Mantra 45
Rishi: Vedic seer-lineage associated with Dyāvāpṛthivī hymns (RV parallels); Śukla transmission via Mādhyandina
Devata: Dyāvāpṛthivī (with Varuṇa as dharma-guarantor)
Chandas: Triṣṭubh (by cadence and RV-style diction)
Samhita Patha (Devanagari)
घृ॒तव॑ती॒ भुव॑नानामभि॒श्रियो॒र्वी पृ॒थ्वी म॑धु॒दुघे॑ सु॒पेश॑सा । द्यावा॑पृथि॒वी वरु॑णस्य॒ धर्म॑णा॒ विष्क॑भिते अ॒जरे॒ भूरि॑रेतसा
Transliteration
ghṛtávatī bhúvanānām abhiśríyor vī́ pṛthvī́ madhudúghe supéśasā | dyā́vā-pṛthivī́ váruṇasya dhármaṇā víṣkabhite ajáre bhū́ri-retasā
Translation
ఘృతసమృద్ధమైన, భువనాల రెండు ప్రకాశమయ శ్రియులు—విశాలమైన పృథివి, మధు-దుఘా (తేనెవలె పాలు కరచేది), సుపేశసా (సుందరరూపిణి). ద్యావా-పృథివీ వరుణస్య ధర్మం (నియమం) చేత విడదీయబడి నిలుపబడినవి—అజర, బహురేతస్ (ప్రచుర జననశక్తి) గలవి.
Padapatha (Word Analysis)
घृतवती । भुवनानाम् । अभिश्रियौ । उर्वी । पृथ्वी । मधुदुघे । सुपेशसा । द्यावापृथिवी । वरुणस्य । धर्मणा । विष्कभिते । अजरे । भूरिरेतसा
Word by Word
घृतवतीabounding in ghee
घृतवती:
विशेषण (कर्तृ-पदस्य)
TypeAdjective
Rootघृतवत् (प्रातिपदिक) ← घृत + वत्
भुवनानाम्of the worlds
भुवनानाम्:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootभुवन (प्रातिपदिक)
अभिश्रियौthe two glorious ones / the two splendours
अभिश्रियौ:
कर्तृ
TypeNoun
Rootअभिश्री (प्रातिपदिक; द्विवचन-रूप)
उर्वीbroad, wide
उर्वी:
विशेषण (पृथ्वी)
TypeAdjective
Rootउर्वी (प्रातिपदिक)
पृथ्वीEarth
पृथ्वी:
कर्तृ
TypeNoun
Rootपृथ्वी (प्रातिपदिक)
मधुदुघेmilks/suckles forth honey (sweetness)
मधुदुघे:
क्रिया
TypeVerb (finite; from kṛdanta-stem)
Rootदुह् (धातु) + मधु (उपपद) → मधु-दुघ (कृदन्त-प्रातिपदिक)
सुपेशसाwith good form/beauty
सुपेशसा:
करण (हेतु/साधन-भाव)
TypeAdjective
Rootसु + पेशस् (प्रातिपदिक)
द्यावापृथिवीHeaven and Earth
द्यावापृथिवी:
कर्तृ
TypeNoun
Rootद्यावापृथिवी (द्वन्द्व-प्रातिपदिक: द्यौ + पृथिवी)
वरुणस्यof Varuṇa
वरुणस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootवरुण (प्रातिपदिक)
धर्मणाby (his) law/ordinance
धर्मणा:
करण
TypeNoun
Rootधर्मन् (प्रातिपदिक)
विष्कभितेpropped apart / held asunder
विष्कभिते:
कर्तृ-विशेषण (कर्मणि-भाव: ‘supported/held apart’)
TypeParticiple
Rootवि + स्कभ् (धातु) → विष्कभित (कृदन्त; भूतकर्मणि/कृत)
अजरेunaging
अजरे:
विशेषण (द्यावापृथिवी)
TypeAdjective
Rootअजर (प्रातिपदिक)
भूरिरेतसाhaving abundant seed/flow (abundant generative power)
भूरिरेतसा:
विशेषण (द्यावापृथिवी)
TypeAdjective
Rootभूरि + रेतस् (प्रातिपदिक; बहुव्रीहि)
Entities Mentioned
D
Dyāvā-Pṛthivī (Heaven and Earth)V
VaruṇaRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes