Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 65

Devanagari script

वैकुंठैश्वर्यमासाद्य हरेरित्थं हरः स्वयम् । कैलासे प्रमथैः सार्धं स्वैरं क्रीडत्युमापतिः

Transliteration

vaikuṃṭhaiśvaryamāsādya hareritthaṃ haraḥ svayam | kailāse pramathaiḥ sārdhaṃ svairaṃ krīḍatyumāpatiḥ

Translation

ఇట్లు హరి యొక్క వైకుంఠైశ్వర్యాన్ని పొందిన హరుడు స్వయంగా—ఉమాపతి—కైలాసమందు ప్రమథులతో కలిసి స్వేచ్ఛగా విహరించుచున్నాడు.

Word by Word

• वैकुण्ठैश्वर्यम्: the sovereignty of Vaikuṇṭha
• वैकुण्ठैश्वर्यम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वैकुण्ठ (प्रातिपदिक) + ऐश्वर्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (वैकुण्ठस्य ऐश्वर्यम्)

• आसाद्य: having attained
• आसाद्य: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: आ + सद् (धातु) → आसाद्य (कृदन्त; ल्यप्)
• Form: ल्यप्-प्रत्ययान्त अव्ययीभाववत् कृदन्त (gerund/absolutive): having attained

• हरेः: of Hari
• हरेः: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: हरि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• इत्थम्: thus
• इत्थम्: Sambandha (Adverbial/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इत्थम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकारवाचक क्रियाविशेषण (thus/in this manner)

• हरः: Hara (Śiva)
• हरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: हर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• स्वयम्: himself
• स्वयम्: Sambandha (Emphasis/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: स्वयम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; आत्मार्थक/स्वतन्त्रार्थक (by himself)

• कैलासे: on Kailāsa
• कैलासे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कैलास (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative), एकवचन

• प्रमथैः: with the Pramathas (attendants)
• प्रमथैः: Sahakari (Association/सहकारी)
• Type: Noun
• Root: प्रमथ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन

• सार्धम्: together with
• सार्धम्: Sahakari (Association/सहकारी)
• Type: Indeclinable
• Root: सार्धम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; सहार्थक (with/together)

• स्वैरम्: freely
• स्वैरम्: Sambandha (Adverbial/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: स्वैर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; क्रियाविशेषणरूपेण (adverbial accusative: freely/at will)

• क्रीडति: plays / sports
• क्रीडति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: क्रीड् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• उमापतिः: the Lord of Umā
• उमापतिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: उमा (प्रातिपदिक) + पति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (उमायाः पतिः)

Speaker

Skanda (narrator) to Agastya (deduced from Kāśīkhaṇḍa convention)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kailāsa

Type: peak

Skanda Dialogue

Listener: Śaunaka and other Ṛṣis (contextual)

Visual Art Cues

Scene: Śiva (Umāpati) on snow-bright Kailāsa, surrounded by pramathas/gaṇas in joyous attendance; a subtle Vaikuṇṭha radiance (golden-blue aura) overlays the scene, indicating the attained 'Vaikuṇṭha-aiśvarya'.

Characters & Entities

• Vaikuṇṭha
• Hari (Viṣṇu)
• Hara (Śiva)
• Kailāsa
• Pramathas
• Umā

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Divine abodes symbolize fulfilled sovereignty and bliss; harmony between Hari and Hara is upheld in Purāṇic theology.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kailāsa and Vaikuṇṭha are mentioned as divine realms; the chapter remains situated within the Kāśīkhaṇḍa’s Kāśī-centered teaching.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it is descriptive, portraying Śiva’s divine freedom and abode.