Mantra 12
Rishi: Ṛgvedic Aśvamedha tradition (sectional).
Devata: Aśva/Arvan (the consecrated horse).
Chandas: Triṣṭubh (approximate).
Samhita Patha (Devanagari)
यदक्र॑न्दः प्रथ॒मं जाय॑मान उ॒द्यन्त्स॑मु॒द्रादु॒त वा॒ पुरी॑षात् । श्ये॒नस्य॑ प॒क्षा ह॑रि॒णस्य॑ बा॒हू उ॑प॒स्तुत्यं॒ महि॑ जा॒तं ते॑ अर्वन्
Transliteration
yád ákrandaḥ prathamáṃ jā́yamāna udyán samudrā́d utá vā́ purīṣā́t | śyenásya pakṣā́ hariṇásya bāhū́ upastutyáṃ máhi jātáṃ te arvan |
Translation
నీవు మొదట జన్మించి కేక వేసినప్పుడు—సముద్రం నుండి ఉదయించి గానీ, లేక బురద నుండి గానీ—(అప్పుడు) శ్యేనుని పక్షాలు, హరిణుని బాహువులు; హే అర్వన్, నీ నుండి జన్మించినది మహత్తరము, స్తుత్యము.
Padapatha (Word Analysis)
यत् । अक्र॑न्दः । प्र॒थ॒मम् । जाय॑मानः । उ॒द्यन् । स॒मु॒द्रात् । उ॒त । वा॒ । पुरी॑षात् । श्ये॒नस्य॑ । प॒क्षाः । ह॒रि॒णस्य॑ । बा॒हू । उ॒प॒-स्तुत्यम् । महि॑ । जा॒तम् । ते॒ । अ॒र्व॒न्
Word by Word
यत्that which / when
यत्:
Adhikaraṇa
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) / यत्-शब्द
अक्रन्दः(he) cried out
अक्रन्दः:
Kartā
TypeVerb
Rootक्रन्द् (धातु)
प्रथमम्first / at first
प्रथमम्:
Adhikaraṇa
TypeAdjective (adverbial use)
Rootप्रथम (प्रातिपदिक)
जायमानःbeing born
जायमानः:
Kartā
TypeParticiple
Rootजन् (धातु) → जायमान (शानच्) वर्तमानकृदन्त
उद्यन्rising / going up
उद्यन्:
Kartā
TypeParticiple
Rootउद् + या (धातु) → उद्यन् (शतृ) वर्तमानकृदन्त
समुद्रात्from the ocean
समुद्रात्:
Apādāna
TypeNoun
Rootसमुद्र (प्रातिपदिक)
उतand / also
उत:
Adhikaraṇa
TypeIndeclinable
Rootउत (निपात)
वाor
वा:
Adhikaraṇa
TypeIndeclinable
Rootवा (निपात)
पुरीषात्from the mire / from the dung (impure matter)
पुरीषात्:
Apādāna
TypeNoun
Rootपुरीष (प्रातिपदिक)
श्येनस्यof the falcon
श्येनस्य:
Sambandha
TypeNoun
Rootश्येन (प्रातिपदिक)
पक्षाःwings
पक्षाः:
Kartā
TypeNoun
Rootपक्ष (प्रातिपदिक)
हरिणस्यof the deer
हरिणस्य:
Sambandha
TypeNoun
Rootहरिण (प्रातिपदिक)
बाहू(two) arms
बाहू:
Kartā
TypeNoun
Rootबाहु (प्रातिपदिक)
उपस्तुत्यम्to be praised / worthy of praise
उपस्तुत्यम्:
Karma
TypeAdjective
Rootउप + स्तु (धातु) → उपस्तुत्य (तव्यत्) कृदन्त-प्रातिपदिक
महिgreatly / mighty
महि:
Adhikaraṇa
TypeIndeclinable
Rootमहि (अव्यय/विशेषणप्रयोगः; ‘महन्’ का अव्ययीभाव/निपातीय रूप)
जातम्born / arisen
जातम्:
Karma
TypeParticiple
Rootजन् (धातु) → जात (क्त) भूतकृदन्त
तेof you / for you
ते:
Sambandha
TypePronoun
Rootत्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
अर्वन्O steed / O horse
अर्वन्:
Sampradāna
TypeNoun (vocative)
Rootअर्वन् (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
A
Aśva/Arvan (consecrated horse)A
Apas (cosmic waters/ocean)P
Pṛthivī / Purīṣa (fertile mire/earthy matrix)Ś
Śyena (falcon)H
Hariṇa (antelope)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes