Adhyaya 164
సూతుడు వర్ణించునది—పుష్పుడు అనే భక్తుడు ఆత్మత్యాగసంకల్పంతో సూర్యుని ప్రసన్నం చేసి, దుఃఖిత బ్రాహ్మణుడు చండశర్మను ఓదార్చి మార్గం చూపెను. చండశర్మకు దేహపాతం కలగదని, నాగరులలో అతని వంశం విశిష్టంగా ప్రసిద్ధి పొందునని పుష్పుడు చెప్పెను. అనంతరం వారు పవిత్ర సరస్వతీ నదీ దక్షిణ తీరమున ఆశ్రమసదృశ నివాసం ఏర్పరచుకొని నివసించిరి. చండశర్మ పూర్వవ్రతాన్ని స్మరించి ఇరవైఏడు లింగాలకు సంబంధించిన నియమసాధనను ఆరంభించెను—సరస్వతీస్నానం, శౌచాచారాలు, షడక్షర మంత్రజపం, లింగనామోచ్చారణ, సాష్టాంగ ప్రణామం. కర్దమముతో (మట్టితో) లింగాలను తయారుచేసి పూజించెను; చెడు స్థలమున ఉన్న లింగాన్నికూడా కలవరపెట్టకూడదనే ధర్మాన్ని పాటిస్తూ ప్రతిదినం చేసి ఇరవైఏడు లింగాలు పూర్తిచేసెను. అతని అతిభక్తికి ప్రసన్నుడైన శివుడు భూమి నుండి ఒక లింగాన్ని ప్రదర్శించి, దీనిని పూజించుటవలన ఇరవైఏడు లింగాల సంపూర్ణ ఫలం లభించునని, భక్తితో పూజించు ఎవరికైనా అదే ఫలం కలుగునని ఉపదేశించెను. చండశర్మ ప్రాసాదం నిర్మించి ఆ లింగాన్ని ‘నాగరేశ్వర’మని నామకరణం చేసి ప్రతిష్ఠించెను; తరువాత శివలోకాన్ని పొందెను. పుష్పుడు సరస్వతీ తీరమున ‘నాగరాదిత్య’ అనే సూర్యప్రతిమను స్థాపించి, అక్కడి పూజచేత చామత్కారపురములోని ద్వాదశ సూర్యరూపాల సంపూర్ణ ఫలం లభించునని వరం పొందెను. చండశర్మ భార్య శాకంభరీ శుభ తీరమున దుర్గను ప్రతిష్ఠించగా, దేవి భక్తితో పూజించువారికి తక్షణ ఫలమని, ముఖ్యంగా ఆశ్వయుజ శుక్ల మహానవమీనాడు విశేషమని చెప్పి ‘శాకంభరీ’గా ప్రసిద్ధి పొందెను. చివరగా—సమృద్ధి వచ్చిన తరువాత కూడా పూజచేయుట వలన తదుపరి వృద్ధికి విఘ్నాలు కలుగవని ప్రకటించెను.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । एतस्मिन्नंतरे पुष्पः प्रहृष्टेनान्तरात्मना । चंडशर्मगृहं गत्वा दिष्ट्यादिष्ट्येति चाब्रवीत्
సూతుడు పలికెను—అంతలో పుష్పుడు హర్షభరితాంతరాత్మతో చండశర్మ గృహానికి వెళ్లి “దిష్ట్యా! దిష్ట్యా!” అని పలికెను.
Verse 2
विवर्णवदनं दृष्ट्वा वाष्पपूर्णेक्षणं तदा । बान्धवैः सहितं सर्वैर्दारैर्भृत्यैस्तथा सुतैः
అప్పుడు అతని వర్ణహీన ముఖమును, కన్నీళ్లతో నిండిన నేత్రములను చూచి—అతడు బంధువులందరితో, భార్యతో, సేవకులతో, కుమారులతో కూడి ఉన్నాడు—
Verse 3
पुष्प उवाच । तवार्थे च मया सूर्यः कायत्यागेन तोषितः । पतितत्त्वं न ते काये तत्प्रसादाद्भविष्यति
పుష్పుడు పలికెను—నీ కోసమే నేను దేహత్యాగం చేసి సూర్యదేవుని తృప్తిపరిచితిని. ఆయన ప్రసాదముచేత నీ దేహమున పతనస్థితి కలుగదు.
