Adhyaya 254

Verse 1

शूद्र उवाच । इदमाश्चर्यरूपं मे प्रतिभाति वचस्तव । यद्यपि स्यान्महाक्लेशो वदतस्तव सुव्रत

శూద్రుడు అన్నాడు—నీ వచనాలు నాకు ఆశ్చర్యరూపంగా అనిపిస్తున్నాయి. ఓ సువ్రతా! చెప్పుచుండగా నీకు మహాక్లేశం వచ్చినా కూడా…

Verse 2

तथापि मम भाग्येन मत्पुण्यैर्मद्गृहं गतः । न तृप्ये त्वन्मुखांभोजाच्च्युतं वाक्यामृतं पुनः

అయినప్పటికీ నా భాగ్యముచేత, నా పుణ్యఫలముచేత మీరు నా ఇంటికి వచ్చారు. కానీ మీ కమలముఖం నుండి జారే వాక్యామృతాన్ని మళ్లీ మళ్లీ త్రాగినా నాకు తృప్తి కలగదు.

Verse 3

पिबन्गौरीकथाख्यानं विशेषगुणपूरितम् । कथं महेश्वरो नृत्यं चकार सुरसंवृतः

అసాధారణ గుణాలతో నిండిన గౌరీకథను పానంచేసినట్లుగా వింటూ, దేవతలతో చుట్టుముట్టబడిన మహేశ్వరుడు ఎలా నృత్యం చేశాడు?

Verse 4

चातुर्मास्ये कथं जातं कि ग्राह्यं व्रतमुच्यते । अनुग्रहं कृतवती सा कथं को ह्यनुग्रहः

చాతుర్మాస్య కాలంలో ఇది ఎలా జరిగింది? అప్పుడు ఏ వ్రతం గ్రహించవలెనని చెప్పబడింది? ఆమె అనుగ్రహం ఎలా చేసింది—ఆ అనుగ్రహం నిజంగా ఏమిటి?

Verse 5

एतद्विस्तरतो ब्रूहि पृच्छतो मे द्विजोत्तम । भगवान्पूज्यते लोके ममानुग्रहकारकः

ఓ ద్విజోత్తమా! నేను అడుగుతున్నాను; దీనిని విస్తారంగా చెప్పండి. నాపై అనుగ్రహం చేసే ఆ భగవానుడు లోకమంతటా పూజింపబడుతున్నాడు.

Verse 6

प्रसन्नवदनो भूत्वा स्वस्थः कथय सुव्रत । गालवश्चापि तच्छ्रुत्वा पुनराह प्रहृष्टवान्

ఓ సువ్రతా! ప్రసన్నవదనంతో, స్థిరచిత్తుడై నీవు చెప్పుము. అది విని గాలవుడును హర్షించి మళ్లీ పలికెను.

Verse 7

गालव उवाच । इतिहासमिमं पुण्यं कथयामि तवानघ । शृणुष्वावहितो भूत्वा यज्ञायुतफलप्रदम्

గాలవుడు పలికెను—ఓ అనఘా! ఈ పుణ్య ఇతిహాసాన్ని నీకు వివరిస్తాను. ఏకాగ్రతతో వినుము; ఇది పదివేల యజ్ఞఫలప్రదము.

Verse 8

चातुर्मास्येऽथ संप्राप्ते हरो भक्तिसमन्वितः । ब्रह्मचर्यव्रतपरः प्रहृष्टवदनोऽभवत्

చాతుర్మాస్య కాలం వచ్చినప్పుడు భక్తిసమన్వితుడైన హరుడు బ్రహ్మచర్యవ్రతంలో నిమగ్నుడై హర్షవదనుడయ్యెను.

Verse 9

देवतानां च संकल्पं महर्षीणां चकार ह । समागत्य ततो देवा मन्दराचलमास्थिताः

ఆయన దేవతలకును మహర్షులకును అనుగుణంగా సంకల్పము చేసెను. అనంతరం దేవతలు సమాగమమై మందరాచలంపై స్థిరపడిరి.

Verse 10

प्रणम्य ते महेशानं तस्थुः प्रांजलयोऽग्रतः । तानुवाच सुरान्सर्वान्हरो दृष्ट्वा समागतान्

మహేశానునకు నమస్కరించి వారు అంజలి గట్టుకొని ఆయన ఎదుట నిలిచిరి. సమాగతమైన సర్వ దేవతలను చూచి హరుడు వారందరితో పలికెను.

Verse 11

पार्वत्याभिहितं प्राह कस्मिन्कार्यांतरे सति । मया नियुक्तेऽभिनये यत्र साहाय्यकारिणः

అతడు పార్వతి చెప్పిన మాటను పలికాడు— “ఇతర ఏ కార్యార్థం మీరు వచ్చారు? నేను నియమించిన ఈ లీలాభినయంలో మీరు నా సహాయకులే కదా।”

Verse 12

भवंत्विंद्रपुरोगाश्च चातुर्मास्ये समागते । ते तथोचुश्च संहृष्टा नमस्कृत्य च शूलिनम्

“తథాస్తు—చాతుర్మాస్యము వచ్చినప్పుడు ఇంద్రుడు ముందుండగా మేము సమాగమిస్తాము।” అని వారు హర్షంతో పలికారు; శూలధారి శివునికి నమస్కరించి అంగీకరించారు.

