Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 20

Devanagari script

गुरुं नेत्रसहस्रेण प्रेरयामास वृत्रहा । स द्विनेत्रं हरेश्चक्षुः सहस्रनयनाधिकम्

Transliteration

guruṃ netrasahasreṇa prerayāmāsa vṛtrahā | sa dvinetraṃ hareścakṣuḥ sahasranayanādhikam

Translation

వృత్రహా ఇంద్రుడు తన సహస్రనేత్రాలతో గురువును ప్రేరేపించాడు. అప్పుడు హరి యొక్క ద్వినేత్ర దృష్టి, సహస్రనయనుడి దృష్టికి తక్కువగా నిలిచింది.

Word by Word

• गुरुम्: the teacher (Bṛhaspati)
• गुरुम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: गुरु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया (2nd/द्वितीया)

• नेत्रसहस्रेण: with a thousand eyes
• नेत्रसहस्रेण: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: नेत्र-सहस्र (प्रातिपदिक; समास)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, एकवचन, तृतीया (3rd/तृतीया); समास-विग्रहः: नेत्राणां सहस्रम् (a thousand eyes)

• प्रेरयामास: sent / urged
• प्रेरयामास: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-ईर्/प्रेर् (√ईर्/√इर्; प्रेरयति इति णिच्-धातु)
• Form: लिट् (Perfect/परोक्षभूत), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• वृत्रहा: Vṛtra-slayer (Indra)
• वृत्रहा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वृत्र-हन् (प्रातिपदिक; उपपद-समास)
• Form: पुंलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा (1st/प्रथमा); विग्रहः: वृत्रं हन्ति इति (slayer of Vṛtra)

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुंलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा (1st/प्रथमा)

• द्विनेत्रम्: two-eyed
• द्विनेत्रम्: Karma (Object complement/कर्म-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: द्वि-नेत्र (प्रातिपदिक; समास)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया (2nd/द्वितीया); ‘चक्षुः’ इति विशेष्यस्य विशेषणम्; विग्रहः: द्वे नेत्रे यस्य तत् (two-eyed)

• हरेः: of Hari (Viṣṇu)
• हरेः: Shashthi-Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: हरि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, एकवचन, षष्ठी (6th/षष्ठी)

• चक्षुः: eye
• चक्षुः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: चक्षुस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया (2nd/द्वितीया)

• सहस्रनयनाधिकम्: exceeding a thousand eyes
• सहस्रनयनाधिकम्: Karma (Object complement/कर्म-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सहस्र-नयन-अधिक (प्रातिपदिक; समास)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया (2nd/द्वितीया); ‘चक्षुः’ इति विशेष्यस्य विशेषणम्; विग्रहः: सहस्रं नयनानि, तेषाम् अधिकम् (exceeding a thousand eyes)

Speaker

Narrator (contextual; reports Indra’s action)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Revā-kṣetra (contextual)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A celestial court scene: Indra, radiant and many-eyed in iconographic suggestion, urgently gestures toward a venerable guru; nearby, Hari’s calm two-eyed gaze contrasts with Indra’s thousand-eyed intensity.

Characters & Entities

• Indra (Vṛtrahā)
• Hari (Viṣṇu)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

In dharmic crises, initiative and earnest appeal to higher guidance are praised; leadership arises through responsibility.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No tīrtha is directly praised in this verse.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.