Verse 4
तव पुत्राश्च पौत्राश्च ये भविष्यंति वंशजाः । नागराणां च ते सर्वे भविष्यंति गुणाधिकाः
నీ కుమారులు, మనుమలు మరియు భవిష్యత్తులో పుట్టబోయే వంశజులందరూ—అందరూ నాగరులై అధిక గుణసంపన్నులగుదురు.
Verse 5
तस्मादुत्तिष्ठ गच्छामो नदीं पुण्यां सरस्वतीम् । तस्यास्तटे निवासाय कृत्वा चैवाश्रमं द्विज
కాబట్టి లేచి రా; మనము పుణ్యమైన సరస్వతీ నదికి వెళ్లుదాం. ఓ ద్విజా, ఆమె తీరమున నివాసార్థం ఆశ్రమమును స్థాపించుదాం.
Verse 6
त्वया सह वसिष्यामि अहमेव न संशयः । अस्ति मे विपुलं वित्तं ये चान्ये तेऽनुयायिनः
నేనే నీతో కలిసి నివసిస్తాను—ఇందులో సందేహమే లేదు. నాకు అపారమైన ధనం ఉంది; మరికొందరు కూడా నీ అనుచరులు, సేవకులు ఉన్నారు.
Verse 7
तान्सर्वान्पोषयिष्यामि त्यज्यतां मानसो ज्वरः । तच्छ्रुत्वा चण्डशर्मा तु पुत्रैर्बंधुभिरन्वितः
“వారందరినీ నేను పోషిస్తాను; మనస్సు జ్వరాన్ని విడిచిపెట్టండి।” ఇది విని చండశర్ముడు తన కుమారులు, బంధువులతో కూడి (సిద్ధమయ్యాడు).
Verse 8
सरस्वतीं समुद्दिश्य निष्क्रांतो नगरात्ततः । स्थानं प्रदक्षिणीकृत्य नमस्कृत्य सुदुःखितः
అప్పుడు సరస్వతీ దేవిని మనసులో నిలిపి అతడు నగరంనుండి బయలుదేరాడు. అత్యంత దుఃఖంతో ఆ పవిత్ర స్థలాన్ని ప్రదక్షిణ చేసి నమస్కరించాడు.
Verse 9
बाष्पपूर्णेक्षणो दीन उत्तराभिमुखो ययौ । पुष्पेण सहितश्चैव मुहुर्मुहुः प्रबोधितः
కళ్ల నిండా కన్నీళ్లు, దీనంగా అతడు ఉత్తరాభిముఖంగా వెళ్లాడు. పుష్ప కూడా వెంట ఉండి, అతడిని మళ్లీ మళ్లీ ప్రబోధించి ముందుకు నడిపించాడు.
Verse 10
ततः सरस्वतीं प्राप्य पुण्यां शीतजलां नदीम् । सेवितां मुनिसंघैस्तां लोलकल्लोलमालिनीम्
ఆపై అతడు పుణ్యమైన, చల్లని జలముగల సరస్వతీ నదిని చేరాడు—మునిసంఘాలు సేవించే, చలిచలిత తరంగమాలలతో అలంకృతమైనదాన్ని.
