Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 7

Devanagari script

तत्रावटं समुद्भूतं धूमावर्तस्ततोऽभवत् । तस्मिन्कुण्डे तु यः स्नानं कृत्वा वै नर्मदाजले

Transliteration

tatrāvaṭaṃ samudbhūtaṃ dhūmāvartastato'bhavat | tasminkuṇḍe tu yaḥ snānaṃ kṛtvā vai narmadājale

Translation

అక్కడ ఒక గర్తము ఏర్పడి, దానినుండి ‘ధూమావర్త’ ఉద్భవించింది. నర్మదాజలముతో నిండిన ఆ కుండంలో ఎవడు స్నానం చేస్తాడో—

Word by Word

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय (क्रियाविशेषण); देशवाचक

• अवटम्: a pit/hole
• अवटम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अवट (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; nominative/accusative singular

• समुद्भूतम्: arisen/produced
• समुद्भूतम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सम् + उद् + भू (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (PPP); पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; here as adjective to ‘अवटम्’

• धूमावर्तः: a whirl of smoke
• धूमावर्तः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: धूम + आवर्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा (1st), एकवचन; तत्पुरुषः (षष्ठी-तत्पुरुष) = ‘धूमस्य आवर्तः’

• ततः: from there/then
• ततः: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय (क्रियाविशेषण); तस्मात्/ततः = from there/then

• अभवत्: arose/was
• अभवत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: लङ्-लकार (imperfect/past); प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• तस्मिन्: in that
• तस्मिन्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी (7th), एकवचन; demonstrative used adjectivally

• कुण्डे: in the pool
• कुण्डे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कुण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी, एकवचन; locative singular

• तु: but/indeed
• तु: Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय (निपात/particle); विरोध/विशेषार्थक

• यः: who (he who)
• यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन; relative pronoun nominative singular

• स्नानम्: bathing
• स्नानम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: स्नान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया (2nd), एकवचन; accusative singular

• कृत्वा: having done
• कृत्वा: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: कृ (धातु) + त्वा (कृदन्त)
• Form: क्त्वान्त अव्यय (gerund/absolutive); पूर्वकालिक क्रिया

• वै: indeed
• वै: Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: अव्यय (निपात/emphatic particle)

• नर्मदा: of Narmadā
• नर्मदा: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: नर्मदा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; षष्ठी (6th), एकवचन; genitive singular

• जले: in the water
• जले: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: जल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी (7th), एकवचन; locative singular

Speaker

Śrī Mārkaṇḍeya (to a king, nṛpaśreṣṭha)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Dhūmāvarta (within the Jvālāsamudbhava-kuṇḍa complex)

Type: sangam

Skanda Dialogue

Listener: King (nṛpa)

Visual Art Cues

Scene: A dark, circular eddy on the Narmadā sends up a faint column of mist-like smoke; beside it a small pit and the nearby kuṇḍa, with pilgrims preparing to bathe.

Characters & Entities

• Dhūmāvarta
• Avaṭa
• Kuṇḍa
• Narmadā (Revā)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Pilgrimage is not only travel—snāna at a divinely-originated tīrtha is a disciplined doorway to purification and higher merit.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Dhūmāvarta tīrtha and its kuṇḍa on/with the Narmadā waters in the Revā Khaṇḍa.

What ritualistic prescription is mentioned?

Snāna (ritual bathing) in the kuṇḍa with Narmadā water.