Adhyaya 10

Verse 1

शिवशर्मोवाच । रमयंती मनोतीव केयं कस्येयमीशितुः । नयनानंदसंदोहदायिनीपूरनुत्तमा

శివశర్ముడు అన్నాడు—మనసును అత్యంత రమ్యంగా చేసే ఈ నగరం ఏది? ఇది ఏ ప్రభువునది? ఈ అనుత్తమ పురి కన్నులకు ఆనందసమూహాన్ని ప్రసాదిస్తుంది.

Verse 2

गणावूचतुः । शिवशर्मन्महाभागसुतीर्थफलितद्रुम । लोकोऽत्र रमते विप्र सहसाक्षपुरी त्वियम्

గణులు అన్నారు—ఓ మహాభాగ శివశర్మా, ఉత్తమ తీర్థఫలాలతో నిండిన వృక్షంలా ఉన్నవాడా! ఓ విప్రా, ఇక్కడ ప్రజలు ఆనందిస్తారు. ఇదే సహస్రాక్షపురి.

Verse 3

तपोबलेन महता विहिता विश्वकमर्णा । दिवापि कौमुदी यस्याः सौधश्रेणीश्रियं श्रयेत्

మహత్తర తపోబలంతో విశ్వకర్మ నిర్మించినది; దాని సౌధశ్రేణుల కాంతి దినమున కూడా చంద్రికలా అనిపిస్తుంది.

Verse 4

यदाकलानिधिः क्वापि दर्शे ऽदृश्यत्वमावहेत् । तदा स्वप्रेयसीं ज्योत्स्नां सौधेष्वेषु निगूहयेत्

కళానిధి అయిన చంద్రుడు అమావాస్యనాడు ఎక్కడో అదృశ్యమైతే, అప్పుడు తన ప్రేయసి జ్యోత్స్నను ఈ సౌధములలో దాచిపెడతాడు।

Verse 5

यदच्छभित्तौ वीक्ष्य स्वमन्ययोपिद्विशंकिता । मुग्धानाशुविशेच्चित्रमपिस्वांचित्रशालिकाम्

నిర్మలమైన గోడపై తన ప్రతిబింబాన్ని చూసి, ‘ఇది నేనా లేక మరెవరో?’ అని సందేహించిన ముద్దుగుమ్మ త్వరగా తన చిత్రశాలలోని చిత్రంలోకూడా ప్రవేశించినట్టే అవుతుంది।

Verse 6

हर्म्येषु नीलमणिभिर्निर्मितेष्वत्रनिर्भयम् । स्वनीलिमानमाधाय तमोहःस्वपि तिष्ठति

ఇక్కడ నీలమణులతో నిర్మితమైన భవనాలలో చీకటিও భయంలేకుండా, వాటి నీలిమను ధరించి, పగలులోనూ నిలిచి ఉంటుంది।

Verse 7

चंद्रकांतशिलाजालस्रुतमात्रामलंजलम् । तत्र चादाय कलशैर्नेच्छंत्यन्यज्जलं जनाः

అక్కడ చంద్రకాంత శిలల జాలం నుండి కేవలం జారిన నీరు అత్యంత నిర్మలమైనది; దానిని కలశాలలో నింపుకున్నాక ప్రజలు మరే నీటినీ కోరరు।

Verse 8

कुविंदा न च संत्यत्र न च ते पश्यतो हराः । चैलान्यलंकृतीरत्र यतः कल्पद्रुमोर्पयेत्

ఇక్కడ నెయ్యువారు లేరు, వ్యాపారులు కూడా కనబడరు; ఎందుకంటే ఇక్కడ వస్త్రాలనూ అలంకారాలనూ కల్పద్రుమమే స్వయంగా ప్రసాదిస్తుంది।

Verse 9

गणका नात्र विद्यंते चिंताविद्याविशारदाः । यतश्चिकेति सर्वेषां चिंता चिंतामणिर्द्रुतम्

ఇక్కడ చింతా-విద్యలో నిపుణులైన గణకుల అవసరం లేదు; ఎందుకంటే స్మరణమాత్రంతోనే చింతామణి రత్నం వెంటనే అందరి కోరికలను సిద్ధి చేస్తుంది।

Verse 10

सूपकारा न संत्यत्र रसकर्म विचक्षणाः । दुग्धे सर्वरसानेका कामधेनुरतोयतः

ఇక్కడ రుచుల సృష్టిలో నిపుణులైన వంటవార అవసరం లేదు; ఎందుకంటే పాల నుంచే అనేక రుచులు పుడతాయి, వాటిని కామధేను నీరు లేకుండానే ప్రసాదిస్తుంది।

Verse 11

कीर्तिरुच्चैःश्रवा यस्य सर्वतो वाजिराजिषु । रत्नमुच्चैःश्रवाः सोत्र हयानां पौरुषाधिकः

అతని కీర్తి సర్వత్ర అశ్వరాజులలో ఉచ్చైఃశ్రవా వలె ఘనంగా వ్యాపిస్తుంది; ఇక్కడ ఉచ్చైఃశ్రవా స్వయంగా అశ్వరత్నమై, పరాక్రమంలో సమస్త అశ్వాలను మించి ప్రకాశిస్తుంది।

Verse 12

ऐरावतो दंतिवरश्चतुर्दंतोत्र राजते । द्वितीय इव कैलासो जंगमस्फटिकोज्ज्वलः

ఇక్కడ చతుర్దంతుడైన శ్రేష్ఠ గజరాజు ఐరావతుడు ప్రకాశిస్తున్నాడు—చలించే స్ఫటికంలా ద్యుతిమంతుడు, రెండవ కైలాసంలా।

Verse 13

तरुरत्नंपारिजातः स्त्रीरत्नं सोर्वशी त्विह । नंदनं वनरत्नं च रत्नं मंदाकिनी ह्यपाम्

వృక్షాలలో రత్నం పారిజాతం; ఇక్కడ స్త్రీలలో రత్నం ఉర్వశి; వనాలలో రత్నం నందనం; జలాలలో రత్నం మందాకిని।

Verse 14

त्रयस्त्रिंशत्सुराणां या कोटिः श्रुति समीरिता । प्रतीक्षते साऽवसरं सेवायै प्रत्यहंत्विह