Verse 11
तस्या दक्षिणकूले स निवासमकरोत्तदा । पुष्पस्य मतिमास्थाय बन्धुभिः सकलैर्वृतः
ఆమె దక్షిణ తీరం వద్ద అతడు అప్పుడు నివాసం చేసెను; పుష్పుని సలహాను స్వీకరించి, సమస్త బంధువులతో చుట్టుముట్టబడ్డాడు।
Verse 12
तस्यासीन्नगरस्थस्य प्रतिज्ञा चण्डशर्मणः । सप्तविंशति भिर्लिंगैर्दृष्टैभोक्ष्याम्यहं सदा
నగరంలో నివసించిన చండశర్ముని ప్రతిజ్ఞ ఇదే—“ఇరవైఏడు లింగాలను దర్శించిన తరువాతనే నేను ఎల్లప్పుడూ భోజనం చేస్తాను।”
Verse 13
तां च संस्मरतस्तस्य प्रतिज्ञां पूर्वसंचिताम् । हृदयं दह्यते तस्य दिवानक्तं द्विजोत्तमाः
మునుపు నిలిపిన ఆ ప్రతిజ్ఞను తలచుకొనగానే అతని హృదయం పగలు-రాత్రి దహించబడెను, ఓ ద్విజోత్తములారా।
Verse 14
स च स्नात्वा सरस्वत्यां शुचिर्भूत्वा समाहितः । षडक्षरस्य मन्त्रस्य जपं चक्रे पृथक्पृथक्
అతడు సరస్వతీ నదిలో స్నానమాచరించి శుద్ధుడై సమాహితుడై, షడక్షర మంత్ర జపాన్ని ప్రతి సారి విడివిడిగా స్పష్టంగా చేసెను।
Verse 15
नाम चोच्चार्य लिंगस्य नमस्कारान्तमादधे । कर्दमेन द्विजश्रेष्ठाः पंचांगुलशतेन च
లింగనామాన్ని ఉచ్చరించి చివరగా నమస్కారం చేసెను; మరియు ఓ ద్విజశ్రేష్ఠులారా, పంచాంగుళ మాపు వంద మేర కర్దమమును (మట్టిని) కూడా సమకూర్చెను।
Verse 16
संस्थाप्य पूजयेद्भक्त्या पुष्पधूपानुलेपनैः । प्राणरुद्राञ्जपन्पश्चाच्छ्रद्धया परया युतः
దానిని విధివిధానంగా స్థాపించి భక్తితో పుష్పాలు, ధూపం, అనులేపనములతో పూజించాలి. అనంతరం పరమ శ్రద్ధతో ప్రాణరుద్రుల జపం చేయాలి.
Verse 17
दुःस्थितं सुस्थितं वापि शिवलिंगं न चालयेत् । इति मत्वा द्विजेन्द्रोऽसौ नैव तानि विसर्जयेत्
శివలింగం తప్పుగా ఉన్నా సరిగా ఉన్నా దానిని కదిలించకూడదు—అని భావించి ఆ ద్విజశ్రేష్ఠుడు ఆ లింగాలను విసర్జించలేదు.
Verse 19
उपर्युपरि तेषां च कर्दमेन द्विजोत्तमाः । चक्रे लिंगानि नित्यं स सप्तविंशतिसंख्यया
వాటి మీద మీదగా ఆ ద్విజోత్తముడు కర్దమంతో నిత్యం ఇరవైఏడు సంఖ్యలో లింగాలను తయారు చేశాడు.
Verse 20
अथ तुष्टो महादेवस्तस्य भक्त्यतिरेकतः । निर्भिद्य धरणीपृष्ठं तस्य लिंगमदर्शयत्
అప్పుడు అతని అపార భక్తితో తృప్తుడైన మహాదేవుడు భూమి ఉపరితలాన్ని చీల్చి అతనికి తన లింగాన్ని దర్శింపజేశాడు.
Verse 21
अब्रवीत्सादरं तं च मेघगम्भीरया गिरा । चण्डशर्मन्प्रतुष्टोस्मि तव भक्त्याऽनया द्विज
అప్పుడు ఆయన మేఘగంభీరమైన స్వరంతో ఆదరంగా ఇలా పలికాడు—“ఓ చండశర్మన్, ఓ ద్విజా! నీ ఈ భక్తితో నేను అత్యంత సంతోషించాను.”
Verse 22
तस्माल्लिंगमिदं नित्यं पूजयस्व प्रभक्तितः । सप्तविंशतिलिंगानां यतः फलमवाप्स्यसि
కాబట్టి ఈ లింగాన్ని నిత్యం పరమభక్తితో పూజించుము; దీని ద్వారా నీవు ఇరవైఏడు లింగాల పూజాఫలాన్ని పొందుదువు.
Verse 23
अन्योपि च नरो भक्त्या यश्चैनं पूजयिष्यति । सप्तविंशतिलिंगानां सोऽपि श्रेयोऽभिलप्स्यति
ఇంకెవరైనా మనిషి భక్తితో దీనిని (లింగాన్ని) పూజిస్తే, అతడూ ఇరవైఏడు లింగాల పూజకు సమానమైన శ్రేయస్సును పొందును.
Verse 24
एवमुक्त्वा स भगवांस्ततश्चादर्शनं गतः । चंडशर्मापि तं हृष्टः पूजयामास तत्त्वतः
ఇలా చెప్పి భగవంతుడు ఆపై దర్శనమునకు అందకుండా అంతర్ధానమయ్యెను. చండశర్ముడు కూడా ఆనందభరితుడై తత్త్వముతో, విధివిధానముగా ఆ లింగాన్ని పూజించెను.
Verse 25
प्रासादं कारयामास तस्य लिंगस्य शोभनम् । नाम चक्रे ततस्तस्य विचार्य च मुहुर्मुहुः
అతడు ఆ లింగానికి శోభనమైన ప్రాసాదాన్ని (ఆలయాన్ని) నిర్మింపజేసెను. తరువాత మళ్లీ మళ్లీ ఆలోచించి దానికి ఒక నామాన్ని పెట్టెను.
Verse 26
नगरस्थित लिंगानां यस्मात्संस्मरणात्स्थितः । नागरेश्वरसंज्ञस्तु तस्मादेष भविष्यति
నగరంలో ఉన్న లింగాల స్మరణచేత ఇది స్థాపితమై నిలిచినందున, అందుచేత ఇది ‘నాగరేశ్వర’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధి చెందును.
Verse 27
सूत उवाच । एवं संस्थाप्य तल्लिंगं चंडशर्मा द्विजोत्तमाः । आराधयामास तदा पुष्पधूपानुलेपनैः
సూతుడు పలికెను—ఈ విధంగా ఆ లింగాన్ని స్థాపించి, ద్విజోత్తముడైన చండశర్ముడు అప్పుడు పుష్పాలు, ధూపము, అనులేపనములతో విధివిధానంగా ఆరాధించెను.
Verse 28
सप्तविंशतिलिंगानां प्राप्नोति च तथा फलम् । पूजितानां द्विजश्रेष्ठा नगरे यानि तानि च
హే ద్విజశ్రేష్ఠులారా! నగరంలో పూజింపబడే ఇరవైఏడు లింగాల పూజ వల్ల కలిగే ఫలమేదో, అదే పుణ్యఫలాన్ని అతడు పొందును.
Verse 29
ततः कालेन महता नागरेश्वरतुष्टितः । शिवलोकं गतः साक्षाद्यानमध्ये निवेशितः
ఆపై ఎంతో కాలం గడిచిన తరువాత నాగరేశ్వరుని తృప్తిపరచి, అతడు ప్రత్యక్షంగా శివలోకానికి వెళ్లి దివ్య విమానమధ్యంలో స్థాపితుడయ్యెను.
Verse 30
पुष्पोपि स्थापयामास पुष्पादित्यमथापरम् । पुण्ये सरस्वतीतीरे ततः पूजापरोऽभवत्
పుష్పుడు కూడా మరొక దేవతను ‘పుష్పాదిత్య’గా స్థాపించెను. పుణ్యమైన సరస్వతీ తీరంలో ఆపై అతడు పూజాపరుడయ్యెను.
