शिवस्य परापरब्रह्मस्वरूपनिर्णयः / Determination of Śiva as Higher and Lower Brahman

Verse 1

उपमन्युरुवाच । विग्रहं देवदेवस्य विश्वमेतच्चराचरम् । तदेवं न विजानंति पशवः पाशगौरवात्

ఉపమన్యు పలికెను—చరాచరమయిన ఈ సమస్త విశ్వం దేవదేవుడైన భగవాన్ శివుని ప్రత్యక్ష విగ్రహమే. కానీ పాశాల భారము, ఆధిపత్యము వలన బద్ధజీవులు ఆయనను అలా గ్రహించరు.

Verse 2

तमेकमेव बहुधा वदंति यदुनंदन । अजानन्तः परं भावमविकल्पं महर्षयः

యదునందనుడా, మహర్షులు ఆ ఏకునినే అనేక విధాలుగా వర్ణిస్తారు; ఎందుకంటే ఆయన పరమమైన అవికల్ప (నిర్వికల్ప) స్వరూపాన్ని గ్రహించక, విభిన్న వాక్యాలతో చెప్పుదురు.

Verse 3

अपरं ब्रह्मरूपं च परं ब्रह्मात्मकं तथा । केचिदाहुर्महादेवमनादिनिधनं परम्

కొంతమంది మహాదేవుని అపర బ్రహ్మరూపముగా కూడా, పరబ్రహ్మస్వరూపముగా కూడా చెప్పుదురు; ఆయన అనాది, అనిధనమైన పరమ తత్త్వము.

Verse 4

भूतेंद्रियांतःकरणप्रधानविषयात्मकम् । अपरं ब्रह्म निर्दिष्टं परं ब्रह्म चिदात्मकम्

భూతాలు, ఇంద్రియాలు, అంతఃకరణం, ప్రధానం మరియు విషయాలతో కూడిన బ్రహ్మను ‘అపర బ్రహ్మ’ అని బోధిస్తారు; శుద్ధ చైతన్యస్వరూపమైనదే ‘పర బ్రహ్మ’ అని చెప్పబడుతుంది.

Verse 5

बृहत्त्वाद्बृहणत्वाद्वा ब्रह्म चेत्यभिधीयते । उभे ते ब्रह्मणो रूपे ब्रह्मणो ऽधिपतेः प्रभोः

విశాలత్వం (బృహత్త్వం) వల్ల గానీ, సమస్తాన్ని విస్తరింపజేసి పెంపొందించే శక్తి (బృహణత్వం) వల్ల గానీ అది ‘బ్రహ్మ’ అని పిలువబడుతుంది. ఇవి రెండూ బ్రహ్మ యొక్క రూపాలే—బ్రహ్మకూ అధిపతియైన ప్రభువు యొక్కవి.

Verse 6

विद्या ऽविद्यात्मकं चैव विश्वं विश्वगुरोर्विभोः । रूपमेव न संदेहो विश्वं तस्य वशे यतः

ఈ సమస్త విశ్వము—విద్యా అవిద్యా స్వరూపమై—విశ్వగురువైన సర్వవ్యాపి ప్రభువుని రూపమే; సందేహం లేదు, ఎందుకంటే జగత్తంతా ఆయన వశములోనే ఉంది.

Verse 7

भ्रांतिर्विद्या परा चेति शार्वं रूपं परं विदुः । अयथाबुद्धिरर्थेषु बहुधा भ्रांतिरुच्यते

వారు పరమ శైవ తత్త్వాన్ని ‘భ్రాంతి’, ‘విద్య’, ‘పరా’ అనే స్వభావములతో ఉన్నదిగా తెలుసుకొంటారు. విషయాలలో యథార్థానికి విరుద్ధమైన బుద్ధియే అనేక విధాల ‘భ్రాంతి’ అని చెప్పబడుతుంది.

Verse 8

यथार्थाकारसंवित्तिर्विद्येति परिकीर्त्यते । विकल्परहितं तत्त्वं परमित्यभिधीयते

యథార్థాకారముతో కూడిన సంభిత్తియే ‘విద్య’ అని కీర్తించబడుతుంది. వికల్పరహితమైన తత్త్వమే ‘పరమం’ అని అభిధానము పొందుతుంది.

Verse 9

वैपरीत्यादसच्छब्दः कथ्यते वेदवादिभिः । तयोः पतित्वात्तु शिवः सदसत्पतिरुच्यते

వైపరీత్యము కారణంగా వేదవాదులు ‘అసత్’ అనే పదమును పలుకుతారు. కాని శివుడు సత్-అసత్ రెండింటికీ పతి గనుక ఆయన ‘సదసత్పతి’ అని ఉచ్యతే.