Verse 13

स्वंस्वं भवनमाजग्मुर्विमानैः सूर्यसन्निभैः । तथाऽषाढे शुक्लपक्षे चतुर्दश्यां महेश्वरः

వారు సూర్యసమాన కాంతిమంతమైన విమానాలలో తమ తమ ధామాలకు వెళ్లిపోయారు. తరువాత ఆషాఢ శుక్లపక్ష చతుర్దశిన మహేశ్వరుడు (శివుడు) …

Verse 14

प्रनर्त्तयितुमारेभे भवानीतोषणाय च । मंदरे पर्वतश्रेष्ठे तत्र जग्मुर्महर्षयः

భవానిని తృప్తిపరచుటకై ఆయన నర్తనాన్ని ఆరంభించాడు. పర్వతశ్రేష్ఠమైన మందరానికి మహర్షులు అక్కడికి (దర్శనార్థం) వచ్చారు.

Verse 15

नारदो देवलो व्यासः शुकद्वैपायनादयः । अंगिराश्च मरीचिश्च कर्दमश्च प्रजापतिः

నారదుడు, దేవలుడు, వ్యాసుడు, అలాగే శుకుడు మరియు ద్వైపాయన వంశీయులు; ఇంకా అంగిరసుడు, మరీచి, ప్రజాపతి కర్దముడు—(అందరూ అక్కడికి వచ్చారు)।

Verse 16

कश्यपो गौतमश्चात्रिर्वसिष्ठो भृगुरेव च । जमदग्निस्तथोत्तंको रामो भार्गव एव च

కశ్యపుడు, గౌతముడు, అత్రి, వసిష్ఠుడు, భృగువు; అలాగే జమదగ్ని, ఉత్తంకుడు మరియు భార్గవ రాముడు (పరశురాముడు) కూడా అక్కడికి వచ్చారు।

Verse 17

अगस्त्यश्च पुलोमा च पुलस्त्यः पुलहस्तथा । प्रचेताश्च क्रतुश्चैव तथैवान्ये महर्षयः

అగస్త్యుడు, పులోమా, పులస్త్యుడు, పులహుడు; ప్రచేతా, క్రతువు కూడా—అలాగే మరెన్నో మహర్షులు కూడా అక్కడికి వచ్చారు।

Verse 18

सिद्धा यक्षाः पिशाचाश्च चारणाश्चारणैः सह । आदित्या गुह्यकाश्चैव सा ध्याश्च वसवोऽश्विनौ

సిద్ధులు, యక్షులు, పిశాచులు; చారణులు తమ చారణులతో కలిసి; ఆదిత్యులు, గుహ్యకులు, సాధ్యులు, వసువులు మరియు ఇద్దరు అశ్వినులు కూడా అక్కడికి వచ్చారు।

Verse 19

एते सर्वे तथेन्द्राद्या ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः । समाजग्मुर्महेशस्य नृत्यदर्शनलालसाः

వీరందరూ—ఇంద్రాది దేవతలు, ముందుగా బ్రహ్మా విష్ణువులు ఉండగా—మహేశ్వరుని నృత్యదర్శనానికి ఆకాంక్షతో సమవేతులయ్యారు।

Verse 20

ततो गणा नंदिमुखा रत्नानि प्रददुस्तथा । भूषणानि च वासांसि मुन्यादिभ्यो यथाक्रमम्

అప్పుడు నందిముఖుని నేతృత్వంలోని గణులు రత్నాలను పంచారు; అలాగే మున్యాదులకు క్రమంగా ఆభరణాలు, వస్త్రాలు కూడా సమర్పించారు।

Verse 21

ततो वाद्यसहस्रेषु वादित्रेषु समंततः । सर्वैर्जयेति चैवोक्ता भगवा न्व्रतमादिशत्

అప్పుడు చుట్టూరా వేలాది వాద్యాలు మ్రోగగా, అందరూ “జయము” అని జయధ్వని చేశారు; భగవానుడు వ్రతాన్ని (పవిత్ర ఆచారాన్ని) ఆజ్ఞాపించాడు।

Verse 22

भवानी हृष्टहृदया महादेवं व्यलोकयत् । जया च विजया चैव जयन्ती मंगलारुणा

భవానీ హర్షభరిత హృదయంతో మహాదేవుని దర్శించింది; ఆమెతో పాటు జయా, విజయా మరియు మంగళకరమైన అరుణవర్ణ జయంతీ కూడా ఉన్నారు।

Verse 23

चतुष्टयसखीमध्ये विर राज शुभानना । तस्याः सान्निध्ययोगेन जगद्भाति गुणोत्तरम्

నాలుగు సఖుల మధ్యలో శుభముఖి దేవి రాజసౌందర్యంతో ప్రకాశించింది; ఆమె సాన్నిధ్యబలంతో జగత్తు గుణోన్నతంగా, శ్రేష్ఠంగా కనిపించింది।

Verse 24

यस्याः शरीरजा शोभा वर्णितुं नैव शक्यते । ईशोऽपि गणकोटीभिर्ना नावक्त्त्राभिरीक्षितः

ఆమె దేహజ కాంతిని వర్ణించడం అసాధ్యం; స్వయంగా ఈశ్వరుడే కోటి కోటి గణాలతో, అనేక ముఖాలతో దర్శించినా ఆమె సౌందర్యానికి అంతం కనుగొనలేకపోయాడు।

Verse 25

पिशाचभूतसंघैश्च वृतः परमशोभनः । स्वर्णवेत्रधरो नन्दी बभौ कपिमुखोऽग्रतः

పిశాచ-భూతసంఘాలతో చుట్టుముట్టబడి పరమశోభనుడైన నంది, స్వర్ణదండం ధరించి, ముందుభాగంలో కపిముఖసదృశ ముఖంతో ప్రకాశించాడు।

Verse 26

विद्याधराश्च गंधर्वाश्चि त्रसेनादयस्तथा । चित्रन्यस्ता इव बभुस्तत्र नागा मुनीश्वराः

అక్కడ విద్యాధరులు, గంధర్వులు—చిత్రసేనాది వారు—ఉన్నారు. నాగులు మరియు మహర్షులు చిత్రంలో నిలిపినట్లుగా దర్శనమిచ్చారు.

