Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 13

Devanagari script

द्वितीयः सङ्गमस्तत्र यथा वेण्यां सितासितः । तत्र ब्रह्मा स्वयं देवो ब्रह्मेशं लिङ्गमुत्तमम्

Transliteration

dvitīyaḥ saṅgamastatra yathā veṇyāṃ sitāsitaḥ | tatra brahmā svayaṃ devo brahmeśaṃ liṅgamuttamam

Translation

అక్కడ రెండవ సంగమం ఉంది—ప్రయాగంలోని వేణీలో శ్వేత-శ్యామ ధారలు కలిసినట్లుగా. అదే స్థలంలో స్వయంగా దేవుడు బ్రహ్మ ‘బ్రహ్మేశ’ అనే పరమోత్తమ లింగాన్ని ప్రతిష్ఠించాడు।

Word by Word

• द्वितीयः: second
• द्वितीयः: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: द्वितीय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण

• सङ्गमः: confluence
• सङ्गमः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सङ्गम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक क्रियाविशेषण

• यथा: just as
• यथा: Sambandha (Comparative/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; उपमान/प्रकारवाचक (as/just as)

• वेण्याम्: in the braid (veṇī)
• वेण्याम्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: वेणी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण/Locative), एकवचन

• सितासितः: white-and-black (mixed)
• सितासितः: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सित + असित (प्रातिपदिक)
• Form: समास: सित + असित (इतरेतर-द्वन्द्व); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक क्रियाविशेषण

• ब्रह्मा: Brahmā
• ब्रह्मा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• स्वयम्: himself
• स्वयम्: Sambandha (Emphasis/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: स्वयम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; आत्मवाचक क्रियाविशेषण (oneself)

• देवः: the god
• देवः: Visheshya (Apposition/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ब्रह्मणः विशेषणरूपेण

• ब्रह्मेशम्: (as) Brahmeśa, lord of Brahmā
• ब्रह्मेशम्: Karma (Object/कर्म) (qualifier of liṅga)
• Type: Adjective
• Root: ब्रह्म + ईश (प्रातिपदिक)
• Form: समास: ब्रह्मणः ईशः (षष्ठी-तत्पुरुष); पुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म/Accusative), एकवचन; विशेषण

• लिङ्गम्: liṅga (emblem)
• लिङ्गम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: लिङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म/Accusative), एकवचन

• उत्तमम्: excellent, supreme
• उत्तमम्: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण

Speaker

Sūta (deduced)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Dvitīya-saṅgama with Brahmeśa-liṅga

Type: sangam

Skanda Dialogue

Listener: King (nṛpa) in the surrounding passage

Visual Art Cues

Scene: Two differently colored streams meet (white and dark); at the sangama Brahmā performs installation of a radiant liṅga named Brahmeśa, with devas witnessing.

Characters & Entities

• Saṅgama (Confluence)
• Veṇī
• Brahmā
• Brahmeśa Liṅga

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Saṅgamas are spiritual thresholds; when joined with liṅga-pratiṣṭhā, they become concentrated fields of śiva-dharma and purification.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The ‘second saṅgama’ in the Revā Khaṇḍa setting, marked by the Brahmeśa liṅga.

What ritualistic prescription is mentioned?

Implicit liṅga-pratiṣṭhā (installation) by Brahmā; later verses typically connect such sites with darśana, snāna, and worship.