Verse 10

क्षराक्षरात्मकं प्राहुः क्षराक्षरपरं परे । क्षरस्सर्वाणि भूतानि कूटस्थो ऽक्षर उच्यते

కొంతమంది పరమాన్ని క్షర-అక్షరాత్మకమని అంటారు; మరికొందరు క్షర-అక్షరాలకు అతీతమని చెబుతారు. సమస్త భూతాలు ‘క్షర’; అంతఃస్థిత అచల కూటస్థ తత్త్వం ‘అక్షర’మని పిలువబడుతుంది।

Verse 11

उभे ते परमेशस्य रूपे तस्य वशे यतः । तयोः परः शिवः शांतः क्षराक्षरापरस्स्मृतः

ఆ రెండూ పరమేశ్వరుని రూపాలే, ఎందుకంటే అవి ఆయన వశంలో ఉన్నాయి. అయితే వాటికన్నా పరంగా శాంత స్వరూపుడైన శివుడు ఉన్నాడు; ఆయన క్షర-అక్షరాలకు అతీతుడని స్మరించబడతాడు।

Verse 12

समष्टिव्यष्ठिरूपं च समष्टिव्यष्टिकारणम् । वदंति मुनयः केचिच्छिवं परमकारणम्

కొంతమంది మునులు శివుడు సమష్టి-వ్యష్టి రెండింటి రూపమని, అలాగే సమష్టి-వ్యష్టి రెండింటికీ కారణమని చెబుతారు; అందువల్ల శివుడే పరమకారణం।

Verse 13

समष्टिमाहुरव्यक्तं व्यष्टिं व्यक्तं तथैव च । ते रूपे परमेशस्य तदिच्छायाः प्रवर्तनात्

జ్ఞానులు సమష్టిని అవ్యక్తమని, వ్యష్టిని వ్యక్తమని అంటారు. ఈ రెండూ పరమేశ్వరుని రూపాలే; ఆయన సంకల్పం వల్లనే అవి ప్రవృత్తమవుతాయి।

Verse 14

तयोः कारणभावेन शिवं परमकारणम् । कारणार्थविदः प्राहुः समष्टिव्यष्टिकारणम्

ఆ రెండింటికీ కారణాధారంగా శివుడే పరమకారణమని ప్రకటించబడెను. కారణతత్త్వాన్ని తెలిసినవారు ఆయనను సమష్టి‑వ్యష్టి రెండింటికీ కారణమని చెప్పుదురు.

Verse 15

जातिव्यक्तिस्वरूपीति कथ्यते कैश्चिदीश्वरः । या पिंडेप्यनुवर्तेत सा जातिरिति कथ्यते

కొంతమంది ఈశ్వరుని జాతి‑వ్యక్తి రెండూ స్వరూపమని వర్ణించుదురు. దేహధార పిండంలోనూ నిరంతరం నిలిచేది ‘జాతి’ (సామాన్యము) అని చెప్పబడును.

Verse 16

व्यक्तिर्व्यावृत्तिरूपं तं पिण्डजातेः समाश्रयम् । जातयो व्यक्तयश्चैव तदाज्ञापरिपालिताः

వ్యక్తి అనేది భేదసీమారూపమై, పిండమును మరియు జాతిని ఆశ్రయించును. జాతులు మరియు వ్యక్తులు రెండూ ఆయన (శివుని) ఆజ్ఞచే పాలింపబడి నిలుచును.

Verse 17

यतस्ततो महादेवो जातिव्यक्तिवपुः स्मृतः । प्रधानपुरुषव्यक्तकालात्मा कथ्यते शिवः

అందుచేత మహాదేవుడు జాతి‑వ్యక్తి వపుస్సుతో ఉన్నవాడని స్మరింపబడును. శివుడు ప్రధానము, పురుషుడు, వ్యక్త జగత్తు మరియు కాలము—ఇవన్నిటి ఆత్మగా చెప్పబడును.

Verse 18

प्रधानं प्रकृतिं प्राहुःक्षेत्रज्ञं पुरुषं तथा । त्रयोविंशतितत्त्वानि व्यक्तमाहुर्मनीषिणः

మునులు ప్రకటించుదురు: ప్రధానమే ప్రకృతి, క్షేత్రజ్ఞుడే పురుషుడు. ఇంకా, వ్యక్త జగత్తు ఇరవైమూడు తత్త్వముల సమూహమని వారు చెప్పుదురు.

Verse 19

कालः कार्यप्रपञ्चस्य परिणामैककारणम् । एषामीशो ऽधिपो धाता प्रवर्तकनिवर्तकः

కాలమే సమస్త కార్యప్రపంచానికి పరిణామమునకు ఏకైక కారణము. ఆయనే వీటన్నిటికి ఈశ్వరుడు, అధిపతి, ధాత—ప్రవర్తకుడూ నివర్తకుడూ.

Verse 20

आविर्भावतिरोभावहेतुरेकः स्वराडजः । तस्मात्प्रधानपुरुषव्यक्तकालस्वरूपवान्

ప్రకటనమునకును లయమునకును ఏకైక కారణుడు స్వయంస్వామి అజుడు. ఆయన నుండే ప్రధానం, పురుషుడు, వ్యక్త జగత్తు, కాలము అనే రూపాలు ఉద్భవిస్తాయి.

Verse 21

हेतुर्नेताधिपस्तेषां धाता चोक्ता महेश्वरः । विराड्ढिरण्यगर्भात्मा कैश्चिदीशो निगद्यते

మహేశ్వరుడు వారందరికీ హేతువు, నేత, అధిపతి, ధాత (పోషకుడు) అని ప్రకటించబడెను. కొందరు ఈశ్వరుని విరాట్ మరియు హిరణ్యగర్భుల అంతరాత్మగా కూడా వర్ణిస్తారు.

Verse 22

हिरण्यगर्भो लोकानां हेतुर्विश्वात्मको विराट् । अंतर्यामी परश्चेति कथ्यते कविभिश्शिवः

కవులు శివుని—లోకాల హేతువైన హిరణ్యగర్భుడిగా, విశ్వరూప విరాట్‌గా, అంతర్యామిగా, మరియు సర్వాతీత పరముడిగా వర్ణిస్తారు.

Verse 23

प्राज्ञस्तैजसविश्वात्मेत्यपरे संप्रचक्षते । तुरीयमपरे प्राहुः सौम्यमेव परे विदुः

కొంతమంది ఆయనను ప్రాజ్ఞ, తైజస, విశ్వాత్మ అని అంటారు; మరికొందరు ఆయనను తురీయము (చతుర్థం) అని ప్రకటిస్తారు; ఇంకొందరు ఆయననే సౌమ్యుడు—శాంత, మంగళ పరతత్త్వం—అని తెలుసుకుంటారు.

Verse 24

माता मानं च मेयं च मतिं चाहुरथापरे । कर्ता क्रिया च कार्यं च करणं कारणं परे

కొంతమంది ఆయనను మాత, మానం (ప్రమాణం), మేయం (జ్ఞేయం), మతి (బుద్ధి) అని అంటారు; మరికొందరు ఆయనను కర్త, క్రియ, కార్యం, కరణం మరియు కారణం—అన్నిటిగానూ ప్రకటిస్తారు.

Verse 25

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यात्मेत्यपरे संप्रचक्षते । तुरीयमपरे प्राहुस्तुर्यातीतमितीतरे

కొంతమంది ఆత్మను జాగ్రత్‌, స్వప్న, సుషుప్తి స్థితులలో నివసించేదిగా చెబుతారు. మరికొందరు తురీయమనే నాలుగో స్థితిని ప్రకటిస్తారు; ఇంకొందరు తురీయాతీతమై అన్ని స్థితులను మించిన పరతత్త్వమని వర్ణిస్తారు.

Verse 26

तमाहुर्विगुणं केचिद्गुणवन्तं परे विदुः । केचित्संसारिणं प्राहुस्तमसंसारिणं परे

కొంతమంది ఆయనను నిర్గుణుడని అంటారు; మరికొందరు సగుణుడని తెలుసుకుంటారు. కొందరు ఆయనను సంసారబంధంలో ఉన్నవాడని చెబుతారు; మరికొందరు శివుడు సంసారాతీతుడై నిత్యముక్తుడని ప్రకటిస్తారు.

Verse 27

स्वतंत्रमपरे प्राहुरस्वतंत्रं परे विदुः । घोरमित्यपरे प्राहुः सौम्यमेव परे विदुः

కొంతమంది ఆయనను సంపూర్ణ స్వతంత్రుడని అంటారు; మరికొందరు పరతంత్రుడని భావిస్తారు. కొందరు ఆయనను ఘోరుడని చెబుతారు; మరికొందరు ఆయనను సౌమ్యుడిగా, మంగళప్రదుడిగా తెలుసుకుంటారు.

Verse 28

रागवंतं परे प्राहुर्वीतरागं तथा परे । निष्क्रियं च परे प्राहुः सक्रियं चेतरे जनाः

కొంతమంది ఆయనను రాగవంతుడని అంటారు; మరికొందరు వీతరాగుడని చెబుతారు. కొందరు ఆయనను నిష్క్రియుడని అంటారు; ఇతరులు ఆయనను సక్రియుడని భావిస్తారు.

