Mantra 25
Rishi: RV Savitṛ hymn-stratum
Devata: Savitṛ
Chandas: Tr̥ṣṭubh (probable; confirm by RV parallel)
Samhita Patha (Devanagari)
हिर॑ण्यपाणिः सवि॒ता विच॑र्षणिरु॒भे द्यावा॑पृथि॒वी अ॒न्तरी॑यते । अपामी॑वां॒ बाध॑ते॒ वेति॒ सूर्य॑म॒भि कृ॒ष्णेन॒ रज॑सा॒ द्यामृ॑णोति
Transliteration
hiraṇyapāṇiḥ savitā vicarṣaṇir ubhē dyāvāpr̥thivī antarīyate | apāmīvāṃ bādhate veti sūryam abhi kr̥ṣṇena rajasā dyām r̥ṇoti ||
Translation
స్వర్ణహస్తుడైన, విశ్వదర్శి సవితా దేవుడు ద్యావా-పృథివీ—ఇరువురినీ—ఆవరించును. ఆయన వ్యాధిని తొలగించును; ఆయన సూర్యుని వెంబడి సాగును; కృష్ణ రజస్సు (చీకటి ధూళి/మబ్బు) తో ఆకాశాన్ని కప్పును.
Padapatha (Word Analysis)
हि॒र॒ण्य॒पा॒णिः । स॒वि॒ता । विच॑र्षणिः । उ॒भे इति॑ । द्यावा॑पृथि॒वी इति॑ । अ॒न्तरि॑यते । अ॒प॒-आ॒मी॒वाम् । बाध॑ते । वेति॑ । सूर्य॑म् । अ॒भि । कृ॒ष्णेन॑ । रज॑सा । द्याम् । ऋ॒णो॒ति
Word by Word
हिरण्यपाणिःthe golden-handed (Savitṛ)
हिरण्यपाणिः:
कर्तृ
TypeAdjective (used substantively)
Rootहिरण्य-पाणि (प्रातिपदिक)
सविताSavitṛ (the impeller)
सविता:
कर्तृ
TypeNoun
Rootसवितृ (प्रातिपदिक)
विचर्षणिःall-seeing / widely shining
विचर्षणिः:
कर्तृ
TypeAdjective (epithet)
Rootवि-चर्षणि (प्रातिपदिक)
उभेboth
उभे:
कर्म
TypePronoun/Adjective
Rootउभ (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
द्यावापृथिवीHeaven-and-Earth
द्यावापृथिवी:
कर्म
TypeNoun (dual compound)
Rootद्यावा-पृथिवी (द्वन्द्व-समास, प्रातिपदिक)
अन्तरीयतेmoves between / pervades the space between
अन्तरीयते:
क्रिया
TypeVerb
Rootअन्तर् + √इ (इ गतौ) ; आत्मनेपदम्
अपामीवाम्disease, affliction
अपामीवाम्:
कर्म
TypeNoun
Rootअप + अमीवा (प्रातिपदिक)
बाधतेdrives away, repels
बाधते:
क्रिया
TypeVerb
Root√बाध् (बाधँ हिंसायाम्/पीडने) ; आत्मनेपदम्
वेतिgoes toward, pursues
वेति:
क्रिया
TypeVerb
Root√वे (वेञ् गतौ/कान्तौ) ; परस्मैपदम्
सूर्यम्the Sun
सूर्यम्:
कर्म
TypeNoun
Rootसूर्य (प्रातिपदिक)
अभिtowards, over
अभि:
उपसर्ग (क्रियाविशेषणम्)
TypeIndeclinable (preverb) / preposition
Rootअभि
कृष्णेनwith dark (gloom)
कृष्णेन:
करण
TypeAdjective
Rootकृष्ण (प्रातिपदिक)
रजसाwith dust/mist; with gloom
रजसा:
करण
TypeNoun
Rootरजस् (प्रातिपदिक)
द्याम्the heaven, sky
द्याम्:
कर्म
TypeNoun
Rootद्यौ (प्रातिपदिक)
ऋणोतिcovers, envelops
ऋणोति:
क्रिया
TypeVerb
Root√ऋ (ऋणोति/अर्णोति—गत्यर्थ/व्याप्त्यर्थ; here ‘to cover/envelop’) ; परस्मैपदम्
Entities Mentioned
S
SavitṛS
Sūrya (Sun)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes