Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 10

Devanagari script

ततस्तदालापकुतूहली हरो निजांशभाजं कपिमुग्रतेजसम् । उवाच द्वारान्तरदत्तदृष्टिः पुरःस्थितं प्रेक्ष्य कपीश्वरं पुनः

Transliteration

tatastadālāpakutūhalī haro nijāṃśabhājaṃ kapimugratejasam | uvāca dvārāntaradattadṛṣṭiḥ puraḥsthitaṃ prekṣya kapīśvaraṃ punaḥ

Translation

అప్పుడు ఆ సంభాషణపై కుతూహలంతో హరుడు (శివుడు) ద్వారాంతరమునుండి దృష్టి వేసి, తన అంసభాగాన్ని పొందిన ఉగ్రతేజస్సుగల కపీశ్వరుడు ముందర నిలిచినవాడని చూచి మళ్లీ పలికెను।

Word by Word

• tataḥ: then/thereafter
• tataḥ: Sambandha (Adverbial/सम्बन्ध-काल)
• Type: Indeclinable
• Root: tatas (अव्यय-प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय (क्रियाविशेषण) = indeclinable adverb; अर्थे: 'ततः' = thereafter/then

• tad-ālāpa-kutūhalī: curious about that conversation
• tad-ālāpa-kutūhalī: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: tad (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + ālāpa (प्रातिपदिक) + kutūhalin (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषणम्; समासः = तत्पुरुष (तदालापे कुतूहली)

• haraḥ: Hara (Śiva)
• haraḥ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: hara (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• nija-aṃśa-bhājam: partaking of his own portion (i.e., his own share/emanation)
• nija-aṃśa-bhājam: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: nija (प्रातिपदिक) + aṃśa (प्रातिपदिक) + bhāj (प्रातिपदिक; भज्-धातुजन्य)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; विशेषणम्; समासः = तत्पुरुष (निजांशं भजति इति)

• kapim: the monkey
• kapim: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: kapi (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• ugra-tejasam: of fierce splendor
• ugra-tejasam: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: ugra (प्रातिपदिक) + tejas (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; विशेषणम्; समासः = कर्मधारय (उग्रं तेजः यस्य)

• uvāca: said/spoke
• uvāca: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: vac (धातु)
• Form: लिट् (परोक्षभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• dvāra-antara-datta-dṛṣṭiḥ: having cast his gaze through the doorway/interstice
• dvāra-antara-datta-dṛṣṭiḥ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: dvāra (प्रातिपदिक) + antara (प्रातिपदिक) + datta (कृदन्त; दा-धातु) + dṛṣṭi (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषणम्; समासः = तत्पुरुष (द्वारान्तरं दत्तदृष्टिः)

• puraḥ-sthitam: standing in front
• puraḥ-sthitam: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: puraḥ (अव्यय/उपसर्गवत्) + sthita (कृदन्त; स्था-धातु)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त (past participle) 'स्थित'; समासः = तत्पुरुष (पुरः स्थितम्)

• prekṣya: having looked at
• prekṣya: Purvakala (पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: prekṣ (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय (absolutive/gerund) = having looked/after seeing

• kapīśvaram: the lord of monkeys
• kapīśvaram: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: kapi (प्रातिपदिक) + īśvara (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; समासः = तत्पुरुष (कपीनाम् ईश्वरः)

• punaḥ: again/further
• punaḥ: Sambandha (Adverbial/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: punar (अव्यय-प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय (क्रियाविशेषण) = again/further

Speaker

Narrator (contextual), leading into Śiva’s speech

Visual Art Cues

Scene: Śiva stands just within a doorway, half-turned, casting a sidelong gaze outward at Hanumān—fiercely radiant, poised and reverent—before Śiva speaks again.

Characters & Entities

• Hara (Śiva)
• Hanumān (Kapīśvara)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Divine compassion responds to sincere inquiry; Śiva himself intervenes to direct the seeker toward purifying sacred geography.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Not yet named; the next verses explicitly highlight Revā (Narmadā) and other sin-destroying rivers.

What ritualistic prescription is mentioned?

None in this verse; it introduces Śiva’s forthcoming instruction on bathing at holy rivers and a specific Revā tīrtha.