Adhyaya 100

Verse 1

सूत उवाच । एवं भुक्त्वा स विप्रर्षिर्वांछया राममंदिरे । दत्ताशीर्निर्गतः पश्चादामंत्र्य रघुनंदनम्

సూతుడు పలికెను—రామమందిరంలో తన కోరిక మేరకు భోజనం చేసి ఆ బ్రాహ్మణ ఋషి ఆశీర్వాదమిచ్చి, రఘునందనుడు (శ్రీరాముడు)ను ఆమంత్రించి తరువాత బయలుదేరెను।

Verse 2

अथ याते मुनौ तस्मिन्दुर्वाससि तदंतिकात् । लक्ष्मणः खङ्गमादाय रामदेवमुवाच ह

ఆ ముని దుర్వాసుడు అక్కడి నుండి వెళ్లిన తరువాత, లక్ష్మణుడు ఖడ్గాన్ని తీసుకొని రామదేవునితో ఇలా పలికెను।

Verse 3

एतत्खङ्गं गृहीत्वाशु मां प्रभो विनिपातय । येन ते स्यादृतं वाक्यं प्रतिज्ञातं च यत्पुरा

“ప్రభూ! ఈ ఖడ్గాన్ని తీసుకొని వెంటనే నన్ను సంహరించండి; అప్పుడు మీ వాక్యం సత్యమగును, పూర్వం చేసిన ప్రతిజ్ఞ కూడా నెరవేరును.”

Verse 4

ततो रामश्चिरात्स्मृत्वा तां प्रतिज्ञां स्वयं कृताम् । वधार्थं संप्रविष्टस्य समीपे पुरुषस्य च

అప్పుడు రాముడు కొంతసేపటికి తాను చేసిన ఆ ప్రతిజ్ఞను స్మరించెను—వధార్థంగా తన సమీపంలో ప్రవేశించిన పురుషుడు తప్పక వధింపబడవలెనని।

Verse 5

ततोऽतिचिंतयामास व्याकुलेनांतरात्मना । बाष्पव्याकुलनेत्रश्च निःष्वसन्पन्नगो यथा

అప్పుడు అతడు వ్యాకులమైన అంతరాత్మతో గాఢంగా చింతించెను; కన్నులు కన్నీళ్లతో నిండగా, సర్పంలా నిట్టూర్పులు విడిచెను।

Verse 6

तं दीनवदनं दृष्ट्वा निःष्वसंतं मुहुर्मुहुः । भूयः प्रोवाच सौमित्रिर्विनयावनतः स्थितः

అతని దీన ముఖాన్ని, మళ్లీ మళ్లీ నిట్టూర్పులు విడిచుటను చూచి, వినయంతో వంగి నిలిచిన సౌమిత్రి (లక్ష్మణుడు) మరల పలికెను।

Verse 7

एष एव परो धर्मो भूपतीनां विशेषतः । यथात्मीयं वचस्तथ्यं क्रियते निर्विकल्पितम्

ఇదే రాజులకు విశేషంగా పరమధర్మము—తనిచ్చిన సత్యవచనాన్ని ఏ సందేహమూ లేక, ఏ ప్రత్యామ్నాయమూ లేక నెరవేర్చుట।

Verse 9

तस्मात्त्वया प्रभो प्रोक्तं स्वयमेव ममाग्रतः । तस्यैव देवदूतस्य तारनादेन कोपतः

కాబట్టి, ప్రభూ, మీరు స్వయంగా నా సమక్షంలో ఆ దేవదూత విషయమై పలికితిరి—కోపంతో అతని తీక్ష్ణమైన తారనాదం ఉద్భవించి (ఈ కార్యం) ప్రారంభమైంది।

Verse 10

तदहं चागतस्तात भयाद्दुर्वाससो मुनेः । निषिद्धोऽपि त्वयातीव तस्माच्छीघ्रं तु घातय

అందువల్ల, తాతా, దుర్వాస ముని భయంతో నేను వచ్చితిని; మీరు తీవ్రంగా నిషేధించినప్పటికీ, కనుక త్వరగా నన్ను సంహరించండి।