Verse 29

निरिंद्रियं परे प्राहुः सेंद्रियं च तथापरे । ध्रुवमित्यपरे प्राहुस्तमध्रुवामितीरते

కొంతమంది ఆయనను నిరింద్రియుడని అంటారు; మరికొందరు సేంద్రియుడని చెబుతారు. కొందరు ఆయనను ధ్రువుడు—అచలుడు—అంటారు; ఇంకొందరు ఆయనను అధ్రువుడు—నిశ్చితంగా పరిమితం కానివాడు—అని వివిధంగా వర్ణిస్తారు.

Verse 30

अरूपं केचिदाहुर्वै रूपवंतं परे विदुः । अदृश्यमपरे प्राहुर्दृश्यमित्यपरे विदुः

కొంతమంది ఆయనను అరూపుడని అంటారు; మరికొందరు రూపవంతుడని తెలుసుకొంటారు. కొందరు అదృశ్యుడని చెబుతారు; మరికొందరు దృశ్యుడని నిశ్చయిస్తారు—ఇలా పరమేశ్వరుని గురించి భిన్న భావనలు ఉన్నాయి।

Verse 31

वाच्यमित्यपरे प्राहुरवाच्यमिति चापरे । शब्दात्मकं परे प्राहुश्शब्दातीतमथापरे

కొంతమంది ఆయన వాక్కుతో చెప్పదగినవాడని అంటారు; మరికొందరు ఆయన అవాచ్యుడని అంటారు. కొందరు ఆయనను శబ్దస్వరూపుడని వర్ణిస్తారు; మరికొందరు ఆయనను శబ్దాతీతుడైన శివుడని చెబుతారు.

Verse 32

केचिच्चिन्तामयं प्राहुश्चिन्तया रहितं परे । ज्ञानात्मकं परे प्राहुर्विज्ञानमिति चापरे

కొంతమంది ఆయనను చింతామయుడని అంటారు; మరికొందరు ఆయన చింతరహితుడని తెలుసుకుంటారు. కొందరు ఆయనను జ్ఞానస్వరూపుడని చెబుతారు; మరికొందరు ఆయనను విజ్ఞానం—వివేకంతో అనుభూతమైన జ్ఞానం—అని కీర్తిస్తారు.

Verse 33

केचिच्ज्ञेयमिति प्राहुरज्ञेयमिति केचन । परमेके तमेवाहुरपरं च तथा परे

కొంతమంది ఆయనను జ్ఞేయుడని అంటారు; మరికొందరు ఆయన అజ్ఞేయుడని అంటారు. కొందరు ఆయననే పరమ తత్త్వమని చెబుతారు; మరికొందరు ఆయనను అపర—ప్రకట తత్త్వ—రూపంగానూ వర్ణిస్తారు.

Verse 34

एवं विकल्प्यमानं तु याथात्म्यं परमेष्ठिनः । नाध्यवस्यंति मुनयो नानाप्रत्ययकारणात्

ఇలా పరమేష్ఠిన్ (పరమేశ్వరుడు) యొక్క యథార్థ స్వరూపం వివిధంగా ఊహించబడుతున్నా, నానా ప్రత్యయాలు మరియు భిన్నమైన నమ్మకాల కారణంగా మునులు తుది నిర్ణయానికి రారు.

Verse 35

ये पुनस्सर्वभावेन प्रपन्नाः परमेश्वरम् । ते हि जानंत्ययत्नेन शिवं परमकारणम्

ఎవరు సంపూర్ణ భావంతో పరమేశ్వరుని శరణు పొందుతారో, ఆ భక్తులు యత్నం లేకుండానే శివుడే పరమ కారణమని తెలుసుకుంటారు।

Verse 36

यावत्पशुर्नैव पश्यत्यनीशं १ पुराणं भुवनस्येशितारम् । तावद्दुःखे वर्तते बद्धपाशः संसारे ऽस्मिञ्चक्रनेमिक्रमेण

బద్ధమైన పశువు (జీవుడు) అనాది ఈశ్వరుడైన పురాణ పురుషుడిని, లోకాల అధిపతిని దర్శించనంతవరకు, పాశబద్ధుడై దుఃఖంలోనే ఉంటాడు; ఈ సంసారంలో చక్రనేమి గమనంలా మళ్లీ మళ్లీ తిరుగుతాడు।

Verse 37

यदा २ पश्यः पश्यते रुक्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् । तदाविद्वान्पुण्यपापे विधूय निरंजनः परममुपैति साम्यम्

ద్రష్టుడు స్వర్ణవర్ణుడైన ప్రభువు—సర్వకర్త ఈశ్వరుడు, పరమ పురుషుడు, బ్రహ్మకు మూలకారణం—అయనను దర్శించినప్పుడు, జ్ఞాని పుణ్యపాపాలను రెండింటినీ విదూయించి నిర్మలుడై ఆయనతో పరమ సామ్యము (ఏకత్వము) పొందుతాడు।