శ్రుతిలో చెప్పబడిన ముప్పైమూడు దేవతల ఆ ‘కోటి’ ఇక్కడ ప్రతిదినం సేవావకాశాన్ని ఎదురుచూస్తుంది।

Verse 15

स्वर्गेष्विंद्रपदादन्यन्न विशिष्येत किंचन । यद्यत्त्रिलोक्यामैश्वर्यं न तत्तुल्यमनेन हि

స్వర్గంలో ఇంద్రపదం కన్నా ఉన్నతమైనది ఏదీ లేదు; అయినా త్రిలోకాల్లో ఉన్న ఏ ఐశ్వర్యమూ దీనికి సమానం కాదు।

Verse 16

अश्वमेधसहस्रस्य लभ्यं विनिमयेन यत् । किं तेन तुल्यमन्यत्स्यात्पवित्रमथवा महत

వినిమయంగా సహస్ర అశ్వమేధ యజ్ఞఫలం లభించినా, పవిత్రతలో గానీ మహత్తులో గానీ దీనికి సమానమైనది ఇంకేముంటుంది?

Verse 17

अर्चिष्मती संयमिनी पुण्यवत्यमलावती । गंधवत्यलकेशी च नैतत्तुल्या महर्धिभिः

అర్చిష్మతీ, సంయమినీ, పుణ్యవతీ, అమలావతీ, గంధవతీ, అలకేశీ—మహా సంపదలతో ఉన్నా—దీనికి సమానముకావు।

Verse 18

अयमेव सहस्राक्षस्त्वयमेव दिवस्पतिः । शतमन्युरयं देवो नामान्येतानि नामतः

ఇవ్వడే ‘సహస్రాక్షుడు’, ఇవ్వడే ‘దివస్పతి’; ఈ దేవుడే ‘శతమన్యు’—ఇవి అతని పేర్లే పేర్లు.

Verse 19

सप्तापि लोकपाला ये त एनं समुपासते । नारदाद्यैर्मुनिवरैरयमाशीर्भिरीड्यते

ఏడు లోకపాలకులూ ఈ దివ్యస్థానాన్ని నమస్కరించి ఉపాసిస్తారు. నారదాది మునివరులు ఆశీర్వచనాలతో దీనిని స్తుతిస్తారు.

Verse 20

एतत्स्थैर्येण सर्वेषां लोकानां स्थैर्यमिष्यते । पराजयान्महेंद्रस्य त्रैलोक्यं स्यात्पराजितम्

ఈ పీఠ స్థైర్యంతోనే సమస్త లోకాల స్థైర్యం నిలుస్తుంది. మహేంద్రుడు పరాజితుడైతే త్రిలోకమంతా పరాజితమైనట్లే అవుతుంది.

Verse 21

दनुजा मनुजा दैत्यास्तपस्यंत्युग्रसंयमाः । गंधर्व यक्षरक्षांसि महेंद्रपदलिप्सवः

దానవులు, మనుష్యులు, దైత్యులు ఉగ్రసంయమంతో తపస్సు చేస్తారు. గంధర్వులు, యక్షులు, రాక్షసులూ మహేంద్రపదాన్ని కోరుతూ తపిస్తారు.

Verse 22

सगराद्या महीपाला वाजिमेधविधायकाः । कृतवंतो महायत्नं शक्रैश्वर्यजिघृक्षवः

సగరాది భూపాలులు, అశ్వమేధ యజ్ఞాలు నిర్వహించినవారు, శక్రుని ఐశ్వర్యాన్ని పొందాలని మహా ప్రయత్నాలు చేశారు.

Verse 23

निष्प्रत्यूहं क्रतुशतं यः कश्चित्कुरुतेऽवनौ । जितेंद्रियोमरावत्यां स प्राप्नोति पुलोमजाम्

ఎవడైనా భూమిపై నిర్బాధంగా వంద యజ్ఞాలు పూర్తి చేసి, ఇంద్రియజయుడై ఉంటే, అతడు అమరావతిలో పులోమజ (శచీ)ను పొందుతాడు.

Verse 24

असमाप्तक्रतुशता वसंत्यत्र महीभुजः । ज्योतिष्टोमादिभिर्यागैर्ये यजंत्यपि ते द्विजाः

ఇక్కడ వంద క్రతువులు ఇంకా అసంపూర్ణంగా ఉన్న రాజులు నివసిస్తారు; అలాగే జ్యోతిష్టోమాది యాగాలతో యజించే ద్విజులూ ఇక్కడే ఉంటారు।

Verse 25

तुलापुरुषदानादि महादानानि षोडश । ये यच्छंत्यमलात्मानस्ते लभंतेऽमरावतीम्

తులాపురుషదానము మొదలైన పదహారు మహాదానాలను నిర్మలాత్ములు ఎవరు దానం చేస్తారో, వారు అమరావతిని పొందుతారు।

Verse 26

अक्लीबवादिनो धीराः संग्रामेष्वपराङ्मुखाः । विक्रांता वीरशयने तेऽत्र तिष्ठंति भूभुजः

ఇక్కడ పిరికివాడి మాటలు పలకని ధీరులు, యుద్ధంలో ఎప్పుడూ వెనుదిరగని రాజులు ఉంటారు; పరాక్రమవంతులు, వారు వీరశయ్యపై విశ్రాంతి పొందుతారు।

Verse 27

इत्युद्देशात्समाख्याता महेंद्रनगरी स्थितिः । यायजूका वसंत्यत्र यज्ञविद्याविशारदाः

ఇలా సంక్షిప్త సూచనతో మహేంద్రనగరి స్థితి వర్ణించబడింది. ఇక్కడ యజ్ఞవిద్యలో నిపుణులైన యాయజూకులు నివసిస్తారు।

Verse 28

इमामर्चिष्मतीं पश्य वीतिहोत्रपुरीं शुभाम् । जातवेदसि ये भक्तास्ते वसंत्यत्र सुव्रताः

ఈ ప్రకాశవంతమైన, శుభమైన వీతిహోత్రపురిని చూడు. జాతవేదసు (అగ్ని) పట్ల భక్తి కలిగి సువ్రతులు అయినవారు ఇక్కడ నివసిస్తారు।

Verse 29

अग्निप्रवेशं ये कुर्युर्दृढसत्त्वा जितेंद्रियाः । स्त्रियो वा सत्त्वसंपन्नास्ते सर्वे अग्नितेजसः

దృఢసత్త్వులు, ఇంద్రియనిగ్రహులు అయి అగ్నిప్రవేశం చేసేవారు, అలాగే ధైర్యసంపన్న స్త్రీలు—వారందరూ అగ్నితేజస్సుతో ప్రకాశిస్తారు.

