Mantra 2
Rishi: Vājasaneyin transmission (ṛṣi attribution varies; often treated as cosmological yajus adapted from older strata)
Devata: Agni (as born of waters) / altar-body as Agni
Chandas: Tr̥ṣṭubh-like cadence (ṛgvedic-style cosmological diction)
Samhita Patha (Devanagari)
अ॒पां पृ॒ष्ठम॑सि॒ योनि॑र॒ग्नेः स॑मु॒द्रम॒भित॒: पिन्व॑मानम् । वर्ध॑मानो म॒हाँ२ आ च॒ पुष्क॑रे दि॒वो मात्र॑या वरि॒म्णा प्र॑थस्व
Transliteration
apā́m pṛṣṭhám asi yónir agnéḥ samudrám abhítaḥ pinvámānam | várdhamāno mahā́n ā́ ca púṣkare divó mā́trayā varímṇā práthasva ||
Translation
నీవు జలాల పృష్ఠము; అగ్నియొక్క యోని; అన్ని వైపుల నుండీ ఉప్పొంగి పెరుగుచున్న సముద్రము. మహత్తుగా వృద్ధి చెందుచు, కమలములోనూ—దివ్య ప్రమాణముచే, విస్తారపు వెడల్పుచే—ప్రసరించుము.
Padapatha (Word Analysis)
अपाम् । पृष्ठम् । असि । योनिः । अग्नेः । समुद्रम् । अभितः । पिन्वमानम् । वर्धमानः । महान् । आ । च । पुष्करे । दिवः । मात्रया । वरिम्णा । प्रथस्व ।
Word by Word
अपाम्of the waters
अपाम्:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootअप् (प्रातिपदिक)
पृष्ठम्the back/surface
पृष्ठम्:
कर्तृ/विशेष्य (प्रथमा)
TypeNoun
Rootपृष्ठ (प्रातिपदिक)
असिyou are
असि:
अस्ति-क्रिया (सम्बन्ध)
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
योनिःthe womb/source
योनिः:
कर्तृ/विशेष्य (प्रथमा)
TypeNoun
Rootयोनि (प्रातिपदिक)
अग्नेःof Agni
अग्नेः:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
समुद्रम्the ocean
समुद्रम्:
कर्म (द्वितीया)
TypeNoun
Rootसमुद्र (प्रातिपदिक)
अभितःaround, on all sides
अभितः:
उपपद-सम्बन्ध (परितः/अभितः)
TypeIndeclinable
Rootअभितः (अव्यय)
पिन्वमानम्being made to swell/being filled
पिन्वमानम्:
कर्म-विशेषण
TypeParticiple/Adjective
Rootपिन्व् (धातु) → पिन्वमान (शतृ/शानच्-प्रत्यय, वर्तमानकाले)
वर्धमानःgrowing, increasing
वर्धमानः:
कर्तृ (विशेषण)
TypeParticiple/Adjective
Rootवृध् (धातु) → वर्धमान (शानच्-प्रत्यय)
महान्great
महान्:
कर्तृ-विशेषण
TypeAdjective
Rootमहत् (प्रातिपदिक)
आforth, towards (intensively)
आ:
क्रियाविशेषण/उपसर्ग (प्रथस्व इत्यस्य)
TypeIndeclinable
Rootआ (उपसर्ग/अव्यय)
चand
च:
समुच्चय
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
पुष्करेin the lotus/pond (pushkara)
पुष्करे:
अधिकरण
TypeNoun
Rootपुष्कर (प्रातिपदिक)
दिवःof heaven/sky
दिवः:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootदिव्/द्यौः (प्रातिपदिक)
मात्रयाby measure
मात्रया:
करण
TypeNoun
Rootमात्रा (प्रातिपदिक)
वरिम्णाby breadth/expanse
वरिम्णा:
करण
TypeNoun
Rootवरिमन् (प्रातिपदिक)
प्रथस्वspread out, expand
प्रथस्व:
क्रिया (आज्ञा)
TypeVerb
Rootप्रथ् (धातु) + प्र (उपसर्ग)
Entities Mentioned
A
AgniD
Devāḥ (collectively)B
Brahman (as first principle)V
VenaRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes