Mantra 17
Rishi: Aśvamedha ritual tradition
Devata: Āditya/Sūrya-bandhu through the Aśva
Chandas: Triṣṭubh
Samhita Patha (Devanagari)
आ॒त्मानं॑ ते॒ मन॑सा॒राद॑जानाम॒वो दि॒वा प॒तय॑न्तं पत॒ङ्गम् । शिरो॑ अपश्यं प॒थिभि॑: सु॒गेभि॑ररे॒णुभि॒र्जेह॑मानं पत॒त्रि
Transliteration
ātmā́naṃ te mánasārā́d ajānām ávo divā́ patáyantaṃ patáṅgam | śíro apaśyaṃ pathíbhiḥ sugébhiḥ aréṇubhir jéhamānaṃ patatrí
Translation
మనస్సుతో నేను దూరం నుంచే నీ ఆత్మస్వరూపాన్ని తెలిసికొన్నాను—పగలు దివిలో ఎగిరే ఆ ‘పతంగ’ (ఎగిరేవాడు) ను. నీ శిరస్సును నేను చూచితిని—పక్షిరూపుడై, సుగమ మార్గాలలో, ధూళిరహితుడై, వేగంగా కదులుచున్నవాడిగా.
Padapatha (Word Analysis)
आत्मानम् । ते । मनसा । आरात् । अजानाम् । अवः । दिवा । पतयन्तम् । पतङ्गम् । शिरः । अपश्यम् । पथिभिः । सुगेभिः । अरेणुभिः । जेहमानम् । पतत्रि
Word by Word
आत्मानम्the self (as object)
आत्मानम्:
कर्म
TypeNoun
Rootआत्मन् (प्रातिपदिक)
तेof you / your
ते:
सम्बन्ध
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
मनसाwith the mind
मनसा:
करण
TypeNoun
Rootमनस् (प्रातिपदिक)
आरात्from afar / at a distance
आरात्:
अधिकारण
TypeIndeclinable
Rootआरात्
अजानाम्I knew / I recognized
अजानाम्:
कर्तृ
TypeVerb
Rootज्ञा (धातु) + अ (उपसर्ग/निषेध-प्रत्यय) → अजानाम्
अवःhelp, protection
अवः:
कर्म
TypeNoun
Rootअवस् (प्रातिपदिक)
दिवाby day / in the daytime
दिवा:
अधिकारण
TypeNoun
Rootदिव्/द्यौ (प्रातिपदिक)
पतयन्तम्flying / causing to fly
पतयन्तम्:
विशेषण (कर्मणि)
TypeAdjective/Participle
Rootपत् (धातु) + यत् (णिच्/प्रेरणार्थक-प्रत्यय) → पतयत् (वर्तमान-कृदन्त)
पतङ्गम्the bird (patanga)
पतङ्गम्:
कर्म
TypeNoun
Rootपतङ्ग (प्रातिपदिक)
शिरःthe head
शिरः:
कर्म
TypeNoun
Rootशिरस् (प्रातिपदिक)
अपश्यम्I saw
अपश्यम्:
कर्तृ
TypeVerb
Rootदृश् (धातु) + अप (उपसर्ग) → अपश्यत्
पथिभिःby/with paths
पथिभिः:
करण
TypeNoun
Rootपथिन् (प्रातिपदिक)
सुगेभिःby good/easy (paths)
सुगेभिः:
विशेषण (करणे)
TypeAdjective
Rootसु-ग (प्रातिपदिक) / सुग (विशेषण-प्रातिपदिक)
अरेणुभिःdustless / free from dust
अरेणुभिः:
विशेषण (करणे)
TypeAdjective
Rootअ-रेणु (प्रातिपदिक)
जेहमानम्hastening / moving swiftly
जेहमानम्:
विशेषण (कर्मणि)
TypeAdjective/Participle
Rootह्मा/ह्मि (धातु; ‘to move, to hasten’) → जेहमान (वर्तमान-कृदन्त)
पतत्रिthe winged one / bird
पतत्रि:
कर्म
TypeNoun
Rootपतत्रिन् (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
Ā
Āditya (Sūrya)A
Aśva (Aśvamedha horse as Sūrya-bandhu)P
Path/Ṛta (Su-gāḥ pathayaḥ)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes