शिवशक्त्यैक्य-तत्त्वविचारः / Inquiry into the Unity of Śiva and Śakti (Para–Apara Ontology)
ఈ అధ్యాయంలో కృష్ణుడు ప్రశ్నిస్తాడు—పరమతేజస్సు గల శర్వుడు (శివుడు) యొక్క మూర్తులచే విశ్వం ఎలా వ్యాపించబడింది? అలాగే స్త్రీ–పుంభావ ద్వంద్వ లక్షణమున్న జగత్తును దివ్య దంపతులు ఎలా అధిష్ఠిస్తారు? ఉపమన్యువు సమాధానంగా, శివ–శివల శ్రీమద్ విభూతి మరియు యాథాత్మ్యాన్ని సంక్షేపంగా మాత్రమే చెప్పగలనని, విస్తార వర్ణన అసాధ్యమని అంటాడు. శక్తిని మహాదేవిగా, శివుణ్ణి శక్తిమంతుడిగా నిర్వచించి, చరాచర జగత్తు వారి విభూతిలోని లేశమాత్రమే అని స్థాపిస్తాడు. తరువాత చిత్–అచిత్, శుద్ధ–అశుద్ధ, పర–అపర భేదాలను వివరించి, అచేతనంతో చైతన్యం సంయోగమై అపర/అశుద్ధ పరిధిలో సంసారం ప్రవహిస్తుందని చెబుతాడు; అయినా పర మరియు అపర రెండూ శివ–శివల సహజ స్వామ్యాధీనమే. జగత్తు వారి అధీనంలో ఉంది, వారు జగత్తు అధీనంలో లేరు—ఇది వారి విశ్వాధిపత్యం. చంద్రుడు–చంద్రికల వలె శివ–శక్తి అభేదాన్ని ప్రతిపాదించి, శక్తి లేకుండా శివుని ప్రకాశం లోకంలో వ్యక్తం కాదని చెప్పబడుతుంది.
Shlokas
Verse 1
कृष्ण उवाच । भगवन्परमेशस्य शर्वस्यामिततेजसः । मूर्तिभिर्विश्वमेवेदं यथा व्याप्तं तथा श्रुतम्
కృష్ణుడు పలికెను— ఓ భగవన్! అపార తేజస్సుగల పరమేశ్వరుడు శర్వుడు (శివుడు) అనేక మూర్తుల ద్వారా ఈ సమస్త విశ్వం యథోక్తంగా సర్వత్ర వ్యాపించి ఉందని నేను విన్నాను।
Verse 2
अथैतज्ज्ञातुमिच्छामि याथात्म्यं पमेशयोः । स्त्रीपुंभावात्मकं चेदं ताभ्यां कथमधिष्ठितम्
ఇప్పుడు పరమేశ్వరుడు మరియు పరాదేవి యొక్క యథార్థ స్వరూపాన్ని తెలుసుకోవాలని నేను కోరుతున్నాను। ఈ విశ్వం స్త్రీ-పుంభావ తత్త్వమయమైతే, ఆ ఇద్దరి చేత ఇది ఎలా అధిష్ఠితమై, ఎలా ధారితమవుతోంది?
Verse 3
उपमन्युरुवाच । श्रीमद्विभूतिं शिवयोर्याथात्म्यं च समासतः । वक्ष्ये तद्विस्तराद्वक्तुं भवेनापि न शक्यते
ఉపమన్యుడు పలికెను— శివుడు మరియు దేవి యొక్క శ్రీమద్విభూతి, వారి యథార్థ స్వరూపం నేను సంక్షేపంగా వివరిస్తాను; దానిని విస్తారంగా చెప్పడం స్వయంగా భవుడు (శివుడు)కైనా సాధ్యం కాదు।
Verse 4
शक्तिः साक्षान्महादेवी महादेवश्च शक्तिमान् । तयोर्विभूतिलेशो वै सर्वमेतच्चराचरम्
శక్తి సాక్షాత్తు మహాదేవియే, మహాదేవుడు శక్తిమంతుడు. ఈ సమస్త చరాచర జగత్తు ఆ దివ్య దంపతుల విభూతిలోని కేవలం ఒక లేశమాత్రమే।
Verse 5
वस्तु किंचिदचिद्रूपं किंचिद्वस्तु चिदात्मकम् । द्वयं शुद्धमशुद्धं च परं चापरमेव च
కొన్ని తత్త్వాలు అచేతన (అచిత్) స్వరూపమైనవి, మరికొన్ని తత్త్వాలు చైతన్య (చిత్) స్వరూపమైనవి. ఈ ద్వివిధ విభజనను శుద్ధ-అశుద్ధ, అలాగే పర-అపర అని కూడా అంటారు।
Verse 6
यत्संसरति चिच्चक्रमचिच्चक्रसमन्वितम् । तदेवाशुद्धमपरमितरं तु परं शुभम्
అచిత్-చక్రంతో కలిసి సంసారంలో సంచరించే చిత్తత్వమే అశుద్ధమైన అపర స్థితి. కానీ మరొకటి—పరం—శుభమూ పరాత్పరమూ.
Verse 7
अपरं च परं चैव द्वयं चिदचिदात्मकम् । शिवस्य च शिवायाश्च स्वाम्यं चैतत्स्वभावतः
అపరమూ పరమూ—చిత్-అచిత్ స్వరూపమైన ఈ ద్వయం—స్వభావతః శివునికీ శివాయికీ స్వామ్యమే (ఐశ్వర్యమే).
Verse 8
शिवयोर्वै वशे विश्वं न विश्वस्य वशे शिवौ । ईशितव्यमिदं यस्मात्तस्माद्विश्वेश्वरौ शिवौ
విశ్వం శివ-శివల వశంలోనే ఉంది; శివులు విశ్వ వశంలో లేరు. ఈ జగత్తు పాలించబడవలసినదైనందున శివులే ‘విశ్వేశ్వరులు’.
Verse 9
यथा शिवस्तथा देवी यथा देवी तथा शिवः । नानयोरंतरं विद्याच्चंद्रचन्द्रिकयोरिव
శివుడు ఎలా ఉన్నాడో దేవీ అలాగే; దేవీ ఎలా ఉన్నదో శివుడు అలాగే. వీరిద్దరిలో భేదం భావించకూడదు—చంద్రుడు, చంద్రికల వలె.
Verse 10
चंद्रो न खलु भात्येष यथा चंद्रिकया विना । न भाति विद्यमानो ऽपि तथा शक्त्या विना शिवः
వెన్నెల లేనిదే ఈ చంద్రుడు ఏ విధంగా ప్రకాశించడో, అదే విధంగా శివుడు—ఎల్లప్పుడూ ఉన్నప్పటికీ—శక్తి లేనిదే వ్యక్తమవ్వడు।
Verse 11
प्रभया हि विनायद्वद्भानुरेष न विद्यते । प्रभा च भानुना तेन सुतरां तदुपाश्रया
తన ప్రభ లేకుండా ఈ సూర్యుడు ఉండలేనట్లే, ఆ ప్రభ కూడా సూర్యునిపై పూర్తిగా ఆధారపడినదే. అలాగే వ్యక్తమైన శక్తి మరియు శక్తిమంతుడు విడదీయరానివారు; అయినా శక్తి ఎల్లప్పుడూ తన ప్రభువు-ఈశ్వరుని ఆధారంగా నిలుస్తుంది.
Verse 12
एवं परस्परापेक्षा शक्तिशक्तिमतोः स्थिता । न शिवेन विना शक्तिर्न शक्त्या च विना शिवः
ఇలా శక్తి మరియు శక్తిమంతుడు (శివుడు) పరస్పర ఆధారత స్థాపితమైంది: శివుడు లేకుండా శక్తి లేదు, శక్తి లేకుండా శివుడూ లేడు.
Verse 13
शक्तौयया शिवो नित्यं भक्तौ मुक्तौ च देहिनाम् । आद्या सैका परा शक्तिश्चिन्मयी शिवसंश्रया
తన స్వశక్తి ద్వారానే శివుడు దేహధారుల భక్తి మరియు ముక్తిలో నిత్యం సన్నిహితంగా ఉంటాడు. ఆ ఆద్య, ఏక, పరాశక్తి—చిన్మయి—శివునిలో స్థితమై, శివునినే ఏకైక ఆశ్రయంగా కలిగి ఉంటుంది.