Verse 30

अग्निहोत्ररता विप्रास्तथाग्निब्रह्मचारिणः । पंचाग्निव्रतिनो ये वै तेऽग्निलोकेग्नितेजसः

అగ్నిహోత్రంలో నిమగ్నమైన విప్రులు, అగ్నిసేవలో బ్రహ్మచర్యం ఆచరించేవారు, మరియు పంచాగ్నివ్రతధారులు—వారు నిజంగా అగ్నిలోకంలో అగ్నితేజస్సుతో ప్రకాశిస్తూ నివసిస్తారు.

Verse 31

शीते शीतापनुत्यै यस्त्विध्मभारान्प्रयच्छति । कुर्यादग्निष्टिकां वाऽथ स वसेदग्निसन्निधौ

చలికాలంలో ఇతరుల చలిని తొలగించేందుకు కట్టెల మోట్లు ఇచ్చేవాడు, లేదా అగ్నిష్టిక (చుల్లి) సిద్ధం చేసేవాడు—అతడు అగ్ని సన్నిధిలో నివసిస్తాడు.

Verse 32

अनाथस्याग्निसंस्कारं यः कुर्याच्छ्रद्धयान्वितः । अशक्तः प्रेरयेदन्यं सोग्निलोके महीयते

శ్రద్ధతో అనాథునికి అగ్నిసంస్కారం (అంత్యక్రియ) నిర్వహించేవాడు, లేదా తాను అశక్తుడైతే మరొకరిని ప్రేరేపించేవాడు—అతడు అగ్నిలోకంలో గౌరవింపబడతాడు.

Verse 33

जठराग्निविवृद्ध्यै यो दद्यादाग्नेयमौषधम् । मंदाग्नये स पुण्यात्मा वह्निलोके वसेच्चिरम्

జఠరాగ్ని వృద్ధి కోసం మందాగ్ని ఉన్నవానికి అగ్నేయ ఔషధం ఇచ్చేవాడు—ఆ పుణ్యాత్మ వహ్నిలోకంలో దీర్ఘకాలం నివసిస్తాడు.

Verse 34

यज्ञोपस्कर वस्तूनि यज्ञार्थं द्रविणं तु वा । यथाशक्ति प्रदद्याद्यो ह्यर्चिष्मत्यांवसेत्स वै

యజ్ఞానికి కావలసిన ఉపకరణాలను గాని, యజ్ఞార్థ ధనాన్ని గాని యథాశక్తి దానం చేసే వాడు నిశ్చయంగా అర్చిష్మతీ అనే ప్రకాశమయ లోకంలో నివసిస్తాడు.

Verse 35

अग्निरेको द्विजातीनां निःश्रेयसकरः परः । गुरुर्देवो व्रतं तीर्थं सर्वमग्निर्विनिश्चितम्

ద్విజులకు పరమ శ్రేయస్సు కలిగించేవాడు ఏకైకుడు అగ్నియే. ఆయనే గురువు, ఆయనే దేవుడు, ఆయనే వ్రతం, ఆయనే తీర్థం—అన్నీ అగ్నిలోనే నిశ్చితమై ఉన్నాయి.

Verse 36

अपावनानि सर्वाणि वह्निसंसर्गतः क्षणात् । पावनानि भवंत्येव तस्माद्यः पावकः स्मृतः

అగ్ని సంసర్గంతో క్షణమాత్రంలోనే అపవిత్రమైనవన్నీ పవిత్రమవుతాయి; అందుకే ఆయన ‘పావకుడు’—పవిత్రీకర్త—అని స్మరించబడతాడు.

Verse 37

अपि वेदं विदित्वा यस्त्यक्त्वा वै जातवेदसम् । अन्यत्र बध्नाति रतिं ब्राह्मणो न स वेदवित्

బ్రాహ్మణుడు వేదం తెలిసినా, జాతవేదసు (అగ్ని)ని విడిచి ఇతరత్ర రతిని కట్టుకుంటే, అతడు నిజంగా వేదవిత్తు కాడు.

Verse 38

अंतरात्मा ह्ययं साक्षान्निश्चितो ह्याशुशुक्षणिः । मांसग्रासान्पचेत्कुक्षौ स्त्रीणां नो मांसपेशिकाम्

ఇది (అగ్ని) నిశ్చయంగా సాక్షాత్ అంతరాత్మ, ప్రత్యక్ష సాక్షి, శీఘ్రదహనశీలి. కడుపులో మాంసగ్రాసాలను పాకం చేయాలి; కానీ స్త్రీల ‘మాంసపేశిక’ (గర్భస్థ శిశువు)ను పాకం చేయకూడదు.

Verse 39

तैजसी शांभवी मूर्तिः प्रत्यक्षा दहनात्मिका । कर्त्री हंत्री पालयित्री विनैनां किं विलोक्यते

ఈ తేజోమయ శాంభవీ మూర్తి ప్రత్యక్షంగా దహనస్వరూపిణి. ఆమెనే కర్త్రీ, హంత్రి, పాలయిత్రి; ఆమె లేక ఏదీ దర్శనమూ జ్ఞానమూ కాదు।

Verse 40

चित्रभानुरयं साक्षान्नेत्रं त्रिभुवनेशितुः । अंधं तमोमये लोके विनैनं कः प्रकाशकः

ఈ ప్రకాశవంతమైన సూర్యుడు సాక్షాత్తు త్రిభువనేశ్వరుని నేత్రమే. తమోమయమైన అంధ లోకంలో ఇతనిలేక ఎవరు వెలుగు ప్రసరిస్తారు?

