Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 53

Devanagari script

मनुष्यपशुकीटादिमृगपश्वन्तरिक्षगाः । येऽन्तरिक्षे तथा भूमौ दिवि ये च जलाश्रयाः

Transliteration

manuṣyapaśukīṭādimṛgapaśvantarikṣagāḥ | ye'ntarikṣe tathā bhūmau divi ye ca jalāśrayāḥ

Translation

మనుష్యులు, పశువులు, కీటకాదులు వంటి సమస్త జీవులు; మృగపశువులు మరియు అంతరిక్షగాములు; ఆకాశములో, భూమిపై, స్వర్గములో ఉన్నవారు, అలాగే జలాశ్రయులు—అందరూ అందులోనే లీనమయ్యారు.

Word by Word

• मनुष्यपशुकीटादिमृगपश्वन्तरिक्षगाः: humans, animals, insects etc., beasts and creatures moving in the sky
• मनुष्यपशुकीटादिमृगपश्वन्तरिक्षगाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मनुष्य + पशु + कीट + आदि + मृग + पशु + अन्तरिक्षग (प्रातिपदिक; ग = गम् (धातु) क्त/णिनि-प्रत्ययान्त ‘-ग’)
• Form: पुंलिङ्गम्, प्रथमा, बहुवचनम्; (बहुपद-द्वन्द्वः; अन्ते ‘अन्तरिक्षगाः’ इति विशेषणात्मक-अवयवः)

• ये: who/which
• ये: Karta (Relative subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम/प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गम्, प्रथमा, बहुवचनम्; (सम्बन्धबोधक-यः-तद्)

• अन्तरिक्षे: in the sky/atmosphere
• अन्तरिक्षे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अन्तरिक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गम्, सप्तमी (Locative/अधिकरण), एकवचनम्

• तथा: likewise
• तथा: Sambandha (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्ययम्, समुच्चय/अनुक्रमबोधक (also/likewise)

• भूमौ: on the earth
• भूमौ: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: भूमि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गम्, सप्तमी (Locative), एकवचनम्

• दिवि: in heaven
• दिवि: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: दिव् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गम्, सप्तमी (Locative), एकवचनम्

• ये: who/which
• ये: Karta (Relative subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम/प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गम्, प्रथमा, बहुवचनम्

• च: and
• च: Sambandha (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-निपातः (conjunction)

• जलाश्रयाः: those dwelling in water
• जलाश्रयाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जल + आश्रय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गम्, प्रथमा, बहुवचनम्

Speaker

Narrator (contextual Purāṇic narration within Revākhaṇḍa; specific speaker not explicit in the snippet)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Revā (Narmadā)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A sweeping ‘three-world’ tableau: humans and animals on earth, birds and aerial beings in mid-air, luminous heavenly figures above, and fish/serpents in waters—each subtly marked by the same divine presence, suggesting universal inclusion.

Characters & Entities

• Manuṣyas
• Paśus
• Kīṭas
• Mṛgas
• Antarikṣa (mid-space)
• Dyaus/Div (heaven)
• Jala (waters)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The Purāṇic vision includes all life-forms across realms, preparing the teaching that the Divine pervades and governs them all.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No single tīrtha is named in this verse; it supports the broader Revā Khaṇḍa sacred-geography setting.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it is descriptive enumeration.