Verse 11

ततः संमंत्र्य सुचिरं मंत्रिभिः सहितो नृपः । ब्राह्मणैर्धर्मशास्त्रज्ञैस्तथान्यैर्वेदपारगैः

అనంతరం రాజు తన మంత్రులతో కలిసి దీర్ఘకాలం ధర్మశాస్త్రజ్ఞులైన బ్రాహ్మణులతోను, వేదపారంగతులైన ఇతరులతోను సంప్రదించి ఆలోచించాడు।

Verse 12

प्रोवाच लक्ष्मणं पश्चाद्विनयावनतं स्थितम् । वाष्पक्लिन्नमुखो रामो गद्गदं निःश्वसन्मुहुः

ఆపై వినయంతో వంగి నిలిచిన లక్ష్మణునితో రాముడు పలికాడు; రాముని ముఖం కన్నీళ్లతో తడిసిపోయి, గొంతు గద్గదమై, మళ్లీ మళ్లీ నిట్టూర్పులు విడిచెను।

Verse 13

व्रज लक्ष्मण मुक्तस्त्वं मया देशातरं द्रुतम् । त्यागो वाथ वधो वाथ साधूनामुभयं समम्

వెళ్ళు లక్ష్మణా—నిన్ను నేను విముక్తుడిని చేశాను—త్వరగా ఇతర దేశానికి పో. సాధువులకు త్యాగమో మరణమో, ధర్మార్థం రెండూ సమానమే।

Verse 14

न मया दर्शनं भूयस्तव कार्यं कथंचन । न स्थातव्यं च देशेऽपि यदि मे वांछसि प्रियम्

ఏ విధంగానూ ఇకపై నీవు నా దర్శనానికి రాకూడదు; నా ప్రియాన్ని కోరితే, ఈ దేశంలో కూడా నిలువకూడదు।

Verse 15

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रणिपत्य ततः परम् । निर्ययौ नगरात्तस्मात्तत्क्षणादेव लक्ष्मणः

ఆ మాటలు విని లక్ష్మణుడు నమస్కరించి; వెంటనే ఆ నగరంనుండి అదే క్షణంలో బయలుదేరెను।

Verse 16

अकृत्वापि समालापं केनचिन्निजमंदिरे । मात्रा वा भार्यया वाथ सुतेन सुहृदाथवा

తన స్వగృహంలో ఎవ్వరితోనూ మాటలాడక—తల్లితో గానీ, భార్యతో గానీ, కుమారునితో గానీ, స్నేహితునితో గానీ కూడా కాదు।

Verse 17

ततोऽसौ सरयूं गत्वाऽवगाह्याथ च तज्जलम् । शुचिर्भूत्वा निविष्टोथ तत्तीरे विजने शुभे

ఆపై అతడు సరయూ నదికి వెళ్లి ఆమె జలంలో స్నానమాచరించాడు; శుచిగా మారి ఆ శుభ్రమైన, నిర్జన తీరంలో కూర్చున్నాడు।

Verse 18

पद्मासनं विधायाथ न्यस्यात्मानं तथात्मनि । ब्रह्मद्वारेण तं पश्चात्तेजोरूपं व्यसर्जयत्

తర్వాత పద్మాసనం వేసి, ఆత్మను పరమాత్మలో స్థిరపరచి; అనంతరం బ్రహ్మద్వారం (శిరోమణి) ద్వారా ఆ తేజోమయ ప్రాణాన్ని విడిచిపెట్టాడు।

Verse 19

अथ तद्राघवो दृष्ट्वा महत्तेजो वियद्गतम् । विस्मयेन समायुक्तोऽचिन्तयत्किमिदं ततः

ఆ మహత్తేజస్సు ఆకాశంలోకి వెళ్లడం చూసి రాఘవుడు ఆశ్చర్యంతో నిండిపోయి—“ఇది ఏమిటి?” అని ఆలోచించాడు।