Verse 27

श्रीरागप्रमुखा रागास्तस्य पुत्रा महौजसः । अमूर्त्ताश्चैव ते पुत्रा हरदेव समुद्भवाः

శ్రీరాగముఖ్యమైన రాగాలు ఆయన మహాతేజస్సుగల కుమారులు. ఆ కుమారులు నిజంగా అమూర్తులు; హరదేవుని నుండి ఉద్భవించినవారు.

Verse 28

एकैकस्य च षड्भार्याः सर्वासां च पितामहः । ताभिः सहैव ते रागा लीलावपुर्धरास्तथा

వారిలో ప్రతి ఒక్కరికీ ఆరు భార్యలు ఉండేవారు; వారందరికీ ఒకే పితామహుడు ఉన్నాడు. ఆ భార్యలతో కలిసి ఆ రాగాలు కూడా లీలామయ రూపాలను ధరించాయి.

Verse 29

प्रादुर्बभूवुः सहसा चिंतितास्तेन शंभुना । तेषां नामानि ते वच्मि शृणुष्व त्वं महाधन

శంభువు కేవలం మనసులో తలచగానే వారు అకస్మాత్తుగా ప్రత్యక్షమయ్యారు. ఇప్పుడు వారి నామాలను చెబుతాను—ఓ మహాధన, వినుము.

Verse 30

श्रीरागः प्रथमः पुत्र ईश्वरस्य विमोहनः । आसां चक्रे भ्रुवोर्मध्ये परब्रह्म प्रदायकः

ఈశ్వరుని తొలి కుమారుడు శ్రీరాగుడు మనోహరుడు. ఆయన భ్రూమధ్యంలో తిలకచిహ్నాన్ని స్థాపించాడు; అది పరబ్రహ్మజ్ఞానాన్ని ప్రసాదించేది.

Verse 31

तन्मध्यश्चैव माहेशात्समुद्भूतो गणोत्तमः । द्वितीयोऽथ वसन्तोऽभूत्कटिदेशान्महायशाः

అదే మధ్యభాగం నుండి మహేశ్వరుని నుండి ఒక ఉత్తమ గణనాయకుడు ఉద్భవించాడు. తరువాత రెండవవాడు—మహాయశస్సు గల వసంతుడు—కటి ప్రాంతం నుండి ప్రదర్శితుడయ్యాడు.

Verse 32

महदंकश्च भूतानां चक्राच्चैव विशुद्धितः । पंचमस्तु तृतीयोऽभूत्सुतो विश्वविभूषणः

విశుద్ధి చక్రం నుండి భూతాలతో సంబంధమైన మహత్తర ‘అంక’ ఉద్భవించాడు. అలాగే ఐదవ రూపంగా మూడవ కుమారుడు ప్రదర్శితుడయ్యాడు—అతడు విశ్వభూషణుడు.

Verse 33

महेश्वरहृदो जातं चक्रं चैवमनाहतम् । नासादेशात्समुद्भूतो भैरवो भैरवः स्वयम्

మహేశ్వరుని హృదయం నుండి అనాహత చక్రం ఉద్భవించింది. మరియు నాసికా ప్రాంతం నుండి భైరవుడు ప్రదర్శితుడయ్యాడు—స్వయంభూ భైరవుడే.

Verse 34

मणिपूरकनामेदं चक्रं तद्धि विमुक्तिदम् । पंचाशच्च तथा वर्णा अंका नाम महेश्वरात्

ఈ చక్రం ‘మణిపూరక’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి; ఇది నిజంగా విముక్తిని ప్రసాదిస్తుంది. అలాగే యాభై వర్ణాలు కూడా—‘అంకా’ అనే నామంతో—మహేశ్వరుని నుండి ఉద్భవించాయని చెప్పబడుతుంది.

Verse 35

राशयो द्वादश तथा नक्षत्राणि तथैव च । स्वाधिष्ठानसमुद्भूता जगद्बीजसमन्विताः

పన్నెండు రాశులు మరియు అలాగే నక్షత్రాలు—ఇవన్నీ స్వాధిష్ఠానం నుండి ఉద్భవించాయి, జగద్బీజశక్తితో సమన్వితమై.

Verse 36

क्षणेन वृद्धिमायांति ततो रेतः प्रवर्तते । रेतसस्तु जगत्सृष्टं तदीशजननेंद्रियम्

క్షణమాత్రంలోనే అవి వృద్ధి చెందుతాయి; ఆపై రేతః (వీర్యం) ప్రవహిస్తుంది. ఆ రేతస్సు నుంచే జగత్తు సృష్టి—అదే ప్రభువు యొక్క జననేంద్రియము.

Verse 37

आधाराच्च महान्षष्ठो नटो नारायणोऽभवत् । महेशवल्लभः पुत्रो नीलो विष्णुपराक्रमः

ఆధారము నుండి మహత్తరమైన ఆరవవాడు ఉద్భవించాడు—నటస్వరూప నారాయణుడు. మహేశునికి ప్రియమైనవాని కుమారుడు నీలుడు, విష్ణువులాంటి పరాక్రమంతో ఉన్నవాడు.