Verse 14
यामाहुरखिलेशस्य तैस्तैरनुगुणैर्गुणैः । समानधर्मिणीमेव शिवस्य परमात्मनः
వారు ఆమెను ఆ ఆచితూచి తగిన గుణాలతో యుక్తమైన అఖిలేశ్వరుని సమకక్షిణిగా చెబుతారు—అంటే పరమాత్మ శివునితో సమాన స్వభావమున్నదిగా.
Verse 15
सैका परा च चिद्रूपा शक्तिः प्रसवधर्मिणी । विभज्य बहुधा विश्वं विदधाति शिवेच्छया
ఆమె ఏకైక, పరమ, చిత్స్వరూపిణి—సృష్టిజనని శక్తి. తనను తాను అనేక రూపాలుగా విభజించి శివేచ్ఛానుసారంగా విశ్వాన్ని నిర్మిస్తుంది.
Verse 16
सा मूलप्रकृतिर्माया त्रिगुणा च त्रिधा स्मृता । शिवया च विपर्यस्तं यया ततमिदं जगत्
ఆ శక్తినే మూలప్రకృతి—మాయ—అంటారు; ఆమె త్రిగుణమయి, త్రివిధంగా స్మరించబడుతుంది. శివునితో సంబంధమైన దృష్టి-విపర్యయాధీనంగా ఆమెచేతనే ఈ సమస్త జగత్తు వ్యాపించి వ్యక్తమవుతుంది.
Verse 17
एकधा च द्विधा चैव तथा शतसहस्रधा । शक्तयः खलु भिद्यंते बहुधा व्यवहारतः
శక్తులు నిజంగా ఒకటిగా, రెండుగా, అలాగే వందలుగా వేలలుగా కూడా చెప్పబడతాయి; ఎందుకంటే లోకవ్యవహారంలోను శాస్త్రప్రయోగంలోను అవి అనేక విధాలుగా భేదింపబడతాయి.
Verse 18
शिवेच्छया पराशक्तिः शिवतत्त्वैकतां गता । ततः परिस्फुरत्यादौ सर्गे तैलं तिलादिव
శివుని ఇచ్ఛచేత పరాశక్తి శివతత్త్వంతో ఏకత్వాన్ని పొందుతుంది. ఆపై సృష్టి ఆరంభంలో ఆమె వ్యక్తమై స్పందిస్తుంది—నువ్వుల వంటి వాటి నుండి నూనె వెలువడినట్లుగా.
Verse 19
ततः क्रियाख्यया शक्त्या शक्तौ शक्तिमदुत्थया । तस्यां विक्षोभ्यमाणायामादौ नादः समुद्बभौ
అనంతరం శక్తిమంతుని నుండి ఉద్భవించిన ‘క్రియా’ అనే శక్తి, శక్తిలోనే కార్యరూపంగా ప్రవేశించింది. ఆ శక్తి మొదటిసారి స్పందించగానే ఆదినాదము ఉద్భవించింది.
Verse 20
नादाद्विनिःसृतो बिंदुर्बिंदोदेवस्सदाशिवः । तस्मान्महेश्वरो जातः शुद्धविद्या महेश्वरात्
నాదమునుండి బిందువు వెలువడింది; ఆ బిందువే దేవుడు సదాశివుడు. ఆయన నుండి మహేశ్వరుడు జన్మించాడు; మహేశ్వరుని నుండి శుద్ధవిద్య ఉద్భవించింది.
Verse 21
सा वाचामीश्वरी शक्तिर्वागीशाख्या हि शूलिनः । या सा वर्णस्वरूपेण मातृकेपि विजृम्भते
వాక్కుకు అధీశ్వరి అయిన ఆ శక్తి శూలధారి శివుని ‘వాగీశా’ అని ప్రసిద్ధి. ఆమె అక్షరరూపం ధరించి మాతృకా-రూపంగా కూడా వికసించి ప్రకాశిస్తుంది.
Verse 22
अथानंतसमावेशान्माया कालमवासृजत् । नियतिञ्च कलां विद्यां कलातोरागपूरुषौ
తర్వాత అనంతంలో లీనమై మాయ కాలాన్ని సృష్టించింది; అలాగే నియతి, కళ, విద్యలను, మరియు కళ నుండి రాగం, పురుషుడు (బద్ధ జీవుడు) రెండింటినీ ప్రదర్శించింది.
