Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 5

Devanagari script

युधिष्ठिर उवाच । कथं तु देवखातं तत्संजातं द्विजसत्तम । सुराः सर्वे कथं तत्र मुमुचुर्वारि तीर्थजम् । सर्वं कथय मे विप्र श्रवणे लम्पटं मनः

Transliteration

yudhiṣṭhira uvāca | kathaṃ tu devakhātaṃ tatsaṃjātaṃ dvijasattama | surāḥ sarve kathaṃ tatra mumucurvāri tīrthajam | sarvaṃ kathaya me vipra śravaṇe lampaṭaṃ manaḥ

Translation

యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా! ఆ దేవఖాత తీర్థం ఎలా ఏర్పడింది? మరియు సమస్త దేవతలు అక్కడ తీర్థజలాన్ని ఎలా విడిచారు? ఓ బ్రాహ్మణా! అన్నీ నాకు చెప్పండి; వినుటలో నా మనస్సు మునిగిపోయింది.

Word by Word

• युधिष्ठिरः: Yudhiṣṭhira
• युधिष्ठिरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: युधिष्ठिर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा एकवचन (Nom. sg.)

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect); प्रथमपुरुष; एकवचन; परस्मैपद

• कथम्: how
• कथम्: Sambandha (Interrogative/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: कथम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रश्नवाचक क्रियाविशेषण (interrogative adverb ‘how’)

• तु: indeed
• तु: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधान/विरोधसूचक निपात (particle ‘indeed/but’)

• देवखातम्: Devakhāta
• देवखातम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: देव + खात (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (Nom./Acc. sg.)

• तत्: that
• तत्: Visheshya (Correlative/विशेष्य)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (Nom./Acc. sg.)

• संजातम्: came into being
• संजातम्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम् + जन् (धातु) + संजात (कृदन्त, क्त)
• Form: जन् धातोः क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त; नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (PPP: ‘arisen/come into being’)

• द्विजसत्तम: O best of brāhmaṇas
• द्विजसत्तम: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: द्विज + सत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; सम्बोधन एकवचन (Voc. sg.); षष्ठी/कर्मधारय-प्रायः: द्विजानां सत्तमः (‘best of twice-born’)

• सुराः: the gods
• सुराः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सुर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा बहुवचन (Nom. pl.)

• सर्वे: all
• सर्वे: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा बहुवचन (Nom. pl.); ‘सुराः’ इत्यस्य विशेषण

• कथम्: how
• कथम्: Sambandha (Interrogative/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: कथम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रश्नवाचक क्रियाविशेषण

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक क्रियाविशेषण

• मुमुचुः: released, let out
• मुमुचुः: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: मुच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect); प्रथमपुरुष; बहुवचन; परस्मैपद

• वारि: water
• वारि: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वारि (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया एकवचन (Acc. sg.)

• तीर्थजम्: arisen from sacred places
• तीर्थजम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: तीर्थ + ज (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया एकवचन (Acc. sg.); पञ्चमी-तत्पुरुषः: तीर्थात् जातम् (‘born from tīrthas’)

• सर्वम्: everything
• सर्वम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया एकवचन (Acc. sg.)

• कथय: tell
• कथय: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कथय् (धातु, णिजन्त from कथ्/कथ)
• Form: लोट् (Imperative); मध्यमपुरुष; एकवचन; परस्मैपद

• मे: to me / for me
• मे: Sampradana (Recipient/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी/चतुर्थी एकवचन (Gen./Dat. sg. enclitic)

• विप्र: O brāhmaṇa
• विप्र: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: विप्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; सम्बोधन एकवचन (Voc. sg.)

• श्रवणे: in hearing, in listening
• श्रवणे: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: श्रवण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी एकवचन (Loc. sg.)

• लम्पटम्: eager, attached
• लम्पटम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: लम्पट (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (Nom./Acc. sg.); ‘मनः’ इत्यस्य विशेषण

• मनः: mind
• मनः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मनस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा एकवचन (Nom. sg.)

Speaker

Yudhiṣṭhira

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Devakhāta

Type: kund

Skanda Dialogue

Listener: Mārkaṇḍeya (addressed as dvijasattama/vipra)

Visual Art Cues

Scene: Yudhiṣṭhira respectfully questions a venerable brāhmaṇa-sage (Mārkaṇḍeya), seated in an āśrama setting, eager to hear the full origin story of Devakhāta.

Characters & Entities

• Yudhiṣṭhira
• Devakhāta
• Suras (Devas)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A sincere desire to hear sacred history (tīrtha-māhātmya) is itself a dharmic virtue and a doorway to merit.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Devakhāta, introduced as a notable tīrtha within the Revākhaṇḍa (Revā/Narmadā sacred landscape).

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct ritual is prescribed here; the verse sets up the narration about tīrtha-water and the site’s origin.