Verse 41

धूपप्रदीपनैवेद्य पयो दधि घृतैक्षवम् । एतद्भुक्तं निषेवंते सर्वे दिवि दिवौकसः

ధూపం, దీపం, నైవేద్యం—మరియు పాలు, పెరుగు, నెయ్యి, చెరకు రసం—ఇవి భోగంగా అర్పించి ప్రసాదంగా సేవించినప్పుడు స్వర్గంలోని దేవతలందరూ తృప్తి పొంది తమ సూక్ష్మ భాగాన్ని స్వీకరిస్తారు।

Verse 42

शिवशर्मोवाच । कोयं कृशानुः कस्यायं सूनुः कथमिदं पदम् । आग्नेयं लब्धमेतेन ब्रूतमेतन्ममाग्रतः

శివశర్ముడు అన్నాడు—ఈ కృశాను (అగ్ని) ఎవరు? ఇతడు ఎవరి కుమారుడు? మరియు ఇతడు ఈ ఆగ్నేయ పదవిని ఎలా పొందాడు? నా ముందే స్పష్టంగా చెప్పండి।

Verse 43

गणावूचतुः । आकर्णय महाप्राज्ञ वर्णयावो यथातथम् । योयं यस्य यथाऽनेन प्रापि ज्योतिष्मतीपुरी

గణులు అన్నారు—ఓ మహాప్రాజ్ఞా, వినండి. జరిగినదాన్ని యథాతథంగా వివరిస్తాము—ఇతడు ఎవరు, ఎవరివాడు, మరియు ఏ విధంగా జ్యోతిష్మతీపురీ అనే తేజోనగరాన్ని పొందాడు।

Verse 44

नर्मदायास्तटे रम्ये पुरे नर्मपुरे पुरा । पुरारिभक्तः पुण्यात्माऽभवद्विश्वानरो मुनिः

పూర్వకాలంలో నర్మదా నదీ యొక్క రమ్య తీరాన నర్మపురం అనే నగరంలో త్రిపురారివైరి (శివుడు) భక్తుడైన పుణ్యాత్ముడు విశ్వానర ముని నివసించెను।

Verse 45

ब्रह्मचर्याश्रमे निष्ठो ब्रह्मयज्ञरतःसदा । शांडिल्यगोत्रः शुचिमान्ब्रह्मतेजो निधिर्वशी

అతడు బ్రహ్మచర్యాశ్రమంలో నిష్ఠగలవాడు, ఎల్లప్పుడూ బ్రహ్మయజ్ఞం (వేదాధ్యయన-స్వాధ్యాయం)లో రతుడు; శాండిల్య గోత్రుడు, శుచివంతుడు, వశుడు, బ్రహ్మతేజస్సు నిధి।

Verse 46

विज्ञाताखिलशास्त्रार्थो लौकिकाचारचंचुरः । कदाचिच्चिंतयामास हृदि ध्यात्वा महेश्वरम्

అతడు సమస్త శాస్త్రార్థాలను తెలిసినవాడు, లోకాచారంలో నిపుణుడు. ఒకసారి హృదయంలో మహేశ్వరుని ధ్యానించి లోతుగా ఆలోచించసాగెను।

Verse 47

चतुर्णामप्याश्रमाणां कोतीव श्रेयसे सताम् । यस्मिन्प्राप्नोति संक्षुण्णे परत्रेह च वा सुखम्

‘నాలుగు ఆశ్రమాలలో సత్పురుషుల శ్రేయస్సుకు నిజంగా ఏది శ్రేష్ఠం? దానిని ఆచరించగా, జీవన ఒత్తిడుల్లోనూ ఇహలోకములోను పరలోకములోను సుఖం లభించును?’

Verse 48

इदं श्रेयस्त्विदं श्रेयस्त्विदं तु सुकरं भवेत् । इत्थं सर्वं समालोड्य गार्हस्थ्यं प्रशशंस ह

‘ఇదీ శ్రేయస్సు, అదీ శ్రేయస్సు; అయితే ఇది సులభంగా ఆచరించదగిన మార్గం.’ అని సమస్తాన్ని తూచీ చూసి అతడు గార్హస్థ్యాశ్రమాన్ని ప్రశంసించెను।

Verse 49

ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः । एषामाधारभूतोसौ गृहस्थो नान्यथेति च

బ్రహ్మచారి, గృహస్థుడు, వానప్రస్థుడు లేదా భిక్షువు—ఇవన్నిటికీ ఆధారభూతుడు గృహస్థుడే; ఇది వేరేలా కాదు।

Verse 50

देवैर्मनुष्यैः पितृभिस्तिर्यग्भिश्चोपजीव्यते । गृहस्थः प्रत्यहं यस्मात्तस्माच्छ्रेष्ठो गृहाश्रमी

దేవతలు, మనుష్యులు, పితృదేవతలు, తిర్యక్‌జీవులు కూడా ప్రతిదినం గృహస్థుని ఆధారంతోనే జీవిస్తారు; అందుకే ఆశ్రములలో గృహస్థాశ్రమి శ్రేష్ఠుడు।

Verse 51

अस्नात्वा चाप्यहुत्वा वाऽदत्त्वा वाश्नाति यो गृही । देवादीनामृणी भूत्वा नरकं प्रतिपद्यते

స్నానం చేయక, లేదా ఆహుతులు సమర్పించక, లేదా దానం చేయక భోజనం చేసే గృహస్థుడు దేవాదుల పట్ల ఋణిగా మారి నరకాన్ని పొందుతాడు।

Verse 52

अस्नाताशी मलं भुंक्ते त्वजपी पूयशोणितम् । अहुताशी कृमीन्भुंक्तेप्यदत्त्वाविड्विभोजनः

స్నానం చేయకుండా తినేవాడు మలాన్ని తింటాడు; జపం చేయకుండా తినేవాడు పుయ్యము మరియు రక్తాన్ని తింటాడు; ఆహుతులు లేక తినేవాడు పురుగులను తింటాడు; దానం లేక తినేవాడు విసర్జ్యాన్నే ఆహారంగా చేసుకుంటాడు।

Verse 53

ब्रह्मचर्यं हि गार्हस्थ्ये यादृक्कल्पनयोज्झितम् । स्वभावचपले चित्ते क्व तादृग्ब्रह्मचारिणि

గృహస్థాశ్రమంలో కల్పిత ఉపాయాల్లేని, సహజమైన స్థిర బ్రహ్మచర్యం నిజంగా దుర్లభం; స్వభావతః చంచలమైన చిత్తంలో అలాంటి దృఢత నియమబద్ధ బ్రహ్మచారిలోనూ ఎక్కడ?