Verse 38

एते मूर्तिधरा रागा जाता भार्यासहायिनः । भार्यास्तेषां समुद्भूताः शिरोभागात्पिनाकिनः

ఈ రాగాలు మూర్తిధారులై తమ భార్యలతో సహచరులుగా జన్మించాయి. వారి భార్యలు పినాకి (శివుడు) యొక్క శిరోభాగం నుండి ఉద్భవించారు.

Verse 39

षट्त्रिंशत्परिमाणेन ततस्तास्त्वं निशामय । गौरी कोलाहली धीरा द्राविडी माल कौशिकी

తదుపరి ముప్పై ఆరు పరిమాణంలో, ఇప్పుడు వాటిని వినుము—గౌరీ, కోలాహలీ, ధీరా, ద్రావిడీ, మాల, కౌశికీ.

Verse 40

षष्ठी स्याद्देवगांधारी श्रीरागत्य प्रिया इमाः । आन्दोला कौशिकी चैव तथा चरममंजरी

ఆరవది దేవగాంధారీ. ఇవి శ్రీరాగానికి ప్రియమైనవి; అలాగే ఆందోలా, కౌశికీ మరియు చరమమంజరీ కూడా ఉన్నాయి.

Verse 41

गंडगिरी देवशाखा राम गिरी वसन्तगा । त्रिगुणा स्तम्भतीर्था च अहिरी कुंकुमा तथा

గండగిరీ, దేవశాఖా, రామగిరీ, వసంతగా; త్రిగుణా, స్థంభతీర్థా, అహిరీ మరియు కుంకుమా—ఇవి ఇక్కడ కీర్తించబడిన నామాలు.

Verse 42

वैराटी सामवेरी च षड्भार्याः पंचमे मताः । भैरवी गुर्जरी चैव भाषा वेलागुली तथा

వైరాటీ, సామవేరీ—ఇవి పంచమ గణానికి చెందిన ఆరు భార్యలుగా భావించబడినవి; అలాగే భైరవీ, గుజరీ, భాషా, వెలాగులీ కూడా ఉన్నాయి.

Verse 43

कर्णाटकी रक्तहंसा षड्भार्या भैरवानुगाः । बंगाली मधुरा चैव कामोदा चाक्षिनारिका

కర్ణాటకీ, రక్తహంసా—ఈ ఆరు భార్యలు భైరవుని అనుగాములు; అలాగే బంగాళీ, మధురా, కామోదా, ఆక్షినారికా కూడా కీర్తించబడినవి.

Verse 44

देवगिरी च देवाली मेघ रागानुगा इमा । त्रोटकी मीडकी चैव नरादुम्बी तथैव च

దేవగిరీ, దేవాలీ—ఇవి మేఘ రాగానికి అనుగామినీ రాగిణులు; అలాగే త్రోటకీ, మీడకీ, నరాదుంబీ కూడా ఉన్నాయి.

Verse 45

मल्हारी सिन्धुमल्हारी नटनारायणानुगाः । एता हि गिरिशं नत्वा महेशं च महेश्वरीम्

మల్హారీ, సింధుమల్హారీ నటనారాయణుని అనుగాములు. వీరు గిరీశునకు నమస్కరించి మహేశుని మరియు మహేశ్వరీని కూడా వందిస్తారు.

Verse 46

स्वमूर्त्तिवाहनोपेताः स्वभर्तृसहिताः स्थिताः । ब्रह्मा मृदंगवाद्येन तोषयामास शंकरम्

తమ తమ మూర్తులు, వాహనాలతో యుక్తులై, తమ తమ భర్తలతో కలిసి వారు అక్కడ నిలిచిరి. బ్రహ్మ మృదంగ వాద్యంతో శంకరుని ప్రసన్నం చేసెను.

Verse 47

चतुरक्षरवाद्येन सुवाद्यं चाकरोत्पुनः । तालक्रियां महेशाय दर्शयामास केशवः

మళ్లీ ‘చతురక్షర’ అనే వాద్యంతో అతడు అతి మధుర సంగీతాన్ని సృష్టించెను. కేశవుడు మహేశునికి తాళక్రియను (లయప్రదర్శనను) చూపెను.

Verse 48

वायवस्तत्र वाद्यं च चक्रुः सुस्वरमोजसा । महेन्द्रो वंशवाद्यं च सुगिरं सुस्वरं बहुः

అక్కడ వాయువులు మహా ఓజస్సుతో సుస్వర వాద్యాలను వాయించిరి. మహేంద్రుడు కూడా వంశీ వాద్యంతో అనేక మధుర, సుస్వర నాదాలను వెలువరించెను.

Verse 49

वह्निः शूर्परवं चक्रे पणवं च तथाश्विनौ । उपांगवादनं चक्रे सोमः सूर्यः समंततः

వహ్ని శూర్ప వాద్య ధ్వనిని చేసెను; అశ్వినులు పణవాన్ని వాయించిరి. సోముడు, సూర్యుడు చుట్టూ ఉపాంగ వాదనాన్ని (సహాయక వాద్యాన్ని) నిర్వహించిరి.

Verse 50

घंटानां वादनं चक्रुर्गणाः शतसहस्रशः । मुनीश्वरास्तथा देव्यः पार्वतीसहितास्तथा

లక్షల సంఖ్యలో గణులు గంటలను మ్రోగించిరి. అలాగే మునీశ్వరులు, దేవతాస్త్రీలు కూడా పార్వతీతో కలిసి అక్కడ పాల్గొనిరి.

