Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 86

Devanagari script

गृहं च गृहिणी चित्ते ब्राह्मणस्य प्रवर्तते । शतबाहुस्ततो विप्रमुवाच विनयान्वितः

Transliteration

gṛhaṃ ca gṛhiṇī citte brāhmaṇasya pravartate | śatabāhustato vipramuvāca vinayānvitaḥ

Translation

బ్రాహ్మణుని మనస్సులో మళ్లీ ‘ఇల్లు’ మరియు ‘భార్య’ అనే భావనలు ప్రవేశించాయి. అప్పుడు వినయంతో కూడిన శతబాహు ఆ బ్రాహ్మణునితో పలికెను.

Word by Word

• गृहम्: house
• गृहम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गृह (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (Nom/Acc), एकवचन; अत्र प्रथमा (as subject)

• च: and
• च: Sambandha (Conjunction)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय (conjunction)

• गृहिणी: wife/householder woman
• गृहिणी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गृहिणी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• चित्ते: in the mind
• चित्ते: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: चित्त (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

• ब्राह्मणस्य: of the brahmin
• ब्राह्मणस्य: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: ब्राह्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• प्रवर्तते: arises/operates
• प्रवर्तते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-वृत् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष, एकवचन, आत्मनेपद

• शतबाहुः: Śatabāhu (the hundred-armed one)
• शतबाहुः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: शत + बाहु (प्रातिपदिके)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; बहुव्रीहिः (शतं बाहवो यस्य सः) — नाम (proper name)

• ततः: then/thereupon
• ततः: Sambandha (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय, अव्ययीभावार्थे (adverb) — 'thereupon/from that'

• विप्रम्: the brahmin
• विप्रम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: विप्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• उवाच: said/spoke
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• विनय: with humility
• विनय: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: विनय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन — समासाङ्ग (compound member)

• अन्वितः: endowed with
• अन्वितः: Karta (Subject qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अन्वि-इ (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (Past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (to शतबाहुः)

Speaker

Śrī Mārkaṇḍeya (narrating); direct speech setup by King Śatabāhu

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hanūmanteśvara

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: The brāhmaṇa sits near the shrine, eyes drifting toward an imagined home; faint silhouettes of house and spouse appear like thought-forms; King Śatabāhu approaches with folded hands, gentle yet firm.

Characters & Entities

• Śatabāhu
• Brāhmaṇa
• Gṛhiṇī

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Even after gaining merit, latent attachment can re-emerge; vigilance over the mind is part of dharma.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The setting remains the Revā tīrtha milieu of Revā Khaṇḍa, where the narrative illustrates tīrtha power alongside ethical discipline.

What ritualistic prescription is mentioned?

None explicitly; it transitions into counsel given by the king.