Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 54

Devanagari script

हस्ताः शतं पंच सुरापगायामुदीच्यवाच्योर्मणिकर्णिकेयम् । सारस्त्रिलोक्याः परकोशभूमिर्यैः सेविता ते मम हृच्छया हि

Transliteration

hastāḥ śataṃ paṃca surāpagāyāmudīcyavācyormaṇikarṇikeyam | sārastrilokyāḥ parakośabhūmiryaiḥ sevitā te mama hṛcchayā hi

Translation

సురాపగా నదీతీరంలో, ఉత్తర–ఈశాన్య దిక్కుల మధ్య ఉన్న ఈ మణికర్ణికా నూరు ఐదు హస్తాల విస్తీర్ణమైంది. ఆమె త్రిలోకసారం, పరమ నిధిభూమి; ఆమెను సేవించినవారు నా హృదయంలో నిశ్చయంగా ప్రియులు.

Word by Word

• हस्ताः: hands (i.e., measures)
• हस्ताः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: हस्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), बहुवचन

• शतम्: a hundred
• शतम्: Visheshya (Object-quantifier/विशेष्य-परिमाण)
• Type: Noun
• Root: शत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन; संख्यावाचक

• पञ्च: five
• पञ्च: Visheshana (Numerical qualifier/विशेषण)
• Type: Noun
• Root: पञ्च (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययवत् संख्याशब्द; (सामान्यतः) द्वितीया-समर्थ, बहुवचनार्थे; शतं इति संख्यायाः पूरक

• सुरापगायाम्: in the river of the gods (Gaṅgā)
• सुरापगायाम्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: सुरा + अपगा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (7th/Locative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (सुराणाम् अपगा)

• उदीच्यवाच्योः: of (the two) Udīcya and Vācya
• उदीच्यवाच्योः: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: उदीच्य + वाच्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), द्विवचन; द्वन्द्व-समास (उदीच्यश्च वाच्यश्च)

• मणिकर्णिकेयम्: this Maṇikarṇikā
• मणिकर्णिकेयम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मणिकर्णिका (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; इयम्-प्रत्ययान्त रूप (इयं)

• सारः: the essence
• सारः: Apposition/Predicate nominative (विशेष्य-विशेषणभाव)
• Type: Noun
• Root: सार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन

• त्रिलोक्याः: of the three worlds
• त्रिलोक्याः: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: त्रि + लोक (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), एकवचन; द्विगु-समास (त्रयः लोकाः)

• परकोशभूमिः: the ground of the supreme treasury
• परकोशभूमिः: Apposition/Predicate nominative (विशेष्य-विशेषणभाव)
• Type: Noun
• Root: पर + कोश + भूमि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; तत्पुरुष-समास (परस्य कोशस्य भूमिः)

• यैः: by whom/with which (people)
• यैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (3rd/Instrumental), बहुवचन

• सेविता: is served/worshipped
• सेविता: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सेव् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘सेविता (असि)’ इति भावः

• ते: they
• ते: Karta (Agent of implied action/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), बहुवचन

• मम: my
• मम: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), एकवचन

• हृच्छया: by (my) heart’s will/inner intention
• हृच्छया: Karana/Hetu (Means/Cause/करण-हेतु)
• Type: Noun
• Root: हृत् + शया (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (3rd/Instrumental), एकवचन; तत्पुरुष (हृदि शया)

• हि: indeed/for
• हि: Discourse particle (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निपात (emphatic/causal particle)

Speaker

Śiva (contextual, within Kāśīkhaṇḍa glorification)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Maṇikarṇikā

Type: ghat

Skanda Dialogue

Listener: Devotees / interlocutor in Kāśīkhaṇḍa narrative (traditionally a Purāṇic dialogue frame)

Visual Art Cues

Scene: A panoramic view of Maṇikarṇikā on the Gaṅgā: stepped ghāṭa, sacred fires, pilgrims offering water and flowers, with a subtle divine radiance indicating ‘trilokasāra’ and Śiva’s inward cherishing of devotees.

Characters & Entities

• Maṇikarṇikā
• Gaṅgā (Surāpagā)
• Kāśī

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Service to Maṇikarṇikā in Kāśī is portrayed as supremely meritorious and dear to Śiva, because the tīrtha embodies the essence of the three worlds.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Maṇikarṇikā (the famed tīrtha/ghāṭa of Kāśī) on the banks of the divine river Gaṅgā.

What ritualistic prescription is mentioned?

The verse emphasizes “sevanā” (reverential service/worship) of Maṇikarṇikā; it implies pilgrimage observances such as tīrtha-sevā, snāna, and devotion.