Mantra 14

Rishi: Yājñavalkya-tradition (Śukla-Yajurveda redactional lineage)

Devata: Manyu, Krodha, Yoga, Śoka, Kṣema, Śīla, Nirṛti, Yama (as invoked recipients)

Chandas: Yajus (prose formulae; not metrical in the ṛc-sense)

Samhita Patha (Devanagari)

म॒न्यवे॑ऽयस्ता॒पं क्रोधा॑य निस॒रं योगा॑य यो॒क्तार॒ᳪ शोका॑याभिस॒र्तारं॒ क्षेमा॑य विमो॒क्तार॑मुत्कूलनिकू॒लेभ्य॑स्त्रि॒ष्ठिनं॒ वपु॑षे मानस्कृ॒तᳪ शीला॑याञ्जनीका॒रीं निरृ॑त्यै कोशका॒रीं य॒माया॒सूम्

Transliteration

mányave ’yastā́paṃ kródhāya nisaráṃ yógāya yóktāraṃ śókāyābhisartā́raṃ kṣémāya vimóktāram utkū́la-nikū́lebhyas triṣṭhínaṃ vápuse mānaskṛtáṃ śī́lāyāñjanīkārī́ṃ nírr̥tyai kośakārī́ṃ yamā́yāsū́m

Translation

మన్యు (కోపం) కొరకు ఇనుమును తాపించే వానిని నేను నియమిస్తున్నాను; క్రోధానికి నిస్సారకుని (బయటకు తోలివేయువానిని); యోగం/శాసనానికి యోక్తారుని (కట్టిపెట్టువానిని); శోకానికి అభిసర్తారుని (దాడిచేయువానిని); క్షేమం (రక్షణ) కొరకు విమోక్తారుని (విడిపించువానిని); తీరం–ప్రతితీరం నుండి త్రిష్ఠినం (త్రి-ఆధారమున్నవానిని); వపుసు (రూపం) కొరకు మానసకృతం (మనస్సుతో నిర్మితమైనదాన్ని); శీలానికి అంజనీकारीం (అంధకార/కాజలకారిణిని); నిరృతికి కోశకారీం (ఆవరణం చేయునదాన్ని); యమునికి యమాసుం (యమునికి చెందిన జీవిని) నేను అర్పిస్తున్నాను.

Padapatha (Word Analysis)

मन्यवे । अयः-तापम् । क्रोधाय । निसरम् । योगाय । योक्तारम् । शोकाय । अभिसर्तारम् । क्षेमाय । विमोक्तारम् । उत्कूल-निकूलेभ्यः । त्रिष्ठिनम् । वपुषे । मानस्-कृतम् । शीलाय । अञ्जनी-कारीम् । निरृत्यै । कोश-कारीम् । यमाय । असूम् ।

Word by Word

• मन्यवे: for wrath/indignation
• मन्यवे: सम्प्रदान
• Type: Noun
• Root: मन्यु (प्रातिपदिक) अथवा √मन्य् (धातु) से निष्पन्न 'मन्यु'

• अयः: iron
• अयः: कर्तृ (नामवाचक-सम्बन्ध) / विशेष्य
• Type: Noun
• Root: अयस् (प्रातिपदिक) 'लोहम्/अयस्'

• तापम्: heat, burning
• तापम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: ताप (प्रातिपदिक)

• क्रोधाय: for anger
• क्रोधाय: सम्प्रदान
• Type: Noun
• Root: क्रोध (प्रातिपदिक)

• निसरम्: an outlet/exit, discharge
• निसरम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: निसर (प्रातिपदिक; 'निःसरण' भाव)

• योगाय: for yoking/union
• योगाय: सम्प्रदान
• Type: Noun
• Root: योग (प्रातिपदिक)

• योक्तारम्: a yoker, one who harnesses
• योक्तारम्: कर्म
• Type: Noun (agent) / Participle-derived
• Root: √युज् (धातु) → कर्तरि तृच्: योक्तृ (प्रातिपदिक)

• शोकाय: for sorrow
• शोकाय: सम्प्रदान
• Type: Noun
• Root: शोक (प्रातिपदिक)

• अभिसर्तारम्: one who approaches/assails; an attacker
• अभिसर्तारम्: कर्म
• Type: Noun (agent)
• Root: अभि-√सृ (धातु) → कर्तरि तृच्: अभिसर्तृ (प्रातिपदिक)

• क्षेमाय: for safety, welfare
• क्षेमाय: सम्प्रदान
• Type: Noun
• Root: क्षेम (प्रातिपदिक)

• विमोक्तारम्: a releaser, liberator
• विमोक्तारम्: कर्म
• Type: Noun (agent)
• Root: वि-√मुच् (धातु) → कर्तरि तृच्: विमोक्तृ (प्रातिपदिक)

• उत्कूलनिकूलेभ्यः: from the high and low banks (from both shores)
• उत्कूलनिकूलेभ्यः: अपादान
• Type: Noun (compound)
• Root: उत्कूल + निकूल (प्रातिपदिक-द्वन्द्व/समाहार; 'ऊँचा तट' + 'नीचा तट')

• त्रिष्ठिनम्: the three-standing/threefold-stationed one
• त्रिष्ठिनम्: कर्म
• Type: Adjective/Noun
• Root: त्रिष्ठिन् (प्रातिपदिक; 'त्रि-स्थ'/'त्रि-ष्ठ' भाव—त्रिषु स्थानेषु स्थितः)

• वपुषे: for form/body
• वपुषे: सम्प्रदान
• Type: Noun
• Root: वपुस् (प्रातिपदिक)

• मानस्कृतम्: made by the mind; mentally fashioned
• मानस्कृतम्: कर्म (विशेषण-रूपेण)
• Type: Adjective (past passive participle)
• Root: मानस + √कृ (धातु) → कृत (कृदन्त); 'मनसा कृतम्'

• शीलाय: for disposition/character
• शीलाय: सम्प्रदान
• Type: Noun
• Root: शील (प्रातिपदिक)

• अञ्जनीकारीम्: the maker of collyrium/blackening; one who applies/produces anjana
• अञ्जनीकारीम्: कर्म
• Type: Noun/Adjective (f.)
• Root: अञ्जनीकारिन् (प्रातिपदिक; 'अञ्जनी' + √कृ → कारिन्)

• निरृत्यै: for Nirṛti (goddess of dissolution/misfortune)
• निरृत्यै: सम्प्रदान
• Type: Noun
• Root: निरृति (प्रातिपदिक)

• कोशकारीम्: the maker of a sheath/case; one who forms a covering
• कोशकारीम्: कर्म
• Type: Noun/Adjective (f.)
• Root: कोशकारिन् (प्रातिपदिक; 'कोश' + √कृ → कारिन्)

• यमाय: for Yama
• यमाय: सम्प्रदान
• Type: Noun
• Root: यम (प्रातिपदिक)

• असूम्: lives/breaths (vital powers)
• असूम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: असु (प्रातिपदिक)

Entities Mentioned

• Manyu
• Krodha
• Yoga
• Śoka
• Kṣema
• Śīla
• Nirṛti
• Yama