Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 54

Devanagari script

इति जोषं स्थितं विप्रं प्रत्युवाच नृपोत्तमः । सर्वं मया हृदि धृतं यत्त्वयोक्तं द्विजोत्तम

Transliteration

iti joṣaṃ sthitaṃ vipraṃ pratyuvāca nṛpottamaḥ | sarvaṃ mayā hṛdi dhṛtaṃ yattvayoktaṃ dvijottama

Translation

ఇట్లు విప్రుడు మౌనంగా నిలిచినప్పుడు నృపోత్తముడు పలికెను—‘హే ద్విజోత్తమా! నీవు చెప్పిన సమస్తమును నేను హృదయంలో దృఢంగా నిలుపుకున్నాను।’

Word by Word

• इति: thus
• इति: Sambandha (Quotation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उक्त्यर्थक अव्यय (quotative particle)

• जोषम्: silence; quiet
• जोषम्: Adhikarana (Manner/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: जोष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; क्रियाविशेषणवत् (accusative used adverbially: 'in silence')

• स्थितम्: standing; remaining
• स्थितम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: स्थित (प्रातिपदिक; √स्था धातु, क्त-प्रत्यय)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; भूतकृदन्त (past participle modifying vipram)

• विप्रम्: the Brahmin
• विप्रम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: विप्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन (masculine accusative singular)

• प्रत्युवाच: replied
• प्रत्युवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्रति + √वच् (धातु)
• Form: लिट् (परोक्षभूत/परिपूर्णभूत), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद (perfect, 3rd person singular)

• नृपोत्तमः: the best of kings
• नृपोत्तमः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नृप + उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; तत्पुरुष (नृपाणाम् उत्तमः) (masculine nominative singular)

• सर्वम्: everything
• सर्वम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन (neuter accusative singular)

• मया: by me
• मया: Kartr (Agent/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: तृतीया (3), एकवचन; सर्वनाम (instrumental singular pronoun)

• हृदि: in (my) heart
• हृदि: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: हृद् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन (neuter locative singular)

• धृतम्: held; retained
• धृतम्: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Adjective
• Root: धृत (प्रातिपदिक; √धृ धातु, क्त-प्रत्यय)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; भूतकृदन्त (past passive participle; predicate with sarvam)

• यत्: which (that)
• यत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; सम्बन्धवाचक सर्वनाम (relative pronoun)

• त्वया: by you
• त्वया: Kartr (Agent/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: तृतीया (3), एकवचन; सर्वनाम (instrumental singular pronoun)

• उक्तम्: said
• उक्तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: उक्त (प्रातिपदिक; √वच् धातु, क्त-प्रत्यय)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; भूतकृदन्त (past passive participle)

• द्विजोत्तम: O best of the twice-born
• द्विजोत्तम: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: द्विज + उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8), एकवचन; तत्पुरुष (द्विजानाम् उत्तम) (masculine vocative singular)

Speaker

Narrator (within the Kāśīkhaṇḍa narrative stream; deduced as Skanda narrating)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī (implied) / Viśveśvara (contextual)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: brāhmaṇa (addressed as dvijottama)

Visual Art Cues

Scene: The king responds with folded hands, earnest gaze, and a gesture to the heart, while the brāhmaṇa stands in dignified silence; a hint of temple lamps and courtyard suggests Kāśī’s sacred ambience.

Characters & Entities

• Vipra
• Nṛpottama
• Dvijottama

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Humility and attentive acceptance of dharmic instruction are marks of an ideal ruler.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse is narrative; the broader setting is Kāśī in the Kāśīkhaṇḍa.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it records the king’s assent and inner acceptance of the teaching.