Verse 31
तस्यापि दर्शनं गत्वा प्रीत्या वचनमब्रवीत् । पुष्प तुष्टोस्मि भद्रं ते वरं प्रार्थय सुव्रत
అతని దర్శనానికి వెళ్లి (దేవుడు) ప్రేమతో పలికెను—“పుష్పా! నేను నీపై ప్రసన్నుడను; నీకు మంగళం కలుగుగాక. హే సువ్రతా, వరం కోరుము.”
Verse 32
अदेयमपि दास्यामि तस्मात्प्रार्थय मा चिरम्
సాధారణంగా ఇవ్వకూడనిదైనదాన్నికూడా నేను ఇస్తాను; కాబట్టి అడుగు—ఆలస్యం చేయకు।
Verse 33
पुष्प उवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव यदि देयो वरो मम । तद्देहि याचमानस्य मम यद्धृदि संस्थितम्
పుష్పుడు అన్నాడు—హే దేవా! నీవు నాపై ప్రసన్నుడవైతే, నాకు వరం ఇవ్వవలసినదైతే, నా హృదయంలో స్థితమైనదాన్ని అడుగుతున్న నాకు దయచేసి ఇవ్వు।
Verse 34
चमत्कारपुरे देव तव या मूर्तयः स्थिताः । द्वादशैव प्रमाणेन पूज्याः सर्वदिवौकसाम्
హే దేవా! చమత్కారపురంలో నిలిచిన నీ మూర్తులు ప్రమాణంగా పన్నెండు; అవి సమస్త స్వర్గవాసులచే పూజింపబడుతున్నవి।
Verse 35
तासां पूजाफलं कृत्स्नं संप्राप्नोतु नरो भुवि । यः पूजयति मूर्तिं ते यैषा संस्थापिता मया
భూమిపై నా చేత స్థాపించబడిన నీ ఈ మూర్తిని ఎవడు పూజిస్తాడో, అతడు ఆ సమస్త మూర్తుల పూజాఫలాన్ని సంపూర్ణంగా పొందుగాక।
Verse 36
नागरादित्य इत्येषा ख्याता भवतु भूतले । येयं सरस्वतीतीरे प्रासादे स्थापिता मया
సరస్వతీ తీరంలోని ఆలయప్రాసాదంలో నేను స్థాపించిన ఈ మూర్తి భూతలంలో ‘నాగరాదిత్య’ అని ప్రసిద్ధి పొందుగాక।
Verse 37
सूत उवाच । स तथेति प्रतिज्ञाय गतश्चादर्शनं रविः । दीपवद्ब्राह्मणश्रेष्ठास्तदद्भुतमिवा भवत्
సూతుడు పలికెను— ‘తథాస్తు’ అని ప్రతిజ్ఞ చేసి రవి (సూర్యుడు) అప్పుడు దర్శనానికి అదృశ్యమయ్యెను. ఓ బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠులారా, అది దీపం అకస్మాత్తుగా ఆరినట్లే అద్భుతంగా అనిపించింది.
Verse 38
ततः कालेन महता पुष्पोपि द्विजसत्तमाः । सूर्यलोकमनुप्राप्तो विमानेन सुवर्चसा
ఆపై చాలా కాలం గడిచిన తరువాత, ఓ ద్విజశ్రేష్ఠులారా, పుష్పుడు కూడా సువర్చసమైన విమానంలో ఎక్కి సూర్యలోకాన్ని పొందెను.
Verse 39
शाकम्भरीति विख्याता भार्याऽसीच्चंडशर्मणः । तया संस्थापिता दुर्गा सरस्वत्याः शुभे तटे
శాకంభరీ అని ప్రసిద్ధురాలైన ఆమె చండశర్ముని భార్యయై ఉండెను; ఆమెచేత సరస్వతీ నదியின் శుభ తీరమున దుర్గాదేవి స్థాపింపబడెను.