Verse 51

स्वर्णभद्रासनेष्वेते ह्युपविष्टा व्यलोकयन् । शृंगाणां वादनं चक्रुर्वसवः समहोरगाः

వారు స్వర్ణమయ శుభాసనాలపై ఉపవిష్టులై దర్శించుచుండిరి; వసువులు మహానాగులతో కలిసి శృంగనాదం చేయుచుండిరి.

Verse 52

भेरीध्वनिं तथा साध्या वाद्यान्यन्ये सुरोत्तमाः । झर्झरीगोमुखादीनि साध्याश्चक्रुर्महोत्सवे

ఆ మహోత్సవంలో సాధ్యులు భేరీధ్వనిని ఘనంగా మ్రోగించిరి; ఇతర శ్రేష్ఠ దేవతలు ఝర్ఝరీ, గోముఖాది వివిధ వాద్యాలను వాయించి మంగళనాదం వ్యాపింపజేసిరి.

Verse 53

तन्त्रीलयसमायुक्ता गंधर्वा मधुर स्वराः । सुवर्णशृंगनादं च चक्रुः सिद्धाः समंततः

తంత్రి లయతో యుక్తులై మధురస్వర గంధర్వులు గానము చేయుచుండిరి; చుట్టూరా సిద్ధులు కూడా స్వర్ణశృంగనాదం మ్రోగించిరి.

Verse 54

ततस्तु भगवानासीन्महानटवपुर्धरः । मुकुटाः पंचशीर्षे तु पन्नगैरुपशोभिताः

అనంతరం భగవానుడు మహానటరూపాన్ని ధరించి ప్రత్యక్షమయ్యెను; ఆయన మకుటంపై పంచశిరస్సుల నాగాలు అలంకారమై మెరిసిరి.

Verse 55

जटा विमुच्य सकला भस्मोद्धूलितविग्रहः । बाहुभिर्दशभिर्युक्तो हारकेयूरसंयुतः

ఆయన తన సమస్త జటలను విప్పెను; ఆయన దేహం పవిత్ర భస్మంతో ధూళిపడినది; దశభుజుడై, హారకేయూరాలతో విభూషితుడై నిలిచెను.

Verse 56

त्रैलोक्यव्यापकं रूपं सूर्यकोटिसमप्रभम् । कृत्वा ननर्त्त भगवान्भासुरं स महानगे

త్రిలోకమంతటా వ్యాపించే రూపాన్ని ధరించి, కోటి సూర్యుల సమాన కాంతితో ప్రకాశిస్తూ, ఆ మహానగరంలో భగవాన్ భాస్వరుడై నర్తించాడు।

Verse 57

ततं वीणादिकं वाद्यं कांस्यतालादिकं घनम् । वंशादिकं तु वादित्रं तोमरादिकनामकम्

అక్కడ వీణ మొదలైన తంత్రి వాద్యాలు, కాంస్య తాళాలు మొదలైన ఘన వాద్యాలు, వంశీ మొదలైన వాయు వాద్యాలు, అలాగే తోమర మొదలైన పేర్లతో ప్రసిద్ధమైన వాద్యాలూ ఉన్నాయి।

Verse 58

चतुर्विधं ततो वाद्यं तुमुलं समजायत । तालानां पटहादीनां हस्तकानां तथैव च

ఆపై నాలుగు విధాల వాద్యాల ఘోర గర్జన లేచింది—తాళాలది, పటహ మొదలైన మృదంగ-నగారాలది, అలాగే చేతితో వాయించే వాద్యాలదీ।

Verse 59

मानानां चैव तानानां प्रत्यक्षं रूपमाबभौ । सुकंठं सुस्वरं मुक्तं सुगम्भीरं महास्वनम्

మానాలు, తానాలు ప్రత్యక్ష రూపం దాల్చినట్లుగా కనిపించాయి—మధుర కంఠంతో, సుస్వరంగా, నిరవధికంగా, గంభీరంగా, మహానాదంతో।

Verse 60

विश्वावसुर्नारदश्च तुंबुरुश्चैव गायकाः । जगुर्गंधर्वपतयोऽप्सरसो मधुरस्वराः

విశ్వావసు, నారదుడు, తుంబురుడు—ఈ గాయకులు పాడారు; గంధర్వాధిపతులు మరియు మధురస్వర అప్సరసలు కూడా గానంలో కలిశారు।

Verse 61

ग्रामत्रयसमोपेतं स्वरसप्तकसंयुतम् । दिव्यं शुद्धं च सांकल्पं तत्र गेयमवर्त्तत

అక్కడ పవిత్ర సంకల్పంతో రూపుదిద్దుకున్న దివ్యమైన, నిర్మలమైన గీతం ఉద్భవించింది—త్రిగ్రామసమేతం, సప్తస్వరసంయుతం।

Verse 62

पर्वतोऽपि महानादं हरपादतलाहतः । भ्रमिभिर्भ्रमयंस्तत्र महीं सपुरकाननाम्

హరుని పాదతలాల ఆఘాతంతో పర్వతమూ మహానాదం చేసింది; తన భ్రమర-ఘూర్ణనాలతో అక్కడి భూమిని—పురాలు, కాననాలతో సహా—కంపించి త్రిప్పింది।

Verse 63

हस्तकांश्चतुराशीतिं स ससर्ज सदाशिवः । ललाटफलकस्वेदात्सूतमागधबंदिनः

తన లలాటఫలక స్వేదం నుండి సదాశివుడు ఎనభై నాలుగు ‘హస్తక’లను సృష్టించాడు—సూతులు, మాగధులు, వందీ-స్తుతికారులు।