Verse 20

अथ मर्त्ये परित्यक्ते तेजसा तेन तत्क्षणात् । वैष्णवेन तुरीयेण भागेन द्विजसत्तमाः

హే ద్విజశ్రేష్ఠులారా! ఆ క్షణమే, ఆ తేజస్సు ద్వారా మానవస్థితి విడిచిపెట్టబడినప్పుడు—విష్ణుసంబంధమైన చతుర్థ భాగం వల్ల [అతడు పరమస్థితిని పొందెను]।

Verse 21

पपात भूतले कायं काष्ठलोष्टोपमं द्रुतम् । लक्ष्मणस्य गतश्रीकं सरय्वाः पुलिने शुभे

అప్పుడు సరయూ నదీ శుభ పులినంపై లక్ష్మణుని కాంతి లేని దేహం కట్టె గానీ మట్టి ముద్ద గానీ వలె వేగంగా భూమిపై పడిపోయింది।

Verse 22

ततस्तु राघवः श्रुत्वा लक्ष्मणं गतजीवितम् । पतितं सरितस्तीरे विललाप सुदुःखितः

ఆపై రాఘవుడు లక్ష్మణుని ప్రాణం విడిచిపోయి నదీ తీరంలో పడిపోయాడని విని, అత్యంత దుఃఖంతో విలపించాడు।

Verse 23

स्वयं गत्वा तमुद्देशं सामात्यः ससुहृज्जनः । लक्ष्मणं पतितं दृष्ट्वा करुणं पर्यदेवयत्

అతడు స్వయంగా మంత్రులు, స్నేహితులతో కలిసి ఆ స్థలానికి వెళ్లి, అక్కడ పడిపోయిన లక్ష్మణుని చూసి కరుణతో శోకించాడు।

Verse 24

हा वत्स मां परित्यज्य किं त्वं संप्रस्थितो दिवम् । प्राणेष्टं भ्रातरं श्रेष्ठं सदा तव मते स्थितम्

హా వత్సా! నన్ను విడిచి నీవెందుకు స్వర్గానికి ప్రయాణమయ్యావు? ఓ శ్రేష్ఠ భ్రాతా, నా ప్రాణప్రియుడా—నీవు ఎల్లప్పుడూ నీ సంకల్పంలో స్థిరుడవు।

Verse 25

तस्मिन्नपि महारण्ये गच्छमानः पुरादहम् । । अपि संधार्यमाणेन अनुयातस्त्वया तदा

ఆ మహారణ్యంలో కూడా, నేను నగరాన్ని విడిచి వెళ్లుతున్నప్పుడు, నీవు కష్టాలను భరిస్తూ నన్ను ఆదుకుంటూ నన్ను అనుసరించావు।

Verse 26

संप्राप्तेऽपि कबंधाख्ये राक्षसे बलवत्तरे । त्वया रात्रिमुखे घोरे सभार्योऽहं प्ररक्षितः

బలవంతుడైన కబంధనామ రాక్షసుడు ఎదురైనప్పటికీ, భయంకరమైన రాత్రి ఆరంభంలో నీవు నన్ను—భార్యతో సహా—రక్షించావు।

Verse 28

येन शूर्पणखा ध्वस्ता राक्षसी सा च दारुणा । लीलयापि ममादेशात्सोयमेवंविधः स्थितः

యెవరి శక్తితో ఆ దారుణ రాక్షసి శూర్పణఖ నశించింది, అతడే ఇప్పుడు నా ఆజ్ఞమాత్రంతో—ఆటలాగానే—ఇలాంటి స్థితిలో ఉన్నాడు।

Verse 29

यद्बाहुबलमाश्रित्य मया ध्वस्ता निशाचराः । सोऽयं निपतितः शेते मम भ्राता ह्यनाथवत् ।

యెవరి భుజబలాన్ని ఆశ్రయించి నేను నిశాచరులను సంహరించానో, ఆ నా సోదరుడే ఇప్పుడు పడిపోయి అనాథుడిలా పడి ఉన్నాడు।

Verse 30

हा वत्स क्व गतो मां त्वं विमुच्य भ्रातरं निजम् । ज्येष्ठं प्राणसमं किं ते स्नेहोऽद्य विगतः क्वचित्

హా వత్సా! నీవు ఎక్కడికి వెళ్లావు, నీ స్వంత అన్నయ్యను—నన్ను, ప్రాణసమానుడిని—వదిలి? నేడు నీ స్నేహం ఎక్కడైనా క్షీణించిందా?

