Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 6

Devanagari script

मार्कण्डेय उवाच । मानसो ब्रह्मणः पुत्रः पुलस्त्यो नाम पार्थिव । वेदशास्त्रप्रवक्ता च साक्षाद्वेधा इवापरः

Transliteration

mārkaṇḍeya uvāca | mānaso brahmaṇaḥ putraḥ pulastyo nāma pārthiva | vedaśāstrapravaktā ca sākṣādvedhā ivāparaḥ

Translation

మార్కండేయుడు అన్నాడు—హే రాజా! బ్రహ్మదేవుని మానసపుత్రుడు పులస్త్యుడు అనే ఋషి ఉండెను; అతడు వేదశాస్త్రాల ప్రవక్త, సాక్షాత్తు విధాతకు సమానమైన మరొక స్రష్టవలె.

Word by Word

• मार्कण्डेयः: Mārkaṇḍeya
• मार्कण्डेयः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मार्कण्डेय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कर्तृपद

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √वच् (धातु)
• Form: लिट् (perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• मानसः: mind-born
• मानसः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मानस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषण (पुत्रः)

• ब्रह्मणः: of Brahmā
• ब्रह्मणः: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/genitive), एकवचन; सम्बन्ध

• पुत्रः: son
• पुत्रः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पुत्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कर्तृ/विषय

• पुलस्त्यः: Pulastya
• पुलस्त्यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पुलस्त्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेष्य (पुत्रः)

• नाम: named
• नाम: Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: नाम (अव्यय)
• Form: अव्यय; नामार्थक-निपात (appositive marker: ‘named’)

• पार्थिव: O king
• पार्थिव: Sambodhana (Vocative/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: पार्थिव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th), एकवचन; सम्बोधन-पद

• वेदशास्त्रप्रवक्ता: expounder of the Vedas and śāstras
• वेदशास्त्रप्रवक्ता: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वेद + शास्त्र + प्रवक्ता (प्रातिपदिक; √वच् (धातु) से तृच्)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषण/अप्पोजिशन (पुलस्त्यः)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक-निपात (conjunction ‘and’)

• साक्षात्: directly; in person
• साक्षात्: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: साक्षात् (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (adverb: ‘directly/in person’)

• वेधाः: the Creator (Brahmā)
• वेधाः: Upamana (Standard of comparison/उपमान)
• Type: Noun
• Root: वेधस्/वेधा (प्रातिपदिक; ब्रह्मा)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; उपमान (इव)

• इव: like
• इव: Sambandha (Comparison marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: अव्यय; उपमावाचक (particle of comparison ‘like/as’)

• अपरः: another; second
• अपरः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अपर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषण (पुलस्त्यः)

Speaker

Mārkaṇḍeya

Skanda Dialogue

Listener: Yudhiṣṭhira

Visual Art Cues

Scene: Mārkaṇḍeya narrates the origin of Pulastya: a luminous Brahmā seated on lotus, from whose mind arises the sage Pulastya holding manuscripts; the scene conveys scriptural authority and creative power.

Characters & Entities

• Mārkaṇḍeya
• Pulastya
• Brahmā

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Purāṇas honor the rishi lineage as custodians of Veda and dharma, portraying realized teachers as channels of divine knowledge.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No tīrtha is named in this verse; it introduces a sacred genealogy within the Revā Khaṇḍa narrative.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; the verse is descriptive, establishing authority through rishi lineage and Vedic teaching.