Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 1

Devanagari script

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र तीर्थं कोटीश्वरं परम् । ऋषिकोटिः समायाता यत्र वै कुरुनन्दन

Transliteration

śrīmārkaṇḍeya uvāca | tato gacchettu rājendra tīrthaṃ koṭīśvaraṃ param | ṛṣikoṭiḥ samāyātā yatra vai kurunandana

Translation

శ్రీ మార్కండేయుడు పలికెను—ఓ రాజేంద్రా! తదుపరి పరమ తీర్థమైన కోటీశ్వరానికి వెళ్ళుము; ఓ కురునందనా! అక్కడ ఋషుల కోటి సమవేతమైంది।

Word by Word

• श्री: venerable/holy
• श्री: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: श्री (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; उपपद-पूर्वपदत्वेन आदरार्थ (honorific)

• मार्कण्डेयः: Mārkaṇḍeya
• मार्कण्डेयः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मार्कण्डेय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriyā (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (परोक्षभूत/परफेक्ट), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• ततः: then
• ततः: Kāla-adhikaraṇa (Temporal adjunct)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (adverb)

• गच्छेत्: should go
• गच्छेत्: Kriyā (Injunctive/Instruction)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• तु: indeed/and then
• तु: Sambandha/Discourse particle
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधान/विरोधार्थक-निपात (particle)

• राजेन्द्र: O king of kings
• राजेन्द्र: Sambodhana (Vocative/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: राजेन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन; राजन् + इन्द्र (षष्ठी-तत्पुरुषः: ‘राज्ञाम् इन्द्रः’)

• तीर्थम्: to the sacred ford
• तीर्थम्: Karman (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन

• कोटीश्वरम्: Koṭīśvara (name of the tīrtha)
• कोटीश्वरम्: Karman (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कोटि + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (कोटीनाम् ईश्वरः) / नामधेय

• परम्: supreme
• परम्: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तीर्थम् इति विशेषणम्

• ऋषि: sage
• ऋषि: Viśeṣya-aṅga (Member of compound)
• Type: Noun
• Root: ऋषि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासपूर्वपदत्वेन

• कोटिः: a crore (multitude)
• कोटिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कोटि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘ऋषिकोटिः’ इति समास/समाहारार्थ-प्रयोगः

• समायाता: has arrived/assembled
• समायाता: Karta-predicative (Subject complement)
• Type: Adjective
• Root: सम्-आ√या (धातु) → समायात (कृदन्त, क्त)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्तः; कर्तरि-प्रयोगः (having arrived)

• यत्र: where
• यत्र: Adhikaraṇa (Locative adjunct)
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक-सम्बन्ध (relative adverb: where)

• वै: indeed
• वै: Sambandha/Emphasis (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: अव्यय; निश्चयार्थक-निपात (emphatic particle)

• कुरुनन्दन: O joy of the Kurus
• कुरुनन्दन: Sambodhana (Vocative/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: कुरुनन्दन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन; कुरु + नन्दन (षष्ठी-तत्पुरुषः: ‘कुरूणां नन्दनः’)

Speaker

Mārkaṇḍeya

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Koṭīśvara Tīrtha

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Rājendra / Kurunandana (a Kuru-line king)

Visual Art Cues

Scene: Mārkaṇḍeya, radiant and aged, instructs a royal listener; in the distance the Revā’s ford and a Śiva shrine labeled Koṭīśvara, with innumerable sages gathered like a living garland along the banks.

Characters & Entities

• Mārkaṇḍeya
• Koṭīśvara
• Kuru
• Yudhiṣṭhira

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Seek out exalted tīrthas, for their sanctity is affirmed by the presence and austerities of great sages.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Koṭīśvara Tīrtha, praised as a supreme pilgrimage spot associated with an assembly of innumerable ṛṣis.

What ritualistic prescription is mentioned?

A direct prescription to undertake tīrtha-yātrā (pilgrimage) to Koṭīśvara.