మరొక యువతి రక్తవస్త్రధారిణి, రక్తమాల్యాలు మరియు రక్తానులేపనాలతో అలంకృతురాలై ఉండెను.

Verse 20

रक्तवाजिसामारूढा रक्ताङ्गी राजसी हि सा पीताम्बरा पीरवर्णा पीतमाल्यानुलेपना

ఆమె రక్తవర్ణ అశ్వంపై ఆరూఢురాలై, రక్తాంగి, నిజముగా రాజసీ స్వభావముగలదై యుండెను; (మరొకది) పీతాంబరధారిణి, పీతవర్ణురాలు, పీతమాల్యాలు మరియు పీతానులేపనాలతో యుక్తురాలై యుండెను.

Verse 21

सौवर्णस्यन्दनचरा तामसं गुणमाश्रिता नीलाम्बरा नीमाल्या नीलगन्धामनुलेपना

ఆమె సువర్ణ రథంలో సంచరించుచు, తమోగుణాన్ని ఆశ్రయించినది; నీలాంబరధారిణి, నీలమాల్యధారిణి, నీలసుగంధానులేపనంతో అలంకృతురాలై—అని వర్ణింపబడెను.

Verse 22

नीलवृषसमारूढा त्रिगुणा सा प्रकीर्तिता या सा श्वेताम्भरा श्वेता सत्त्वाढ्या कुञ्जरस्थिता

నీల వృషభంపై ఆరూఢమైన ఆమె త్రిగుణమయి అని కీర్తించబడింది. శ్వేతాంబరధారిణి, శ్వేతవర్ణా, సత్త్వసమృద్ధా అయిన ఆమె గజారూఢగా స్థితి చెందింది.

Verse 23

सा ब्रह्माणं समायाता चन्द्रं चन्द्रानुगानपि या रक्ता रक्तवसना वाजिस्था रजसान्विता

ఆమె బ్రహ్ముని సమీపానికి చేరింది; చంద్రుని మరియు చంద్రానుగులను కూడా చేరింది. ఎర్రవర్ణా, ఎర్రవస్త్రధారిణి, అశ్వారూఢగా ఉండి రజోగుణసమన్వితగా ఉంది.

Verse 24

तां प्रादाद् देवराजाय मनेव तत्समेषु च पीताम्बरा या सुभगा रथस्था कनकप्रभा

ఆమెను దేవరాజైన ఇంద్రునికి ప్రసాదించాడు; అలాగే అతనితో సమపదస్థులలోనూ. ఆమె సుభగా, పీతాంబరధారిణి, రథస్థా, కనకప్రభతో ప్రకాశిస్తుంది.

Verse 25

प्रजापतिभ्यस्तां प्रादात् शुक्राय च विशःसु च नीलवस्त्रालिसदृशी या चुर्थी वृषस्थिता

ఆమెను ప్రజాపతులకు, శుక్రునికి, అలాగే వైశ్యులలోనూ ప్రసాదించాడు. నీలవస్త్రాల మాల వలె కనిపించే ఆమె చతుర్థీ రూపంగా వృషభస్థితగా చెప్పబడింది.

Verse 26

सा दानवान् नैऋतांश् च शूद्रान् विद्याधरानपि विप्राद्याः श्वेतरूपां तां कथयन्ति सरस्वतीम्

ఆమె దానవులకు, నైరృతులకు, శూద్రులకు, అలాగే విద్యాధరులకు కూడా అనుగ్రహకారిణి/సంబంధిత. విప్రులు మొదలైనవారు ఆ శ్వేతరూపిణిని ‘సరస్వతి’ అని వర్ణిస్తారు.

Verse 27

स्तुवन्ति ब्रह्मणा सार्धं मखे मन्त्रादिभिः सदा क्षत्रिया रक्तवर्णां तां जयश्रीमिति शंसिरे

మఖయజ్ఞంలో బ్రాహ్మణులతో కలిసి వారు మంత్రాదులతో ఆమెను నిత్యం స్తుతిస్తారు. క్షత్రియులు ఆమెను రక్తవర్ణంగా చూచి ‘జయశ్రీ’ (విజయశోభ) అని ప్రకటిస్తారు.

Verse 28

सा चेन्द्रेणासुरश्रेष्ठ मनुना च यशस्विनी वैश्यास्तां पीतवसनां कनकाङ्गीं सदैव हि

ఆమె యశస్విని—ఇంద్రుడు, అసురశ్రేష్ఠుడు, మరియు మనువు చేత స్తుతింపబడుతుంది. వైశ్యులు ఆమెను పీతవస్త్రధారిణిగా, కనకాంగిగా (సువర్ణదేహముతో) నిత్యం స్తుతిస్తారు.

Verse 31

एतासां च स्वरूपस्तास्तिष्ठन्ति निधयो ऽव्ययाः इतिहासपुराणानि वेदाः साङ्गास्तथोक्तयः

వీటి స్వరూపాలు అవ్యయ నిధులవలె నిలిచివుంటాయి—ఇతిహాసాలు, పురాణాలు, అంగాలతో కూడిన వేదాలు, అలాగే ప్రకటించబడిన ప్రామాణిక ఉపదేశాలు.

Verse 32

चतुःषष्टिकलाः श्वेता महापद्मो निधिः स्थितः मुक्तासुवर्णरजतं रथाश्वगजभूषणम्

{"has_teaching": true, "teaching_type": "dharma", "core_concept": "guru-tattva culminating in Bhagavān as jagad-guru", "teaching_summary": "While honoring human gurus (father, elder teacher), the verse establishes that even the guru’s guru ultimately worships Hari, the guru of the world—integrating social dharma with supreme devotion.", "vedantic_theme": "Bhagavān as ultimate source of knowledge and authority; relative authorities are subordinate to the Absolute", "practical_application": "Maintain proper respect for parents/teachers while anchoring worship and ultimate allegiance in Bhagavān; avoid absolutizing human authority against divine dharma."}

Verse 40

इत्येवं कथितस्तुभ्यं तेषां दानव निर्णयः

ఇలా, ఓ దానవా, వారి నిర్ణయం/వివరణ నీకు చెప్పబడింది।

Verse 41

अहं सा रागिणी नाम जायश्रीस्त्वामुपागता ममास्ति दावनपते प्रतिज्ञा साधुसंमता

నేను ‘రాగిణీ’ అనే పేరుగల జాయశ్రీని; నీ వద్దకు వచ్చాను. ఓ దానవపతీ, నాకు సాధుజనసమ్మతమైన ఒక ప్రతిజ్ఞ ఉంది।

Verse 42

समाश्रयामि शौर्यढ्यं न च क्लीबं कथञ्चन न चास्ति भवतस्तुल्यो त्रैलोक्ये ऽपि बलाधिकः

నేను మీ వీర్యసమృద్ధమైన శౌర్యాన్ని ఆశ్రయిస్తున్నాను; మీలో ఏ విధమైన పిరికితనం లేదు. త్రిలోకములలో కూడా మీకు సమానుడు లేడు; బలంలో మీకంటే అధికుడు ఎవడూ లేదు।

Verse 43

त्वया बलविभूत्या हि प्रीतिर्मे जनिता ध्रुवा यत्त्वया युधि विक्रम्य देवराजो विनिर्जितः

మీ బలవైభవం వల్ల నా లో ధృఢమైన ఆనందం కలిగింది; ఎందుకంటే మీరు యుద్ధంలో పరాక్రమించి దేవరాజును పూర్తిగా జయించారు।

Verse 44

अतो मम परा प्रीतिर्जाता दानव शाश्वती दृष्ट्वा ते परमं सत्त्वं सर्वेभ्यो ऽपि बलाधिकम्

అందువల్ల, ఓ దానవా, అందరిలోకీ బలాధికమైన మీ పరమ ‘సత్త్వం’ను చూచి నాలో ఉత్తమమైన, శాశ్వతమైన ఆనందం కలిగింది।

Verse 45

शौण्डीर्यमानिनं वीरं ततो ऽहं स्वयमागता नाश्चर्य दानवश्रेष्ठ हिरण्यकशिपोः कुले

ధైర్యపరాక్రమంపై గర్వించే వీరుడైన నిన్ను చూసి నేను స్వయంగా ఇక్కడికి వచ్చాను. ఓ దానవశ్రేష్ఠా, ఇందులో ఆశ్చర్యం లేదు; నీవు హిరణ్యకశిపుని వంశంలో జన్మించావు కదా।

Verse 46

प्रसूतस्यासुरेन्द्रस्य तव कर्म यदीदृशम् विशेषितस्त्वया राजन् दैतेयः प्रपितामहः

అసురేంద్రుని సంతానమైన నీ కార్యాచరణ ఇలాంటిదైతే అది సముచితమే. ఓ రాజా, నీ వల్ల నీ దైత్య ప్రపితామహుడు విశేషంగా ప్రతిష్ఠితుడయ్యాడు।

Verse 47

विजितं विक्रमाद् येन त्रैलोक्यं वै परैर्हृतम् इत्येवमुक्त्वा वचनं दानवैन्द्रं तदा बलिम्

“ఇతరులు హరించిన త్రిలోకమును కూడా య whose విక్రమముచే జయించబడినది”—అని ఇలా పలికి, అప్పుడు దానవేంద్రుడు బలిని సంబోధించాడు।

Verse 48

जयश्रीश्चन्द्रवदना प्रविष्टाद्योतयच्छुभा तस्यां चाथ प्रविष्टायां विधवा इव योषितः

చంద్రవదనమైన జయశ్రీ (విజయలక్ష్మి) శుభకాంతితో సభలో ప్రవేశించి దానిని ప్రకాశింపజేసింది; ఆమె ప్రవేశించగానే అక్కడి స్త్రీలు విధవలవలె కనిపించారు।

Verse 49

समाश्रयन्ति बलिनं ह्रीश्रीधीधृतिकीर्त्तयः प्रभा मतिः श्रमा भूतिर्विद्या नीतिर्दया तथा

హ్రీ, శ్రీ, ధీ, ధృతి, కీర్తి—ఇవి బలిని ఆశ్రయించాయి; అలాగే ప్రభ, మతి, శ్రమ, భూతి, విద్య, నీతి, దయ కూడా ఆశ్రయించాయి।

Verse 50

श्रुतिः स्मृतिर्धृतिः कीर्तिर्मूर्तिः शान्ति क्रियान्विताः पुष्टिस्तुष्टी रुचिस्त्वन्या तथा सत्त्वाश्रिता गुणाः ताः सर्वा बलिमाश्रित्य व्यश्राम्यन्त यथासुखम्

you should not fall into dejection in any way; for you are learned—one who is wise does not sink into despair."

Verse 52

त्रिविष्टपं शासति दानवेन्द्रे नासीन् क्षुधार्तो मलिनो न दीनः सदोज्ज्वलो धर्मरतो ऽथ दान्तः कामोपभोक्ता मनुजो ऽपि जातः

Not explicit in this verse (context: Devas vs Daityas; later verses bring Viṣṇu’s intervention)