Verse 64

महेशहृदयाज्जाता गंधर्वा विश्वगायकाः । ते मूर्त्ता देवदेवस्य सुरंगालयसंयुताः

మహేశుని హృదయం నుండి విశ్వగాయకులైన గంధర్వులు జన్మించారు; వారు దేవదేవుని మూర్తిమంత సేవకులు, దివ్య ఆలయశోభతో సమన్వితులు।

Verse 65

प्रेक्षकाणामृषीणां च चक्रुराश्चर्यमोजसा । किन्नराः पुष्पवर्षाणि ससृजुः स्वैर्गुणैरिह

చూస్తున్న ఋషుల సమక్షంలో వారు తమ ఓజస్సుతో ఆశ్చర్యకార్యాలు చేశారు; కిన్నరులు తమ గుణవిశేషాలతో అక్కడ పుష్పవృష్టిని కలిగించారు।

Verse 66

एवं चतुर्षुमासेषु यदा नृत्यमजायत । अतिक्रांता शरज्जाता निर्मलाकाशशोभिता

ఈ విధంగా నాలుగు నెలలపాటు నృత్యం సాగుతుండగా వర్షాకాలం గడిచిపోయి, నిర్మలమైన ప్రకాశవంతమైన ఆకాశశోభతో శరదృతువు వచ్చింది।

Verse 67

पद्मखंडसमाच्छन्नसरोवरमुखांबुजा । फलवृक्षौषधीभिश्च किंचित्पांडुमुखच्छविः

పద్మగుచ్ఛాలు సరస్సుల ముఖాలను కప్పివేశాయి; ఫలవృక్షాలు, ఔషధులు సమృద్ధిగా ఉండగా, భూమి స్వల్ప పాండురమైన మృదువైన కాంతిని ధరించింది।

Verse 68

ऊर्जशुक्लचतुर्दश्यां प्रसन्ना गिरिजा तदा । समाप्तव्रतचर्यः स ईश्वरोऽपि तदा बभौ

ఊర్జ (కార్తిక) శుక్ల చతుర్దశిన గిరిజా ప్రసన్నురాలైంది; వ్రతాచరణం పూర్తిచేసిన ఆ ఈశ్వరుడూ అప్పుడు తేజోవంతంగా ప్రకాశించాడు।

Verse 69

सा चोवाच तदा शंभुं विकचस्वरलोचना । विप्रशापपातितं च यदा लिंगं भविष्यति

అప్పుడు ఆమె—వికసించిన పద్మాలవలె ప్రకాశించే నేత్రాలుతో—శంభువుతో పలికింది: “బ్రాహ్మణ శాపంతో పడిన లింగం ఎప్పుడైతే ప్రాప్తమవుతుందో…”

Verse 70

नर्मदाजलसंभूतं विश्वपूज्यं भविष्यति । एवमुक्त्वा ततस्तुष्टा हरस्तोत्रं चकार ह

“నర్మదా జలమునుండి ఉద్భవించిన అది సమస్త లోకములచే పూజింపబడును।” అని చెప్పి ఆమె తృప్తిచెంది, అనంతరం హరునకు స్తోత్రం రచించింది।

Verse 71

नमस्ते देवदेवाय महादेवाय मौलिने । जगद्धात्रे सवित्रे च शंकराय शिवाय च

దేవదేవా, మౌలిధర మహాదేవా—నీకు నమస్కారం. జగద్ధాత్రా, సవితృప్రేరకా, శంకరా, శివా—ప్రణామం.

Verse 73

नमो ब्रह्मण्य देवाय सितभूतिधराय च । पंचवक्त्राय रूपाय नीरूपाय नमोनमः

బ్రహ్మణ్యదేవా, ధర్మరక్షక ప్రభువా—నమస్కారం; శ్వేత భస్మధరా—ప్రణామం. పంచవక్త్ర రూపమై, రూపాతీతుడవైన నీకు పునఃపునః నమో నమః.

Verse 74

सहस्राक्षाय शुभ्राय नमस्ते कृत्तिवाससे । अन्धकासुरमोक्षाय पशूनां पतये नमः

సహస్రాక్షా, శుభ్ర-శుద్ధా, కృత్తివాసా—నీకు నమస్కారం. అంధకాసుర విమోచకా, పశుపతీ—సర్వభూతాధిపతీ—ప్రణామం.

Verse 76

विप्रवह्निमुखाग्राय हराय च भवाय च । शंकराय महेशाय ईश्वराय नमो नमः

విప్రుల యజ్ఞాగ్ని ముఖమున అగ్రగణ్యుడైన (హవిగ్రాహి) ప్రభువా—నమస్కారం. హరా, భవా, శంకరా, మహేశా, ఈశ్వరా—నీకు పునఃపునః నమో నమః.

Verse 77

नमः कृष्णाय शर्वाय त्रिपुरांतक हारिणे । अघोराय नमस्तेऽस्तु नमस्ते पुरुषाय ते

కృష్ణవర్ణా, శర్వా, త్రిపురాంతకా (త్రిపుర సంహారకా) ప్రభువా—నమస్కారం. అఘోరా—ప్రణామం; హే పరమపురుషా, నీకు నమస్కారం.

Verse 78

सद्योजाताय तुभ्यं भो वामदेवाय ते नमः । ईशानाय नमस्तुभ्यं पंचास्याय कपालिने

ఓ ప్రభూ! సద్యోజాత రూపమునకు నీకు నమస్కారం, వామదేవ రూపమునకు ప్రణామం. ఈశాన రూపమునకు నీకు వందనం—ఓ పంచముఖా, కపాలధారీ!