Verse 31

सूत उवाच । एवं बहुविधान्कृत्वा प्रलापान्रघुनन्दनः । मातृभिः सहितो दीनः शोकेन महतान्वितः

సూతుడు పలికెను—ఇలా అనేక విధాల విలపించిన రఘునందనుడు, తల్లులతో కలిసి దీనుడై, మహాశోకంతో నిండిపోయి నిలిచెను।

Verse 32

ततस्ते मंत्रिणस्तस्य प्रोचुस्तं वीक्ष्य दुःखितम् । विलपंतं रघुश्रेष्ठं स्त्रीजनेन समन्वितम्

అప్పుడు అతని మంత్రులు అతన్ని శోకగ్రస్తుడిగా చూచి—స్త్రీజనములతో చుట్టుముట్టబడి విలపిస్తున్న రఘువంశశ్రేష్ఠుని—సమీపించి హితబోధతో పలికిరి।

Verse 33

मंत्रिण ऊचुः । मा शोकं कुरु राजेन्द्र यथान्यः प्राकृतः स्थितः । कुरुष्व च यथेदं स्यात्सांप्रतं चौर्ध्वदैहिकम्

మంత్రులు అన్నారు—“ఓ రాజేంద్రా! సామాన్యుడిలా శోకించకు. ఇప్పుడే విధిపూర్వకంగా ఊర్ధ్వదైహిక (అంత్యక్రియానంతర) కర్మలు సక్రమంగా జరిగేలా చేయుము.”

Verse 34

नष्टं मृतमतीतं च ये शोचन्ति कुबुद्धयः । धीराणां तु पुरा राजन्नष्टं नष्टं मृतं मृतम्

“నశించినదానికీ, మరణించినదానికీ, గతించినదానికీ శోకించేవారు కుబుద్ధులు. ధీరుల దృష్టిలో మాత్రం, ఓ రాజా, నశించినది నశించినదే; మరణించినది మరణించినదే.”

Verse 35

एवं ते मन्त्रिणः प्रोच्य ततस्तस्य कलेवरम् । लक्ष्मणस्य विलप्यौच्चैश्चन्दनोशीरकुंकुमैः

ఇలా పలికి ఆ మంత్రులు తరువాత లక్ష్మణుని కాయమును సమీపించి, గట్టిగా విలపిస్తూ చందనం, ఉశీరము, కుంకుమములతో లేపనం చేసిరి।

Verse 36

कर्पूरागुरुमिश्रैश्च तथान्यैः सुसुगन्धिभिः । परिवेष्ट्य शुभैर्वस्त्रैः पुष्पैः संभूष्य शोभनैः

కర్పూరము-అగురుము మిశ్రమమైనవి మరియు ఇతర సుమధుర సుగంధ ద్రవ్యములతో (సుగంధింపజేసి), శుభ్రమైన వస్త్రాలతో చుట్టి, అందమైన పుష్పాలతో అలంకరించిరి।

Verse 37

चन्दनागुरुकाष्ठैश्च चितिं कृत्वा सुविस्तराम् । न्यदधुस्तस्य तद्गात्रं तत्र दक्षिणदिङ्मुखम्

చందనము మరియు అగురు కట్టలతో వారు విశాలమైన చితిని నిర్మించి, అక్కడ అతని దేహాన్ని దక్షిణదిశ వైపు ముఖం చేసి ఉంచారు।

Verse 38

एतस्मिन्नंतरे जातं तत्राश्चर्यं द्विजोत्तमाः । तन्मे निगदतः सर्वं शृण्वंतु सकलं द्विजाः