Verse 23
मायातः पुनरेवाभूदव्यक्तं त्रिगुणात्मकम् । त्रिगुणाच्च ततो व्यक्ताद्विभक्ताः स्युस्त्रयो गुणाः
మాయ నుండి మళ్లీ త్రిగుణాత్మకమైన అవ్యక్త తత్త్వం ఉద్భవిస్తుంది. ఆ త్రిగుణ తత్త్వం వ్యక్తమయ్యే వేళ సత్త్వ-రజస్-తమస్ అనే మూడు గుణాలు వేరువేరుగా విభజితమవుతాయి.
Verse 24
सत्त्वं रजस्तमश्चेति यैर्व्याप्तमखिलं जगत् । गुणेभ्यः क्षोभ्यमाणेभ्यो गुणेशाख्यास्त्रिमूर्तयः
సత్త్వం, రజసం, తమసం—ఈ గుణాలతో సమస్త జగత్తు వ్యాపించి ఉంది. ఈ గుణాలు క్షోభించగా గుణేశులు అని పిలువబడే త్రిమూర్తి రూపాలు ఉద్భవిస్తాయి.
Verse 25
अधिष्ठितान्यनन्ताद्यैर्विद्येशैश्चक्रवर्तिभिः । शरीरांतरभेदेन शक्तेर्भेदाः प्रकीर्तिताः
అనంతాది విద్యేశ్వరులు—సర్వలోక చక్రవర్తులు—అధిష్ఠానంగా ఉండగా, శరీరాంతర భేదమును బట్టి శక్తి యొక్క భేదాలు ప్రకటించబడ్డాయి.
Verse 26
नानारूपास्तु विज्ञेयाः स्थूलसूक्ष्मविभेदतः । रुद्रस्य रौद्री सा शक्तिर्विष्णौर्वै वैष्णवी मता
ఈ శక్తులు అనేక రూపాలుగా గ్రహించవలెను—స్థూల, సూక్ష్మ భేదములచే. రుద్రునిలో ఆ శక్తి ‘రౌద్రీ’గా, విష్ణునిలో ‘వైష్ణవీ’గా భావించబడుతుంది.
Verse 27
ब्रह्माणी ब्रह्मणः प्रोक्ता चेन्द्रस्यैंद्रीति कथ्यते । किमत्र बहुनोक्तेन यद्विश्वमिति कीर्तितम्
బ్రహ్ముని శక్తి ‘బ్రహ్మాణీ’ అని చెప్పబడింది; ఇంద్రుని శక్తి ‘ఐంద్రీ’ అని పలుకబడుతుంది. ఇక్కడ ఎక్కువగా చెప్పి ఏమి ప్రయోజనం? ‘విశ్వం’ అని కీర్తించబడినదంతా ఆ శక్తియే.
Verse 28
शक्यात्मनैव तद्व्याप्तं यथा देहे ऽंतरात्मना । तस्माच्छक्तिमयं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम्
ఆ (పరమ తత్త్వం) తన స్వశక్తితోనే వ్యాపించి ఉంది—దేహంలో అంతరాత్మ వ్యాపించినట్లుగా. అందువల్ల స్థావర-జంగమములతో కూడిన ఈ సమస్త జగత్తు శక్తిమయమే.
Verse 29
कला या परमा शक्तिः कथिता परमात्मनः । एवमेषा परा शक्तिरीश्वरेच्छानुयायिनी
‘కలా’ పరమాత్ముని పరమ శక్తిగా ప్రకటించబడింది. ఈ పరాశక్తి ఎల్లప్పుడూ ఈశ్వరేచ్ఛను అనుసరిస్తుంది.
Verse 30
स्थिरं चरं च यद्विश्वं सृजतीति विनिश्चयः । ज्ञानक्रिया चिकीर्षाभिस्तिसृभिस्स्वात्मशक्तिभिः
స్థిరమూ చరమూ అయిన సమస్త విశ్వాన్ని ఆయన సృష్టిస్తాడని నిశ్చయం. అది ఆయన స్వాత్మశక్తుల త్రివిధ రూపాలైన జ్ఞానశక్తి, క్రియాశక్తి, చికీర్షా/ఇచ్ఛాశక్తుల ద్వారా.