Verse 79

विरूपाक्षाय भावाय भगनेत्रनिपातिने । पूषदंतनिपाताय महायज्ञनिपातिने

విరూపాక్షా, భావస్వరూపా! నీకు నమస్కారం—భగుని కన్నును పడగొట్టినవాడా, పూషుని పన్ను విరిచినవాడా, మహాయజ్ఞ గర్వాన్ని కూల్చినవాడా!

Verse 80

मृगव्याधाय धर्माय कालचक्राय चक्रिणे । महापुरुषपूज्याय गणानां पतये नमः

మృగవ్యాధ రూపమునకు, ధర్మస్వరూపమునకు, కాలచక్రానికీ ఆ చక్రధారికీ నమస్కారం. మహాపురుషులు పూజించే, గణముల పతి గణపతికి ప్రణామం.

Verse 82

गुणातीताय गुणिने सूक्ष्माय गुरवेऽपि च । नमो महास्वरूपाय भस्मनो जन्मकारिणे

గుణాతీతుడైయుండి సమస్త గుణములకు అధిపతివైన, సూక్ష్ముడైన గురుస్వరూపా! నీకు నమస్కారం. మహాస్వరూపా, పవిత్ర భస్మాన్ని జన్మింపజేసేవాడా—నీకు వందనం.

Verse 83

वैराग्यरूपिणे नित्यं योगाचार्याय वै नमः । मयोक्तमप्रियं देव स्मरसंहारकारक

వైరాగ్యస్వరూపా, యోగాచార్యా! నీకు నిత్య నమస్కారం. ఓ దేవా, స్మరసంహారకా! నేను పలికిన అప్రీతికర వచనాలను క్షమించుము.

Verse 84

क्षंतुमर्हसि विश्वेश शिरसा त्वां प्रसादये । शापानुग्रह एवैष कृतस्ते वै न संशयः

హే విశ్వేశ్వరా! క్షమించుట మీకు యోగ్యం; శిరస్సు వంచి మిమ్మును ప్రసన్నం చేసుకొనుచున్నాను. ఇది మీకు శాపమూ అనుగ్రహమూ రెండుగా జరిగినదే; సందేహం లేదు.

Verse 85

ममापराधजो मन्युर्न कार्यो भवताऽनघ । एवं प्रसादितः शंभुर्हृष्टात्मा त्रिदशैः सह

హే అనఘా! నా అపరాధమునుండి పుట్టిన కోపమును మీరు చేయకండి. ఈ విధంగా ప్రసన్నుడైన శంభువు (శివుడు) త్రిదశులతో కలిసి హృదయానందంతో హర్షించాడు.

Verse 86

तीर्णव्रतपरानंदनिर्भरः प्राह तामुमाम् । य इमां मत्स्तुतिं भक्त्या पठिष्यति तवोद्गताम् । तस्य चेष्टवियोगश्च न भविष्यति पार्वति

వ్రతం పూర్తిచేసి పరమానందంతో నిండినవాడై అతడు ఉమతో పలికెను—హే పార్వతీ! నీవు ఉచ్చరించిన నా ఈ స్తుతిని భక్తితో ఎవడు పఠించునో, అతనికి తన అభీష్టముతో వియోగం కలుగదు.

Verse 87

जन्मत्रयधनैर्युक्तः सर्वव्याधिविवर्जितः । भुक्त्वेह विविधान्भोगानंते यास्यति मत्पुरम्

అతడు మూడు జన్మల ధనసంపదతో యుక్తుడై, సమస్త వ్యాధుల నుండి విముక్తుడగును. ఇక్కడ నానావిధ భోగాలను అనుభవించి, చివరికి నా పురమును చేరును.

Verse 88

इत्युक्त्वा तां महेशोऽपि स्वमंगं प्रददौ ततः । वैष्णवं वामभागं सा प्रतिजग्राह पार्वती

ఇట్లు చెప్పి మహేశుడు తన దేహంలోని అంగభాగమును దానముగా ఇచ్చెను. పార్వతీ వామభాగమున వైష్ణవ రూపమును స్వీకరించెను.

Verse 89

शर्वं कपालहस्तं च ग्रीवार्द्धे गरलान्वितम् । रुण्डमालार्द्धहारं च सितगौरं समंततः

వారు శర్వుని దర్శించారు—చేతిలో కపాలం ధరించి, కంఠం అర్ధభాగం గరలచిహ్నంతో; రుణ్డమాలను అర్ధహారంలా ధరించి, అన్ని వైపులా శ్వేత-గౌర కాంతితో ప్రకాశించుచున్నవాడిని।

Verse 90

ब्रह्मांडकोटिजनकं जटाभिर्भूषितं शिरः । सित द्युतिकलाखंडरत्नभासावभासितम्

వారు ఆ శిరస్సును చూశారు—కోటికోట్ల బ్రహ్మాండాలకు జనకమైనది, జటలతో అలంకృతమైనది; శ్వేత కాంతి ఖండాలవంటి రత్నప్రభతో అన్ని వైపులా ప్రకాశించుచున్నది।

Verse 91

गंगाधराय मृडिने भवानीप्रियकारिणे । जगदानंददात्रे च ब्रह्मरूपाय ते नमः

హే గంగాధరా, హే మృడా! హే భవానీప్రియకారిణే! జగదానందదాత, బ్రహ్మస్వరూపుడా—నీకు నమస్కారం।