ఇంతలో, ఓ ద్విజోత్తములారా, అక్కడ ఒక ఆశ్చర్యకరమైన సంఘటన జరిగింది. నేను చెప్పబోయే సమస్త వృత్తాంతాన్ని, ఓ బ్రాహ్మణులారా, వినండి।

Verse 39

यावत्तेंऽतः समारोप्य चितां तस्य कलेवरम् । प्रयच्छंति हविर्वाहं तावन्नष्टं कलेवरम्

వారు అతని దేహాన్ని చితిపై ఎక్కిస్తూ, హవిర్వాహ అగ్నికి అర్పించబోయే క్షణంలోనే ఆ దేహం అంతర్ధానమైంది।

Verse 40

एतस्मिन्नंतरे वाणी निर्गता गगनांगणात् । नादयंती दिशः सर्वाः पुष्पवर्षादनंतरम्

అదే సమయంలో, పుష్పవర్షం అనంతరం వెంటనే, ఆకాశవీధి నుండి ఒక దివ్యవాణి వెలువడి, అన్ని దిశలలో నాదించింది।

Verse 41

रामराम महाबाहो मा त्वं शोकपरो भव । न चास्य युज्यते वह्निर्दातुं चैव कथंचन

‘రామా, రామా, ఓ మహాబాహో! నీవు శోకంలో మునగకు. ఇతనిని చితాగ్నికి అప్పగించడం ఏ విధంగానూ యుక్తం కాదు.’

Verse 42

ब्रह्मज्ञानप्रयुक्तस्य संन्यस्तस्य विशेषतः । अग्निदानं न युक्तं स्यात्सर्वेषामपि योगिनाम्

బ్రహ్మజ్ఞానంలో స్థితుడైనవానికి, ముఖ్యంగా సన్న్యాసికి అగ్నిదానం తగదు; సాధారణంగా యోగులందరికీ కూడా అది యుక్తమని భావించరు.

Verse 43

तवायं बांधवो राम ब्रह्मणः सदनं गतः । ब्रह्मद्वारेण चात्मानं निष्क्रम्य सुमहायशाः

ఓ రామా, నీ బంధువు బ్రహ్ముని సదనానికి వెళ్లాడు. మహాయశస్సు గలవాడు ‘బ్రహ్మద్వారం’ ద్వారా ఆత్మను విడిపించి నిష్క్రమించాడు.

Verse 44

अथ ते मंत्रिणः प्रोचुस्तच्छ्रुत्वाऽकाशगं वचः । अशोच्यो यं महाराज संसिद्धिं परमां गतः । लक्ष्मणो गम्यतां शीघ्रं तस्मात्स्वभवने विभो

అప్పుడు ఆకాశవాణి విని మంత్రులు అన్నారు—‘మహారాజా, ఇతనికి శోకము తగదు; ఇతడు పరమసిద్ధిని పొందాడు. కావున, ప్రభూ, లక్ష్మణుని ఇక్కడి నుండి త్వరగా తన స్వధామానికి తీసుకెళ్లండి.’

Verse 45

चिन्त्यन्तां राजकार्याणि तथा यच्चौर्ध्वदैहिकम् । कुरु स्नेहोचितं तस्य पृष्ट्वा ब्राह्मणसत्तमान्

రాజ్యకార్యాలను కూడా ఆలోచించండి; అలాగే ఔర్ధ్వదైహికంగా అవసరమైన కర్మలను కూడా. శ్రేష్ఠ బ్రాహ్మణులను అడిగి, అతనికి స్నేహధర్మానుగుణమైన కార్యాలను చేయండి.

Verse 46

राम उवाच । नाहं गृहं गमिष्यामि लक्ष्मणेन विनाऽधुना । प्राणानत्र विहास्यामि यथा तेन महात्मना

రాముడు అన్నాడు—‘ఇప్పుడు లక్ష్మణుడు లేకుండా నేను ఇంటికి వెళ్లను. ఆ మహాత్ముడు చేసినట్లే, నేనూ ఇక్కడే ప్రాణాలను విడిచిపెడతాను.’