Verse 54

हठाद्वा लोकभीत्या वा स्वार्थाद्वा ब्रह्मचर्यभाक् । संकल्पयति चित्ते चेत्कृतमप्यकृतं तदा

బలవశాత్, లోకభయంతో గానీ స్వార్థంతో గానీ బ్రహ్మచర్యం స్వీకరించి, మనస్సులో కోరికను సంకల్పిస్తే—బయటికి చేసినదీ చేసినట్టుకాదు అని భావించబడుతుంది.

Verse 55

परदारपरित्यागात्स्वदारपरितुष्टितः । ऋतुकालाभिगामित्वाद्ब्रह्मचारी गृहीरितः

పరస్త్రీని వదలి, స్వస్త్రీతో సంతృప్తిగా ఉండి, ఋతుకాలంలో మాత్రమే ఆమెను సమీపించే గృహస్థుడు కూడా ‘బ్రహ్మచారి’ అని చెప్పబడతాడు.

Verse 56

विमुक्तरागद्वेषो यः कामक्रोधविवर्जितः । साग्निः सदारः स गृही वानप्रस्थाद्विशिष्यते

రాగద్వేషాల నుండి విముక్తుడై, కామక్రోధాలు లేని, యజ్ఞాగ్నులను పోషిస్తూ భార్యతో కూడి జీవించే గృహస్థుడు—వానప్రస్థునికన్నా కూడా విశిష్టుడు.

Verse 57

वैराग्याद्गृहमुत्सृज्य गृहधर्मान्हृदि स्मरेत् । स भवेदुभयभ्रष्टो वानप्रस्थो न वा गृही

వైరాగ్యమని చెప్పుకొని గృహాన్ని విడిచి, హృదయంలో మాత్రం గృహధర్మాలనే తలచి ఆశపడితే—అతడు రెండింటినీ కోల్పోతాడు; వానప్రస్థుడూ కాదు, నిజమైన గృహస్థుడూ కాదు.

Verse 58

अयाचितोपस्थितया यो वृत्त्या वर्तते गृही । येन केनापि संतुष्टो भिक्षुकात्स विशिष्यते

అడగకుండానే లభించే జీవికతో జీవిస్తూ, ఏది దొరికినా దానితో సంతృప్తిగా ఉండే గృహస్థుడు—భిక్షుకుడికన్నా కూడా విశిష్టుడని చెప్పబడాడు.

Verse 59

प्राथयेद्यत्क्वचित्किंचिद्दुष्प्रापं वा भविष्यति । अशनेषु न संतुष्टः स यतिः पतितो भवेत्

ఏ యతి ఎక్కడైనా—ప్రత్యేకంగా దుర్లభమైనదాన్ని—భిక్షగా కోరుతూ, లభించిన అన్నంతో తృప్తి చెందకపోతే, ఆ సన్యాసి వ్రతభ్రష్టుడై పతితుడని చెప్పబడును।

Verse 60

गुणागुणविचार्येत्थं स वै विश्वानरो द्विजः । उद्ववाह विधानेन स्वोचितां कुलकन्यकाम्

ఇలా గుణదోషాలను విచారించి, ఆ ద్విజుడు విశ్వానరుడు విధివిధానాల ప్రకారం తన కులానికి తగిన కన్యను సమ్యకంగా వివాహం చేసుకున్నాడు।

Verse 61

अग्निशुश्रूषणरतः पंचयज्ञपरायणः । षट्कर्मनिरतो नित्यं देवपित्रतिथिप्रियः

అతడు అగ్నిశుశ్రూషలో నిమగ్నుడై, పంచయజ్ఞాలలో పరాయణుడై, నిత్యం షట్కర్మాలలో నిమగ్నుడై, దేవతలకు, పితృదేవతలకు, అతిథులకు ప్రియుడయ్యెను।

Verse 62

धर्मार्थकामान्युक्तात्मा सोर्जयन्स्वस्वकालतः । परस्परमसंकोचं दंपत्योरानुकूल्यतः

అతడు నియతమనస్సుతో ధర్మం, అర్థం, కామం—వాటి వాటి కాలంలో—ఆచరించెను; దంపతులు పరస్పరం సంకోచం లేక సౌహార్ద్యంతో అనుకూలంగా జీవించిరి।

Verse 63

पूर्वाह्णे दैविकं कर्म सोकरोत्कर्मकांडवित् । मध्यंदिने मनुष्याणां पितॄणामपराह्नके

కర్మకాండలో నిపుణుడైన అతడు పూర్వాహ్నంలో దైవిక కర్మలు చేసెను; మధ్యాహ్నంలో మనుష్యుల పట్ల కర్తవ్యాలు; అపరాహ్నంలో పితృదేవతల నిమిత్తం కర్మలు నిర్వహించెను।

Verse 64

एवं बहुतिथे काले गते तस्याग्रजन्मनः । भार्या शुचिष्मती नाम कामपत्नी वसुव्रता

ఇలా చాలా కాలము గడిచిన తరువాత ఆ జ్యేష్ఠుని భార్య—శుచిష్మతీ అనే పేరుగలది—పతివ్రతగా, సద్వ్రతాలలో స్థిరంగా నివసించెను।

Verse 65

अपश्यंत्यंकुरमपि संततेः स्वर्गसाधनम् । विज्ञाय शंकंरं कांतं प्रणिपत्य व्यजिज्ञपत्

సంతానం—స్వర్గసాధనమని భావించబడేది—దాని మొలక కూడా కనబడక, ఆమె తన ప్రియ శంకరుని (భర్తను) చేరి నమస్కరించి తన మనవి తెలియజేసెను।