Verse 92

मत्स्य वाहनसंयुक्तमन्यतो वृषभांकितम् । एकतः पार्षदैः सेव्यमन्यतः सखिसेवितम्

ఒక వైపు మత్స్యవాహినితో సంయుక్తమైన రూపం, మరో వైపు వృషభచిహ్నితమైనది; ఒక వైపు పార్షదులు సేవించగా, మరో వైపు సఖులు (సఖీలు) సేవించుచున్నారు।

Verse 93

रूपमेवंविधं दृष्ट्वा ब्रह्माद्या देवतागणाः । तुष्टुवुः परया भक्त्या तेजोभूषितलोचनम्

ఇలాంటి రూపాన్ని చూచి బ్రహ్మాది దేవగణములు పరమభక్తితో స్తుతించారు—తేజస్సుతో అలంకృతమైన నేత్రాలు కలవానిని।

Verse 94

त्वमेको भगवान्सर्वव्यापकः सर्वदेहिनाम् । पितृवद्रक्षकोऽसि त्वं माता त्वं जीवसंज्ञकः

నీవే ఏకైక భగవంతుడు, సమస్త దేహధారులలో సర్వవ్యాపి. నీవు తండ్రివలె రక్షకుడు; నీవే తల్లి; నీవే ప్రాణతత్త్వము.

Verse 95

साक्षी विश्वस्य बीजं त्वं ब्रह्मांडवशकारकः । उत्पद्यंते विलीयंते त्वयि ब्रह्मांडकोटयः

నీవు విశ్వానికి సాక్షి, దాని బీజము, బ్రహ్మాండాలను వశపరచే అధిపతి. నీలోనే అనేక కోటి బ్రహ్మాండాలు పుడతాయి, నీలోనే లయమవుతాయి.

Verse 96

ऊर्मयः सागरे नित्यं सलिले बुद्बुदा यथा । अहं कदा चित्ते नेत्रात्कदाचित्तव भालतः

సముద్రంలో నిత్యం అలలు ఎగసినట్లు, నీటిపై బుడగలు పుట్టినట్లు, అలాగే నేను—కొన్నిసార్లు నీ కన్ను నుండి, కొన్నిసార్లు నీ నుదుటి నుండి—ప్రకటిస్తాను.

Verse 97

क्वचित्संगे शिवादेव्या प्राहुर्भूत्वा सृजे जगत् । तवाज्ञाकरिणः सर्वे वयं ब्रह्मादयः सुराः

కొన్నిసార్లు శివా దేవితో సంగమంలో నీవు సృష్టికర్తరూపుడై జగత్తును సృజిస్తావని చెబుతారు. మేమందరం—బ్రహ్మాది దేవతలు—నీ ఆజ్ఞను నిర్వర్తించేవారమే.

Verse 98

अनंतवैभवोऽनंतोऽनंतधामाऽस्यनंतकः । अनंतः सर्वभंगाय कुरुषे रूपमद्भुतम्

నీవు అనంత వైభవముతో, అనంత స్వరూపముతో, అనంత ధామముతో ఉన్నవాడవు—హే అనంతా! సమస్త రూపాల భంగం (ప్రళయం) కొరకు నీవు అద్భుతమైన రూపాన్ని ధరిస్తావు.

Verse 99

भवानि त्वं भयं नित्यमशिवानां पवित्रकृत् । शिवा नामपि दात्री त्वं तपसामपि त्वं फलम्

హే భవానీ! నీవు అశివులకు నిత్య భయస్వరూపిణి, పవిత్రతను కలిగించువాడవు. ‘శివా’ అనే నామమును ప్రసాదించువాడవు నీవే; తపస్సుల ఫలమూ నీవే.

Verse 100

यः शिवः स स्वयं विष्णुर्यो विष्णुः स सदाशिवः । इत्यभेदमतिर्जाता स्वल्पा नस्त्वत्प्रसादतः

యెవడు శివుడో అతడే విష్ణువు; యెవడు విష్ణువో అతడే సదాశివుడు. హే దేవీ, నీ ప్రసాదముచేత మాలో—అల్పమైనా—అభేదబుద్ధి జన్మించింది.

Verse 104

गालव उवाच । तद्दिव्यरूपमतुलं भुवि ये मनुष्याः संसारसागरसमुत्तरणैकपोतम् । संचिन्तयंति मनसा हृतकिल्बिषास्ते ब्रह्मस्वरूपमनुयांति विमुक्तसंगाः

గాలవుడు పలికెను—భూమిపై ఉన్న మనుష్యులు ఆ అతుల్య దివ్యరూపాన్ని, సంసారసాగరాన్ని దాటించు ఏకైక నౌకను, మనసా ధ్యానిస్తే వారి పాపాలు తొలగిపోతాయి; ఆసక్తిరహితులై బ్రహ్మస్వరూపాన్ని పొందుతారు.

Verse 254

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्य माहात्म्ये हरतांडवनर्त्तनवर्णनंनाम चतुःपञ्चाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

ఇట్లు శ్రీ స్కాంద మహాపురాణము, ఏకాశీతిసాహస్రీ సంహిత, షష్ఠ నాగరఖండము, హాటకేశ్వరక్షేత్రమాహాత్మ్యము, శేషశాయీ ఉపాఖ్యానము, బ్రహ్మ-నారద సంభాషణము, చాతుర్మాస్యమాహాత్మ్యములో ‘హర తాండవనర్తన వర్ణనము’ అను 254వ అధ్యాయము సమాప్తమైంది.