Verse 47

एष पुत्रो मया दत्तः कुशाख्यो मम संमतः । युष्मभ्यं क्रियतां राज्ये मदीये यदि रोचते

ఈ కుమారుడు—కుశుడని పేరుగలవాడు—నా సమ్మతితో ఇచ్చినవాడు; ఇప్పుడు మీకు అప్పగిస్తున్నాను. మీకు అనుకూలమైతే నా రాజ్యంలో ఇతనికి పట్టాభిషేకం చేయండి.

Verse 48

एवमुक्त्वा ततो रामो गन्तुकामो दिवालयम् । चिन्तयामास भूयोऽपि स्मृत्वा मित्रं विभीषणम्

ఇలా చెప్పి, దేవలోకానికి వెళ్లాలని కోరిన శ్రీరాముడు మళ్లీ తన మిత్రుడు విభీషణుణ్ని స్మరించి ఆలోచించాడు.

Verse 49

मया तस्य तदा दत्तं लंकायां राज्यमक्षयम् । बहुभक्तिप्रतुष्टेन यावच्चन्द्रार्कतारकाः

అప్పుడు నేను లంకలో అతనికి అక్షయ రాజ్యాన్ని ప్రసాదించాను—అతని అపార భక్తితో అత్యంత సంతుష్టుడనై—చంద్రుడు, సూర్యుడు, నక్షత్రాలు ఉన్నంతకాలం.

Verse 50

अतिक्रूरतरा जाती राक्षसानां यतः स्मृता । विशेषाद्वरपुष्टानां जायतेऽत्र धरातले

ఎందుకంటే రాక్షసుల జాతి అత్యంత క్రూరమని స్మరించబడింది; ముఖ్యంగా వరప్రసాదాలతో బలపడినవారు ఈ భూమిపై జన్మిస్తారు.

Verse 51

तच्चेद्राक्षसभावेन स महात्मा विभीषणः । करिष्यति सुरैः सार्धं विरोधं रावणो यथा

కానీ ఆ మహాత్ముడు విభీషణుడు రాక్షస స్వభావంతో దేవతలతో విరోధం చేయగలిగితే—అధముడైన రావణుడిలా—

Verse 52

तं देवाः सूदयिष्यंति उपायैः सामपूर्वकैः । त्रैलोक्यकण्टको यद्वत्तस्य भ्राता दशाननः

దేవతలు సామముతో మొదలైన ఉపాయాలతో అతనిని సంహరిస్తారు—త్రిలోకకంటకుడైన అతని అన్న దశాననుని ఎలా నాశనం చేసారో అలాగే।

Verse 53

ततो मे स्यान्मृषा वाणी तस्माद्गत्वा तदंतिकम् । शिक्षां ददामि तस्याहं यथा देवान्न दूषयेत्

అప్పుడు నా వాక్కు అసత్యమవుతుంది; అందుకే అతని సమీపానికి వెళ్లి నేను అతనికి శిక్షణ ఇస్తాను, అతడు దేవతలను హానిచేయకుండా ఉండునట్లు।

Verse 54

तथा मे परमं मित्रं द्वितीयं वानरः स्थितः । सुग्रीवाख्यो महाभागो जांबवांश्च तथाऽपरः

అలాగే వానరులలో నా రెండవ పరమ మిత్రుడు ఉన్నాడు—మహాభాగ్యుడైన సుగ్రీవుడు; అలాగే జాంబవానుడు కూడా।

Verse 55

सभृत्यो वायुपुत्रश्च वालिपुत्रसमन्वितः । कुमुदाख्यश्च तारश्च तथान्येऽपि च वानराः

సేవకులతో కూడిన వాయుపుత్రుడు కూడా ఉన్నాడు, వాలి పుత్రునితో కలిసి; అలాగే కుముదుడు, తారుడు మరియు ఇతర వానరులు కూడా।

Verse 56

तस्मात्तानपि संभाष्य सर्वान्संमंत्र्य सादरम् । ततो गच्छामि देवानां कृतकृत्यो गृहं प्रति