Verse 66

शुचिष्मत्युवाच । आर्यपुत्रार्यधिषण प्राणनाथ प्रियव्रत । न दुर्लभं ममास्तीह किंचित्त्वच्चरणार्चनात्

శుచిష్మతీ పలికెను—ఓ ఆర్యపుత్రా, ఓ ఆర్యధీశక్తిగలవాడా, ఓ ప్రాణనాథా, ఓ ప్రియవ్రతనిష్ఠా! నీ చరణార్చన వలన ఇక్కడ నాకు ఏదియు దుర్లభం కాదు।

Verse 67

ये वै भोगाः समुचिताः स्त्रीणां ते त्वत्प्रसादतः । अलंकृत्य मया भुक्ताः प्रसंगाद्वच्मि तान्यपि

స్త్రీలకు యోగ్యమైన భోగములన్నీ నీ ప్రసాదముచేత నాకు లభించెను; అలంకరించుకొని నేను వాటిని అనుభవించితిని—ఈ సందర్భమున వాటినీ చెప్పుచున్నాను।

Verse 68

सुवासांसि सुवासाश्च सुशय्या सुनितंबिनी । स्रक्तांबूलान्नपानाश्च अष्टौ भोगाः स्वधर्मिणाम्

మంచి వస్త్రములు, సువాసనలు, శ్రేష్ఠ శయ్య, సునితంబినీ ప్రియ, పుష్పమాల, తాంబూలము, అన్నము, పానము—ఇవి స్వధర్మస్థుల ఎనిమిది భోగములు।

Verse 69

एकं मे प्रार्थितं नाथ चिराय हृदिसंस्थितम् । गृहस्थानां समुचितं तत्त्वं दातुमिहार्हसि

హే నాథా! నా హృదయంలో చాలాకాలంగా నిలిచిన ఒకే ఒక ప్రార్థన ఉంది. గృహస్థులకు తగిన తత్త్వాన్ని ఇక్కడ నాకు ప్రసాదించవలెను.

Verse 70

विश्वानर उवाच । किमदेयं हि सुश्रोणि तव प्रियहितैषिणि । तत्प्रार्थय महाभागे प्रयच्छाम्यविलंबितम्

విశ్వానరుడు అన్నాడు— హే సుశ్రోణీ, ప్రియహితాన్ని కోరుకునే నీవు! నీకు ఇవ్వలేనిది ఏముంది? హే మహాభాగే, కోరుము; నేను ఆలస్యం లేకుండా ప్రసాదిస్తాను.

Verse 71

महेशितुः प्रसादेन मम किंचिन्न दुर्ल्भम् । इहामुत्र च कल्याणि सर्वकल्याणकारिणः

మహేశుని ప్రసాదంతో నాకు ఏదీ దుర్లభం కాదు. హే కల్యాణీ, ఇహలోకంలోనూ పరలోకంలోనూ ఆయనే సమస్త కల్యాణాలను కలిగించువాడు.

Verse 72

इति श्रुत्वा वचः पत्युस्तस्य सा पतिदेवता । उवाच हृष्टवदना यदि देयो वरो मम

భర్త మాటలు విని ఆ పతిదేవత హర్షభరిత ముఖంతో ఇలా చెప్పింది— “నాకు వరం ఇవ్వవలెనని ఉంటే…”

Verse 73

वरयोग्यास्मि चेन्नाथ नान्यं वरमहं वृणे । महेशसदृशं पुत्रं देहि माहेश्वरानव

హే నాథా! నేను వరానికి యోగ్యురాలినైతే, నేను మరే వరమూ కోరను. మహేశుని వంటి కుమారుని ప్రసాదించండి—మాహేశ్వర వంశానికి నవాంకురమైయుండునట్లు.

Verse 74

इति तस्या वचः श्रुत्वा शुचिष्मत्याः शुचिव्रतः । क्षणं समाधिमाधाय हृ द्येतत्समचिंतयत्

ఆ శుచిమతియైన స్త్రీ వాక్యములు విని శుచివ్రతుడు క్షణమాత్రం సమాధి ధరించి హృదయంలో ఇదే ఆలోచించాడు।

Verse 75

अहो किमेतया तन्व्या प्रार्थितं ह्यतिदुर्लभम् । मनोरथपथाद्दूरमस्तुवा स हि सर्वकृत्

అహో! ఈ తన్వి కోరినది అత్యంత దుర్లభం, సాధారణ మనోరథ మార్గానికి ఎంతో దూరం; అయినా ఆయన (మహేశుడు) సర్వకర్తే.

Verse 76

तेनैवास्या मुखे स्थित्वा वाक्स्वरूपेण शंभुना । व्याहृतं कोऽन्यथाकर्तुमुत्सहेत भवेदिदम्

ఎందుకంటే శంభువు స్వయంగా వాక్స్వరూపుడై ఆమె ముఖంలో నిలిచి ఈ వాక్యాన్ని పలికాడు; దీన్ని వేరుగా చేయగల శక్తి ఎవరికుంటుంది?

Verse 77

ततः प्रोवाच तां पत्नीमेकपत्निव्रते स्थितः । विश्वानरमुनिः श्रीमानिति कांते भविष्यति

అప్పుడు ఏకపత్నీవ్రతంలో స్థిరుడైన శ్రీమాన్ విశ్వానర ముని తన భార్యతో—“కాంతే, అలాగే జరుగును” అని పలికాడు।

Verse 78

इत्थमाश्वास्य तां पत्नीं जगाम तपसे मुनिः । यत्र विश्वेश्वरः साक्षात्काशीनाथोधितिष्ठति

ఇలా భార్యను ఆశ్వాసింపజేసి ముని తపస్సుకు బయలుదేరి, సాక్షాత్ కాశీనాథుడైన విశ్వేశ్వరుడు నివసించే స్థలానికి వెళ్లాడు।

Verse 79

प्राप्य वाराणसीं तूर्णं दृष्ट्वाथ मणिकर्णिकाम् । तत्याज तापत्रितयमपिजन्मशतार्जितम्

అతడు వేగంగా వారాణసిని చేరి మణికర్ణికను దర్శించగానే, వంద జన్మలలో కూడిన త్రివిధ తాపమును కూడా విడిచిపెట్టెను।

