Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 95

Devanagari script

चतुर्विधस्य लोकस्य सूक्ष्मो भूत्वा वरानने । आप्रीणाति जगत्सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्

Transliteration

caturvidhasya lokasya sūkṣmo bhūtvā varānane | āprīṇāti jagatsarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram

Translation

హే వరాననే! ఆయన చతుర్విధ లోకంలో సూక్ష్మరూపుడై, చరాచర సమేతమైన త్రైలోక్యమంతటిని, సమస్త జగత్తును తృప్తిపరచి పోషిస్తాడు।

Word by Word

• चतुर्विधस्य: of the fourfold
• चतुर्विधस्य: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: चतुर्विध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन; समासः—चतुर् + विध (द्विगु-तत्पुरुषः/संख्यापूर्वक-तत्पुरुषः)

• लोकस्य: of the world/people
• लोकस्य: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: लोक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन

• सूक्ष्मः: subtle
• सूक्ष्मः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: सूक्ष्म (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• भूत्वा: having become
• भूत्वा: Kriya-viseshana (Adverbial to action/क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: क्त्वान्त (Absolutive/Gerund), अव्ययभाव; धातुः—भू (भवति)

• वरानने: O fair-faced one
• वरानने: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: वरानना (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative), एकवचन; समासः—वर + आनना (कर्मधारयः)

• आप्रीणाति: satisfies, fills
• आप्रीणाति: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ + प्री (धातु)
• Form: लट् (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; धातुः—प्री (प्रीणाति) उपसर्गः—आ

• जगत्: the world
• जगत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: जगत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन

• सर्वम्: entire
• सर्वम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; जगत् इति विशेषणम्

• त्रैलोक्यम्: the three worlds
• त्रैलोक्यम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: त्रैलोक्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; समासः—त्रि + लोक (षष्ठी-तत्पुरुषः)

• सचराचरम्: with the moving and the unmoving
• सचराचरम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स + चर + अचर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; समासः—चर + अचर (द्वन्द्वः), उपपद—स (सहित/with)

Speaker

Śiva (deduced: continuing address to Devī/varānane)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Revā (Narmadā) tīrthas (contextual)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Addressed to a Devī/Varānanā figure (as per vocative)

Visual Art Cues

Scene: A cosmic tableau: the subtle Soma-principle pervading the fourfold world, radiating nourishment through moonlight into rivers, plants, beings, and the three worlds.

Characters & Entities

• Trailokya (three worlds)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The cosmos is sustained by subtle divine principles; recognizing this fosters gratitude and dharmic living.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Not a specific tīrtha; it is a universal cosmological statement within the Revā-khaṇḍa setting.

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct ritual instruction is given; the verse explains nourishment of beings as a cosmic function.