కాబట్టి వారితో కూడా సంభాషించి, అందరితో సాదరంగా సంప్రదించి, ఆపై కృతకృత్యుడనై దేవతల గృహానికి వెళ్తాను।

Verse 57

एवं संचिन्त्य सुचिरं समाहूय च पुष्पकम् । तत्रारुह्य ययौ तूर्णं किष्किन्धाख्यां पुरीं प्रति

ఇలా చాలాసేపు ఆలోచించి ఆయన పుష్పక విమానాన్ని పిలిచాడు; దానిపై అధిరోహించి కిష్కింధా అనే నగరమువైపు వేగంగా వెళ్లాడు।

Verse 58

अथ ते वानरा दृष्ट्वा प्रोद्द्योतं पुष्पकोद्भवम् । विज्ञाय राघवं प्राप्तं सत्वरं सम्मुखा ययुः

అప్పుడు ఆ వానర వీరులు ప్రకాశిస్తూ కనిపించిన పుష్పక విమానాన్ని చూసి, రాఘవుడు (రాముడు) వచ్చాడని గ్రహించి, వెంటనే ఎదురుగా కలుసుకోవడానికి పరుగెత్తారు।

Verse 59

ततः प्रणम्य ते दूराज्जानुभ्यामवनिं गताः । जयेति शब्दमादाय मुहुर्मुहुरितस्ततः

అనంతరం వారు దూరం నుంచే నమస్కరించి, మోకాళ్లపై నేలపై వంగిపోయారు; అక్కడ నుంచే మళ్లీ మళ్లీ ‘జయ!’ అని ఘోషించారు।

Verse 60

ततस्तेनैव संयुक्ताः किष्किन्धां तां महापुरीम् । विविशुः सत्पताकाभिः समंतात्समलंकृताम्

ఆపై ఆయనతో కలిసి వారు కిష్కింధా అనే మహానగరంలో ప్రవేశించారు; అది అన్ని వైపులా శుభ పతాకలతో అలంకరించబడి ఉంది।

Verse 61

अथोत्तीर्य विमानाग्र्यात्सुग्रीवभवने शुभे । प्रविवेश द्रुतं रामः सर्वतः सुविभूषिते

తర్వాత శ్రేష్ఠమైన విమానం నుండి దిగిన రాముడు, అన్ని వైపులా సుందరంగా అలంకరించబడిన సుగ్రీవుని శుభ గృహంలో త్వరగా ప్రవేశించాడు।

Verse 62

तत्र रामं निविष्टं ते विश्रांतं वीक्ष्य वानराः । अर्घ्यादिभिश्च संपूज्य पप्रच्छुस्तदनन्तरम्

అక్కడ ఉపవిష్టుడై విశ్రాంతుడైన శ్రీరాముణ్ణి చూసి వానరులు అర్ఘ్యాదులతో పూజించి, వెంటనే ఆయనను ప్రశ్నించారు।

Verse 63

वानरा ऊचुः । तेजसा त्वं विनिर्मुक्तो दृश्यसे रघुनन्दन । कृशोऽस्यतीव चोद्विग्नः कच्चित्क्षेमं गृहे तव

వానరులు అన్నారు—ఓ రఘునందనా! నీవు పూర్వ తేజస్సు లేనివాడిలా కనిపిస్తున్నావు; నీవు చాలా కృశుడవు, కలతతో ఉన్నావు. నీ గృహంలో అంతా క్షేమమేనా?

Verse 64

काये वाऽनुगतो नित्यं तथा ते लक्ष्मणोऽनुजः । न दृश्यते समीपस्थः किमद्य तव राघव

మరియు నీ అనుజుడు లక్ష్మణుడు—ఎల్లప్పుడూ నీ దేహంలా నీ వెంట ఉండేవాడు—ఇప్పుడు సమీపంలో కనిపించడం లేదు. ఓ రాఘవా, నేడు ఏమైంది?