Verse 41
पुत्रि तुष्टास्मि भद्रं ते शाकंभरि प्रगृह्यताम् । वरं यत्ते सदाभीष्टं मत्प्रसादादसंशयम्
‘కుమార్తె, నేను సంతుష్టుడనై ఉన్నాను; నీకు మంగళం కలుగుగాక, ఓ శాకంభరీ. వరం స్వీకరించు—నీకు ఎల్లప్పుడూ అభీష్టమైనది నా ప్రసాదముచేత నిస్సందేహంగా సిద్ధించును.’
Verse 42
शाकम्भर्युवाच । चतुःषष्टिगणा देवि मातृणां ये व्यवस्थिताः । चमत्कारपुरे ख्याता हास्यात्तुष्टिं व्रजंति याः
శాకంభరీ పలికెను— ‘హే దేవి, మాతృదేవతల అరవై నాలుగు గణములు యథావిధిగా స్థితులై ఉన్నవి; చమత్కారపురమున ప్రసిద్ధులై, హాస్యముచేత తృప్తి పొందువారు—’
Verse 43
या रात्रौ बलिदानेन जाते वृद्धौ ततः परम् । तत्सर्वं जायतां पुण्यं यस्ते मूर्तिं प्रपूजयेत्
రాత్రివేళ బలిదానముచేత తరువాత కలుగు ఏ లాభవృద్ధియైనను, అది అంతయు పుణ్యముగా మారి, నీ పవిత్ర మూర్తిని విధిగా పూజించువానికి కలుగుగాక।
Verse 44
अत्रागत्य नदीतीरे यैषा संस्थापिता मया
ఇక్కడికి వచ్చి నదీ తీరమున నేను ఈ దేవీ స్వరూపాన్ని ప్రతిష్ఠించితిని।
Verse 45
श्रीदेव्युवाच । आश्विनस्य सिते पक्षे महानवमिसंज्ञिते । यो ममाग्रे समागत्य पूजयिष्यति भक्तितः
శ్రీదేవి పలికెను— ‘ఆశ్విన మాస శుక్ల పక్షమున మహానవమి అనబడే తిథిన, ఎవడు నా సమక్షమునకు వచ్చి భక్తితో పూజించునో—’
Verse 46
तस्य कृत्स्नं फलं सद्यो भविष्यति न संशयः । नागरस्य विशेषेण सत्यमेतन्मयोदितम्
‘అతనికి సంపూర్ణ ఫలము తక్షణమే కలుగును—సందేహము లేదు. ప్రత్యేకముగా ఈ నాగరక్షేత్రమున ఇది సత్యము; ఇట్లు నేను ప్రకటించుచున్నాను।’
Verse 47
एवमुक्त्वा तु सा देवी ततश्चादर्शनं गता । तस्या नाम्ना च सा देवी प्रोक्ता शाकम्भरी भुवि
ఇట్లు పలికి ఆ దేవి తరువాత అదృశ్యమై పోయెను. భూమిపై ఆమె తన నామముచే ‘శాకంభరీ’ అని ప్రసిద్ధి పొందెను.
Verse 48
वृद्धेरनंतरं तस्या यः पूजां कुरुते नरः । तस्य वृद्धेर्न विघ्नः स्यात्कदाचिद्द्विजसत्तमाः
హే ద్విజశ్రేష్ఠులారా, సమృద్ధి పొందిన తరువాత ఎవడు ఆమెను పూజిస్తాడో, అతని సమృద్ధికి ఎప్పటికీ ఏ విఘ్నమూ కలగదు।
Verse 164
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये नागरेश्वरनागरादित्यशाकम्भर्युत्पत्तिवर्णनंनाम चतुःषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः
ఇట్లు శ్రీ స్కంద మహాపురాణంలోని ఏకాశీతి-సాహస్రీ సంహితలో, షష్ఠ నాగరఖండంలో, శ్రీ హాటకేశ్వర క్షేత్రమాహాత్మ్యంలో ‘నాగరేశ్వర, నాగరాదిత్య, శాకంభరీ ఉత్పత్తి వర్ణనం’ అనే 164వ అధ్యాయం సమాప్తమైంది।