Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 68

Devanagari script

एभिः सर्वं प्रचंडं च राशिभिरुडुभिस्तथा । कालचक्रान्वितः कालः क्रीडयन्सृजते जगत्

Transliteration

ebhiḥ sarvaṃ pracaṃḍaṃ ca rāśibhiruḍubhistathā | kālacakrānvitaḥ kālaḥ krīḍayansṛjate jagat

Translation

ఈ రాశులు మరియు నక్షత్రముల ద్వారా— సమస్తమును మహత్తరంగా, ప్రచండంగా— కాలచక్రసహితమైన కాలము క్రీడించుచు జగత్తును సృష్టించుచున్నది.

Word by Word

• एभिः: by these
• एभिः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसक, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन

• सर्वम्: everything
• सर्वम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन

• प्रचण्डम्: mighty, intense
• प्रचण्डम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्रचण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (qualifier of सर्वम्)

• च: and
• च: Sambandha (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय

• राशिभिः: by the rāśis (zodiac signs)
• राशिभिः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: राशि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन

• उडुभिः: by the stars/constellations
• उडुभिः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: उडु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन

• तथा: likewise
• तथा: Sambandha (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: प्रकारवाचक-अव्यय (likewise)

• कालचक्र-अन्वितः: endowed with the wheel of time
• कालचक्र-अन्वितः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कालचक्र + अन्वित (प्रातिपदिक; अन्वित from अन्वि/इ (धातु) + क्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (qualifier of कालः)

• कालः: Time
• कालः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: काल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• क्रीडयन्: playing, sporting
• क्रीडयन्: Kriya-visheshaṇa (Concomitant action)
• Type: Verb
• Root: क्रीड् (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमान-कृदन्त (present active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्रियाविशेषणभावे (while playing)

• सृजते: creates
• सृजते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सृज् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष, एकवचन; आत्मनेपद (Ātmanepada)

• जगत्: the world
• जगत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: जगत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

Speaker

Lomaśa

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kedāra (contextual)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Ṛṣayaḥ (sages)

Visual Art Cues

Scene: A vast cosmic panorama: a rotating Wheel of Time studded with zodiac and star-lights; from its turning, worlds and beings emerge in powerful variety, suggesting creation as a grand, playful unfolding.

Characters & Entities

• Kāla
• Kālacakra
• Rāśi
• Nakṣatra

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Time is not inert; it is the active cosmic force through which creation unfolds according to order.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The discourse is embedded in Kedārakhaṇḍa (Kedāra-kṣetra), though the verse itself is universal in scope.

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct prescription; it underlines why rites follow calendrical structures governed by Kāla.