Verse 65

तथा प्राणसमाऽभीष्टा सीता तव प्रभो । दृश्यते किं न पार्श्वस्था एतन्नः कौतुकं परम्

అలాగే, ఓ ప్రభూ! ప్రాణసమానంగా ప్రియమైన నీ సీత కూడా ఎందుకు నీ పక్కన కనిపించడం లేదు? ఇదే మా పరమ కౌతుకం.

Verse 66

सूत उवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा चिरं निःश्वस्य राघवः । वाष्पपूर्णेक्षणो भूत्वा सर्वं तेषां न्यवेदयत्

సూతుడు అన్నాడు—వారి మాటలు విని రాఘవుడు చాలాసేపు దీర్ఘంగా నిట్టూర్చి, కన్నీళ్లతో నిండిన కళ్లతో సమస్త విషయాన్ని వారికి వివరించాడు।

Verse 67

अथ सीता परित्यक्ता तथा भ्राता स लक्ष्मणः । यदर्थं तत्र संप्राप्तः स्वयमेव द्विजोत्तमाः

ఇలా సీతను పరిత్యజించారు; నా సోదరుడు లక్ష్మణుడును అలాగే (విడిచిపెట్టబడ్డాడు). ఆ కారణార్థమే నేనే స్వయంగా ఇక్కడికి వచ్చాను, ఓ ద్విజోత్తమా!

Verse 68

तच्छ्रुत्वा वानराः सर्वे सुग्रीवप्रमुखास्ततः । रुरुदुस्ते सुदुःखार्ताः समालिंग्य ततः परम्

అది విని సుగ్రీవప్రధానులైన సమస్త వానరులు తీవ్రమైన దుఃఖంతో వ్యాకులులయ్యారు. వారు విలపించి, తరువాత (ఆయనను/పరస్పరాన్ని) ఆలింగనం చేసుకొని శోకంలో మునిగిపోయారు.

Verse 69

एवं चिरं प्रलप्योच्चैस्ततः प्रोचू रघूत्तमम् । आदेशो दीयतां राजन्योऽस्माभिरिह सिध्यति

ఇలా చాలాసేపు గట్టిగా విలపించిన తరువాత వారు రఘూత్తమునితో అన్నారు—“ఓ రాజా, ఆజ్ఞ ఇవ్వండి; ఇక్కడ సాధించవలసినది ఏదైనా మేమే నెరవేర్చుతాము.”

Verse 70

धन्या वयं धरापृष्ठे येषां त्वं रघुसत्तम । ईदृक्स्नेहसमायुक्तः समागच्छसि मंदिरे

భూమిమీద మేము ధన్యులము, ఓ రఘుసత్తమా; ఇంత స్నేహసమేతుడై మీరు మా నివాసానికి వచ్చుచున్నారు.

Verse 71

राम उवाच । उषित्वा रजनीमेकां सुग्रीव तव मंदिरे । प्रातर्लंकां गमिष्यामि यत्रास्ते स विभीषणः

రాముడు పలికెను—“ఓ సుగ్రీవా, నీ మందిరంలో ఒక రాత్రి నివసించి, ఉదయాన లంకకు వెళ్తాను; అక్కడ విభీషణుడు నివసిస్తున్నాడు.”

Verse 72

प्रधानामात्ययुक्तेन त्वयापि कपिसत्तम । आगंतव्यं मया सार्धं विभीषणगृहं प्रति

హే కపిశ్రేష్ఠా! నీవు కూడా నీ ప్రధాన మంత్రులతో కూడి నాతో కలిసి విభీషణుని గృహమునకు తప్పక రమ్ము।

Verse 97

येनेन्द्रजिद्धतो युद्धे तादृग्रूपो निशाचरः । स एष पतितः शेते गतासुर्धरणीतले

యుద్ధంలో ఇంద్రజిత్తును సంహరించిన ఆ భయంకరరూప నిశాచరుడు—ఇదిగో ఇప్పుడు ప్రాణం విడిచి భూమిపై పడిపోయి పడి ఉన్నాడు।