Mantra 46
Rishi: Traditional: associated with solar/Āditya seers; in Vājasaneyin usage treated as Yajus employed by the Adhvaryu
Devata: Sūrya (as cakṣus of Mitra-Varuṇa-Agni)
Chandas: Triṣṭubh (by cadence and pāda-length)
Samhita Patha (Devanagari)
चि॒त्रं दे॒वाना॒मुद॑गा॒दनी॑कं॒ चक्षु॑र्मि॒त्रस्य॒ वरु॑णस्या॒ग्नेः । आऽप्रा॒ द्यावा॑पृथि॒वी अ॒न्तरि॑क्ष॒ᳪ सूर्य॑ आ॒त्मा जग॑तस्त॒स्थुष॑श्च
Transliteration
ci̱traṁ de̱vānā̱m úd agā̱d anī́kaṁ cákṣur mi̱trasya váruṇasyā̱gneḥ | ā́ ’prā dyā́vā-pṛthivī́ a̱ntárikṣaṁ sū́rya ā̱tmā́ jágatas ta̱sthúṣaś ca ||
Translation
దేవుల ఆ చిత్రమైన (దీప్తిమంతమైన) ముఖము పైకి ఉదయించింది—మిత్ర, వరుణ, అగ్ని యొక్క నేత్రము. ఆయన ద్యావా‑పృథివి మరియు అంతరిక్షమును నింపెను; సూర్యుడే చరాచరములైన సమస్త జగత్తుకు ఆత్మ.
Padapatha (Word Analysis)
चि॒त्रम् । दे॒वाना॑म् । उत् । अ॒गा॒त् । अनी॑कम् । चक्षुः॑ । मि॒त्रस्य॑ । वरु॑णस्य । अ॒ग्नेः । आ । अ॒प्राः । द्यावा॑पृथि॒वी इति॑ । अ॒न्तरि॑क्षम् । सूर्यः॑ । आ॒त्मा । जग॑तः । त॒स्थुषः॑ । च॒
Word by Word
चित्रम्bright, wondrous
चित्रम्:
Karma (उदगात् का कर्म/विशेष्य) / विशेषण
TypeAdjective
Rootचित्र (प्रातिपदिक) अथवा √चित्र् (चित्रयति) से निष्पन्न विशेषण
देवानाम्of the gods
देवानाम्:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
उदगात्rose up, went up
उदगात्:
क्रिया
TypeVerb
Rootउद् + √गा (गच्छति)
अनीकम्face; appearance; orb (disc)
अनीकम्:
Karma (उदगात् का) / कर्तृ-सम्बन्धी नाम
TypeNoun
Rootअनीक (प्रातिपदिक)
चक्षुःeye
चक्षुः:
समानााधिकरण/विशेषणार्थ (अनीकम् का) / कर्म
TypeNoun
Rootचक्षुस् (प्रातिपदिक)
मित्रस्यof Mitra
मित्रस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootमित्र (प्रातिपदिक)
वरुणस्यof Varuṇa
वरुणस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootवरुण (प्रातिपदिक)
अग्नेःof Agni
अग्नेः:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
आtowards, forth
आ:
क्रियाविशेषण (प्रा के साथ)
TypeIndeclinable
Rootआ (उपसर्ग/निपात)
अप्राःfilled, pervaded
अप्राः:
क्रिया
TypeVerb
Rootआ + √प्रा (प्रणयति/प्राति; ‘पूरयति/व्याप्नोति’ अर्थ-परम्परा)
द्यावापृथिवीheaven and earth
द्यावापृथिवी:
Karma (अप्राः का)
TypeNoun (dual compound)
Rootद्यावा (द्यौ, प्रातिपदिक) + पृथिवी (प्रातिपदिक)
अन्तरिक्षम्midspace, atmosphere
अन्तरिक्षम्:
Karma (अप्राः का)
TypeNoun
Rootअन्तरिक्ष (प्रातिपदिक)
सूर्यःthe Sun
सूर्यः:
Kartā (आत्मा… तस्थुषश्च का) / विषय
TypeNoun
Rootसूर्य (प्रातिपदिक)
आत्माself; essence
आत्मा:
समानााधिकरण (सूर्यः के साथ)
TypeNoun
Rootआत्मन् (प्रातिपदिक)
जगतःof the moving world
जगतः:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootजगत् (प्रातिपदिक)
तस्थुषःof the standing (the stationary)
तस्थुषः:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun (participial stem)
Rootतस्थुष् (√स्था का परिपूर्ण/परफेक्ट कृदन्त-प्रातिपदिक)
चand
च:
समुच्चय
TypeIndeclinable
Rootच (निपात)
Entities Mentioned
S
Sūrya (Āditya)M
MitraV
VaruṇaA
AgniD
Dyāvā-PṛthivīA
AntarikṣaRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes