Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 61

Devanagari script

तेषां या नायिकास्तास्त्वं रूपैस्तैस्तैरवस्थिता । दिवसोऽहं महादेवि रजनी त्वं निगद्यसे

Transliteration

teṣāṃ yā nāyikāstāstvaṃ rūpaistaistairavasthitā | divaso'haṃ mahādevi rajanī tvaṃ nigadyase

Translation

వారిలో ఉన్న ఏ ఏ నాయకీ/అధిష్ఠాత్రీ శక్తులైనా, నీవే ఆ ఆ రూపాలలో స్థితమై ఉన్నావు. ఓ మహాదేవీ, నేను దినము; నీవు రజని అని చెప్పబడుతున్నావు.

Word by Word

• तेषाम्: of them
• तेषाम्: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन

• या: who (she)
• या: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (सम्बन्धक सर्वनाम)

• नायिकाः: heroines/leaders (f.)
• नायिकाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नायिका (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• ताः: those (f.)
• ताः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• त्वम्: you
• त्वम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: उभयलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• रूपैः: by forms
• रूपैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: रूप (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन

• तैः: by those
• तैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन

• तैः: by those (various)
• तैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन (पुनरुक्ति-बलार्थ)

• अवस्थिता: are situated/abide
• अवस्थिता: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अव + स्था (धातु) → अवस्थिता (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (past active participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्तरि-भाव

• दिवसः: day
• दिवसः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: दिवस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• अहम्: I
• अहम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: उभयलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• महादेवि: O great goddess
• महादेवि: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: महा + देवी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारय-समास

• रजनी: night
• रजनी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: रजनी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• त्वम्: you
• त्वम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: उभयलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• निगद्यसे: you are said/called
• निगद्यसे: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: नि + गद् (धातु)
• Form: लट्-लकार, मध्यमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद; कर्मणि-प्रयोग (passive)

Speaker

Śiva (deduced)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa-kṣetra

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A split tableau: left half bathed in golden daylight with the male deity; right half in indigo night with the Goddess, stars and moon; around them, multiple feminine presiding figures symbolizing ‘nāyikās’ of various domains.

Characters & Entities

• Mahādevī
• Day (Divasa)
• Night (Rajanī)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The sacred feminine is the hidden leadership within all divine orders, and cosmic alternations like day/night are divine expressions.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Prabhāsa-kṣetra, where time itself is framed as a manifestation of the divine couple’s powers.

What ritualistic prescription is mentioned?

None directly; it supports contemplative worship (dhyāna) on day/night as sacred rhythms during tīrtha-vrata.