Mantra 16

Rishi: Traditional attribution: ritual lineage of the Vājasaneyins (often left unspecified for prose-linked Soma formulas).

Devata: Sūrya/Vena; and secondarily the graha-deity as ‘Markā’.

Chandas: Triṣṭubh (core verse), with a Yajus-style prose tag (upayāma clause).

Samhita Patha (Devanagari)

अ॒यं वे॒नश्चो॑दय॒त्पृश्नि॑गर्भा॒ ज्योति॑र्जरायू॒ रज॑सो वि॒माने॑ । इ॒मम॒पाᳪ सं॑ग॒मे सूर्य॑स्य॒ शिशुं॒ न विप्रा॑ म॒तिभी॑ रिहन्ति । उ॒प॒या॒मगृ॑हीतोऽसि॒ मर्का॑य त्वा

Transliteration

a̱yáṃ ve̱náś codáyat pṛ́śnigarbʰā̱ jyóti̱r jarāyū́ rájaso vimā́ne | imám apā́ṃ saṅgamé sū́ryasya śíśuṃ na víprā matíbʰī rihanti | upayā́magṛhīto'si márkāya tvā

Translation

ఈ వేనుడు పృష్ణి-గర్భమైన (వర్ణవిచిత్ర-గర్భమైన) జ్యోతిని ప్రేరేపిస్తున్నాడు—జరాయు/ఆవరణంతో కూడిన ఆ తేజస్సును, రజస్ (అంతరిక్షం) యొక్క పరిమిత ప్రాంతంలో. జలాల సంగమంలో, సూర్యుని సమావేశ-స్థానంలో, విప్రులు అతనిని శిశువును నాకినట్లు, తమ మతులతో (సంకల్పాలతో) స్నేహంగా స్పృశిస్తారు. ‘నీవు ఉపయామ-గ్రహణంతో గ్రహింపబడినవాడవు; మర్కా కొరకు (నేను నిన్ను గ్రహిస్తున్నాను).’

Padapatha (Word Analysis)

अ॒यम् । वे॒नः । चो॒द॒य॒त् । पृश्नि॑-ग॒र्भाः । ज्योति॑ः । ज॒रा॒यूः । रज॑सः । वि॒माने॑ । इ॒मम् । अ॒पाᳪ । सं॒ग॒मे । सूर्य॑स्य । शिशु॑म् । न । विप्रा॑ः । म॒तिभी॑ः । रि॒ह॒न्ति । उ॒प॒या॒म-गृ॑हीतः । अ॒सि॒ । मर्का॑य । त्वा॒

Word by Word

• अयम्: this (one)
• अयम्: Kartā
• Type: Pronoun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• वेनः: Vena (a seer/divine being)
• वेनः: Kartā
• Type: Noun
• Root: वेन (प्रातिपदिक)

• चोदयत्: impelled / urged
• चोदयत्: Karma
• Type: Verb
• Root: चुद् (धातु)

• पृश्निगर्भाः: those having the dappled one as womb; (i.e., Maruts/bright beings)
• पृश्निगर्भाः: Karma
• Type: Adjective/Noun
• Root: पृश्नि-गर्भ (समास-प्रातिपदिक)

• ज्योतिः: light
• ज्योतिः: Karma
• Type: Noun
• Root: ज्योतिस् (प्रातिपदिक)

• जरायुः: afterbirth / membrane (envelope)
• जरायुः: Kartā
• Type: Noun
• Root: जरायु (प्रातिपदिक)

• रजसः: of the mid-air/space; of the dust/region
• रजसः: Apādāna
• Type: Noun
• Root: रजस् (प्रातिपदिक)

• विमाने: in the aerial car / in the measuring-out (expanse)
• विमाने: Adhikaraṇa
• Type: Noun
• Root: विमान (प्रातिपदिक)

• इमम्: this
• इमम्: Karma
• Type: Pronoun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• अपाम्: of the waters
• अपाम्: Adhikaraṇa
• Type: Noun
• Root: अप् (प्रातिपदिक)

• संगमे: at the confluence/meeting
• संगमे: Adhikaraṇa
• Type: Noun
• Root: संगम (प्रातिपदिक)

• सूर्यस्य: of the Sun
• सूर्यस्य: Sambandha
• Type: Noun
• Root: सूर्य (प्रातिपदिक)

• शिशुम्: a child/infant
• शिशुम्: Karma
• Type: Noun
• Root: शिशु (प्रातिपदिक)

• न: like / as
• न: —
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)

• विप्राः: inspired sages/priests
• विप्राः: Kartā
• Type: Noun
• Root: विप्र (प्रातिपदिक)

• मतिभिः: with thoughts/insights
• मतिभिः: Karaṇa
• Type: Noun
• Root: मति (प्रातिपदिक)

• रिहन्ति: lick / caress / cherish
• रिहन्ति: Karma
• Type: Verb
• Root: रिह् (धातु)

• उपयामगृहीतः: taken/received with the upayāma-formula
• उपयामगृहीतः: Kartā
• Type: Adjective (Participle)
• Root: उप-याम-गृहीत (कृदन्त-समास; √ग्रह्)

• असि: you are
• असि: —
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)

• मर्काय: for Marka (a deity/person)
• मर्काय: Sampradāna
• Type: Noun
• Root: मर्क (प्रातिपदिक)

• त्वा: you
• त्वा: Karma
• Type: Pronoun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

Entities Mentioned

• Sūrya
• Vena
• Āpas (Waters)
• Markā (graha-deity/name of the draught)