Verse 80

दृष्ट्वा सर्वाणि लिंगानि विश्वेश प्रमुखानि च । स्नात्वा सर्वेषु कुंडेषु वापीकूटसरःसु च

విశ్వేశ్వరాది సమస్త లింగములను దర్శించి, అన్ని కుండములలో, బావులలో, ఘాట్లలో మరియు సరస్సులలో స్నానము చేసి,

Verse 81

नत्वा विनायकान्सर्वान्गौरीः सर्वाः प्रणम्य च । संपूज्य कालराजं च भैरवं पापभक्षणम्

సర్వ వినాయకులకు నమస్కరించి, సమస్త గౌరీమాతలకు ప్రణామము చేసి, పాపభక్షక భైరవునితో కూడిన కాలరాజుని విధిగా పూజించి,

Verse 82

दण्डनायकमुख्यांश्च गणान्स्तुत्वा प्रयत्नतः । आदिकेशवमुख्यांश्च केशवान्परितोष्य च

దండనాయక ప్రధాన గణములను యత్నపూర్వకంగా స్తుతించి, ఆదికేశవ ప్రధాన కేశవులను కూడా సంతోషపరచి,

Verse 83

लोलार्कमुख्य सूर्यांश्च प्रणम्य च पुनः पुनः । कृत्वा पिण्डप्रदानानि सर्वतीर्थेष्वतंद्रितः

లోలార్క ప్రధాన సూర్యక్షేత్రములకు మళ్లీ మళ్లీ నమస్కరించి, సమస్త తీర్థములలో అలసట లేకుండా పిండప్రదానము చేసి,

Verse 84

सहस्रभोजनाद्यैश्च यतीन्विप्रान्प्रतर्प्य च । महापूजोपचारैश्च लिंगान्यभ्यर्च्य भक्तितः

సహస్ర భోజనాదుల వంటి దానాలతో అతడు యతులను, బ్రాహ్మణులను తృప్తిపరచి; మహాపూజా ఉపచారాలతో భక్తితో లింగాలను అర్చించాడు।

Verse 85

असकृच्चिन्तयामास किं लिंगं क्षिप्रसिद्धिदम् । यत्र निश्चलतामेति तपस्तनयकाम्यया

అతడు మళ్లీ మళ్లీ ఆలోచించాడు—“ఏ లింగం శీఘ్రసిద్ధిని ఇస్తుంది? పుత్రకామనతో తపస్సు చేసి ఎక్కడ నిశ్చల స్థైర్యం పొందగలం?”

Verse 86

श्रीमदोंकारनाथं वा कृत्तिवासेश्वरं किमु । कालेशं वृद्धकालेशं कलशेश्वरमेव च

“శ్రీమదోంకారనాథమా, లేక కృత్తివాసేశ్వరమా? కాలేశమా, వృద్ధకాలేశమా, లేదా కలశేశ్వరమా?”

Verse 87

केदारेशं तु कामेशं चन्द्रेशं वा त्रिलोचनम् । ज्येष्ठेशं जंबुकेशं वा जैगीषव्येश्वरं तु वा

“లేదా కేదారేశమా, కామేశమా, చంద్రేశమా, త్రిలోచనమా? లేదా జ్యేష్ఠేశమా, జంబుకేశమా, జైగీషవ్యేశ్వరమా?”

Verse 88

दशाश्वमेधमीशानं द्रुमि चंडेशमेव च । दृक्केशं गरुडेशं च गोकर्णेशं गणेश्वरम्

“లేదా దశాశ్వమేధ-ఈశానమా, ద్రుమి-చండేశమా? దృక్కేశమా, గరుడేశమా? గోకర్ణేశమా, గణేశ్వరమా?”

Verse 89

ढुंढ्याशागजसिद्धाख्यं धर्मेशं तारकेश्वरम् । नन्दिकेशं निवासेशं पत्रीशं प्रीतिकेश्वरम्

(భక్తుడు) ఢుంఢ్యాశాగజసిద్ధ అనే లింగం, ధర్మేశ, తారకేశ్వర, నందికేశ, నివాసేశ, పత్రీశ మరియు ప్రీతికేశ్వరులను పూజించవచ్చు।

Verse 90

पर्वतेशं पशुपतिं ब्रह्मेशं मध्यमेश्वरम् । बृहस्पतीश्वरं वाथ विभांडेश्वरमेव च

(భక్తుడు) పర్వతేశ, పశుపతి, బ్రహ్మేశ, మధ్యమేశ్వర, బృహస్పతీశ్వర మరియు విభాండేశ్వరులను కూడా పూజించవచ్చు।

Verse 91

भारभूतेश्वरं किं वा महालक्ष्मीश्वरं तु वा । मरुत्तेशं तु मोक्षेशं गंगेशं नर्मदेश्वरम्

లేదా (భక్తుడు) భారభూతేశ్వరుని గాని మహాలక్ష్మీశ్వరుని గాని; అలాగే మరుత్తేశ, మోక్షేశ, గంగేశ, నర్మదేశ్వరులను పూజించవచ్చు।

Verse 92

मार्कंडं मणिकर्णीश रत्नेश्वरमथापि वा । अथवा योगिनीपीठं साधकस्यैव सिद्धिदम्

(భక్తుడు) మార్కండ, మణికర్ణీశ, రత్నేశ్వరులను కూడా పూజించవచ్చు; లేదా యోగినీపీఠాన్ని—అది సాధకునికి నిశ్చయంగా సిద్ధిని ప్రసాదిస్తుంది।

Verse 93

यामुनेशं लांगलीशं श्रीमद्विश्वेश्वरं विभुम् । अविमुक्तेश्वरं वाथ विशालाक्षीशमेव च

(భక్తుడు) యామునేశ, లాంగలీశ, శ్రీమద్ సర్వవ్యాపి విశ్వేశ్వరుడు, అవిముక్తేశ్వరుడు మరియు విశాలాక్షీశుని కూడా పూజించవచ్చు।

Verse 94

व्याघ्रेश्वरं वराहेशं व्यासेशं वृषभध्वजम् । वरुणेशं विधीशं वा वसिष्ठेशं शनीश्वरम्

(ఎవడైనా) వ్యాఘ్రేశ్వర, వరాహేశ, వ్యాసేశ, వృషభధ్వజ ప్రభువు, వరుణేశ లేదా విధీశ; అలాగే వసిష్ఠేశ మరియు శనేశ్వరుని కూడా ఆరాధించవచ్చు.

Verse 95

सोमेश्वरं किमिन्द्रेशं स्वर्लीनं संगमेश्वरम् । हरिश्चंद्रेश्वरं किं वा हरिकेशेश्वरं तु वा

(ఎవడైనా) సోమేశ్వరుడు లేదా ఇంద్రేశుడు; స్వర్లీన, సంగమేశ్వరుడు; లేదా హరిశ్చంద్రేశ్వరుడు; మరల హరికేశేశ్వరుని కూడా ఆరాధించవచ్చు.

Verse 96

त्रिसंध्येशं महादेवमुपशांति शिवं तथा । भवानीशं कपर्दीशं कंदुकेशं मखेश्वरम्

(ఎవడైనా) త్రిసంధ్యేశ, మహాదేవ, ఉపశాంతి మరియు శివ; భవానీశ, కపర్దీశ, కందుకేశ, మఖేశ్వరుని కూడా ఆరాధించవచ్చు.

Verse 97

मित्रावरुणसंज्ञं वा किमेषामाशुपुत्रदम् । क्षणं विचार्य स मुनिरिति विश्वानरः सुधीः

లేదా దీనికి ‘మిత్రావరుణ’ అనే నామమా? వీటిలో ఏది శీఘ్రంగా పుత్రప్రదం? క్షణం ఆలోచించి, ఆ వివేకి ముని విశ్వానరుడు ఇలా పలికెను.

Verse 98

आज्ञातं विस्मृतं तावत्फलितो मे मनोरथः । सिद्धैः संसेवितं लिंगं सर्वसिद्धिकरं परम्

ఒకప్పుడు తెలిసి మరచిపోయినదే అయినా—ఇప్పుడు నా మనోరథం ఫలించింది. సిద్ధులు సేవించే ఈ పరమ లింగం సమస్త సిద్ధులను ప్రసాదిస్తుంది.

Verse 99

दर्शनात्स्पर्शनाद्यस्य मनो निर्वृतिभाग्भवेत् । उद्घाटितं सदैवास्ते स्वर्गद्वारं हि यत्र वै

ఏ స్థలాన్ని దర్శించి స్పర్శించిన మాత్రాన మనస్సు పరమ తృప్తి పొందుతుందో, అక్కడ స్వర్గద్వారం నిశ్చయంగా ఎల్లప్పుడూ తెరిచి ఉంటుంది।

Verse 100

दिवानिशं पूजनार्थं विज्ञाप्य त्रिदशेश्वरम् । पञ्चमुद्रे महापीठे सिद्धिदे सर्वजंतुषु

పగలు రాత్రి పూజార్థం త్రిదశేశ్వరుని అనుమతి కోరుకొని, ‘పంచముద్ర’ అనే మహాపీఠంలో—సర్వజీవులకు సిద్ధిని ప్రసాదించేదానిలో—పూజ చేయవలెను।

Verse 110

षण्मासात्सिद्धिमगमद्बहुनीराजनैरिह । किन्नरी हंसपद्यत्र भर्त्रा वेणुप्रियेण वै

ఇక్కడ అనేక నైరాజనాలు (ఆరతులు) చేయుటవలన ఆరు నెలల్లోనే సిద్ధి పొందింది—హంసపదా అనే కిన్నరీ, తన భర్త వేణుప్రియతో కలిసి।

Verse 120

पंचगव्याशनो मासं मासं चांद्रायणव्रती । मासं कुशाग्रजलभुङ्मासं श्वसनभक्षणः

ఒక నెల పంచగవ్యాన్ని ఆహారంగా తీసుకుంటాడు; ఒక నెల చాంద్రాయణ వ్రతాన్ని ఆచరిస్తాడు; ఒక నెల కుశాగ్రాల నుండి తీసిన నీటితో జీవిస్తాడు; మరొక నెల కేవలం శ్వాసనే ఆహారంగా భావిస్తాడు।

Verse 130

शब्दं गृह्णास्यश्रवास्त्वं हि जिघ्रेरघ्राणस्त्वं व्यंघ्रिरायासि दूरात् । व्यक्षः पश्येस्त्वं रसज्ञोप्यजिह्वः कस्त्वां सम्यग्वेत्त्यतस्त्वां प्रपद्ये

నీవు చెవులు లేకున్నా శబ్దాన్ని గ్రహిస్తావు, ముక్కు లేకున్నా వాసనను తెలుసుకుంటావు; పాదాలు లేకున్నా దూరం నుండి వచ్చేస్తావు। నీవు కళ్ళు లేకున్నా చూస్తావు, నాలుక లేకున్నా రుచిని తెలుసుకుంటావు। నిన్ను యథార్థంగా ఎవరు గ్రహించగలరు? అందుకే నేను నీ శరణు పొందుతున్నాను।

Verse 140

अभिलाषाष्टकं पुण्यं स्तोत्रमेतत्त्वयेरितम् । अब्दं त्रिकालपठनात्कामदं शिवसंनिधौ

నీచే ఉచ్ఛరింపబడిన ఈ పుణ్యస్తోత్రమే ‘అభిలాషాష్టకం’. శివసన్నిధిలో ఒక సంవత్సరం త్రికాల పఠనం చేస్తే ఇది కోరికలను నెరవేర్చేది అవుతుంది.

Verse 147

अब्दं जप्तमिदं स्तोत्रं पुत्रदं नात्र संशयः । इत्युक्त्वांतर्दधे बालः सोपि विप्रो गृहं गतः

‘ఈ స్తోత్రాన్ని ఒక సంవత్సరం జపిస్తే పుత్రప్రదం అవుతుంది—సందేహం లేదు.’ అని చెప్పి ఆ బాలుడు అంతర్ధానమయ్యాడు; ఆ బ్రాహ్మణుడూ ఇంటికి వెళ్లాడు.