Verse 31
शक्तिमानीश्वरः शश्वद्विश्वं व्याप्याधितिष्ठति । इदमित्थमिदं नेत्थं भवेदित्येवमात्मिका
శక్తిమంతుడైన ఈశ్వరుడు శాశ్వతంగా విశ్వమంతా వ్యాపించి అంతరంగంగా అధిష్ఠానమై పాలిస్తాడు. ఆయన స్వభావం—“ఇది ఇట్లే, ఇది అట్ల కాదు; ఇది ఇలానే అవుతుంది”—అనే నియమరూపమే జగత్తు క్రమాన్ని నిర్ణయిస్తుంది.
Verse 32
इच्छाशक्तिर्महेशस्य नित्या कार्यनियामिका । ज्ञानशक्तिस्तु तत्कार्यं करणं कारणं तथा
మహేశుని ఇచ్ఛాశక్తి నిత్యమైనది; అది సమస్త కార్యాలను నియమిస్తుంది. ఆయన జ్ఞానశక్తి కూడా ఆ కార్యసిద్ధికి సాధనముగా, కారణముగా—రెండురూపాలుగా నిలుస్తుంది.
Verse 33
प्रयोजनं च तत्त्वेन बुद्धिरूपाध्यवस्यति । यथेप्सितं क्रियाशक्तिर्यथाध्यवसितं जगत्
తత్త్వతః బుద్ధి నిర్ణయరూపమై ప్రయోజనాన్ని నిర్ధారిస్తుంది. యథేచ్ఛగా క్రియాశక్తి ప్రవహిస్తుంది; యథానిశ్చయంగా జగత్తు ప్రకాశిస్తుంది.
Verse 34
कल्पयत्यखिलं कार्यं क्षणात्संकल्परूपिणी । यथा शक्तित्रयोत्थानं शक्तिप्रसवधर्मिणी
సంకల్పస్వరూపిణీ అయిన ఆ దేవి క్షణమాత్రంలో సమస్త కార్యాలను సృష్టిస్తుంది; అలాగే శక్తిప్రసవధర్మిణిగా శక్తిత్రయోదయాన్ని కలిగిస్తుంది.
Verse 35
शक्त्या परमया नुन्ना प्रसूते सकलं जगत् । एवं शक्तिसमायोगाच्छक्तिमानुच्यते शिवः
పరమశక్తి ప్రేరణతో సమస్త జగత్తు ప్రసవించబడుతుంది. ఈ విధంగా శక్తితో సమాయోగం వల్ల శివుడు ‘శక్తిమాన్’ అని చెప్పబడతాడు.
Verse 36
शक्तिशक्तिमदुत्थं तु शाक्तं शैवमिदं जगत् । यथा न जायते पुत्रः पितरं मातरं विना
శక్తి మరియు శక్తిమాన్ (శివుడు) నుండి ఉద్భవించిన ఈ జగత్తు శాక్తమూ శైవమూ రెండూ. తండ్రి, తల్లి లేకుండా కుమారుడు పుట్టనట్లే.
Verse 37
तथा भवं भवानीं च विना नैतच्चराचरम् । स्त्रीपुंसप्रभवं विश्वं स्त्रीपुंसात्मकमेव च
అదేవిధంగా భవుడు (శివుడు) మరియు భవానీ (శక్తి) లేకుండా ఈ సమస్త చరాచర జగత్తు నిలవదు. విశ్వం స్త్రీ-పుంసుల నుండి ఉద్భవించి, నిజంగా స్త్రీ-పుంసాత్మకమే.
Verse 38
स्त्रीपुंसयोर्विभूतिश्च स्त्रीपुंसाभ्यामधिष्ठितम् । परमात्मा शिवः प्रोक्तश्शिवा सा च प्रकीर्तिता
స్త్రీ-పుంస రూపాలలో వ్యక్తమయ్యే విభూతి స్త్రీ-పుంసులిద్దరిచే అధిష్ఠితమై ఉంటుంది. పరమాత్మ ‘శివుడు’ అని ప్రకటించబడెను; ఆ పరమశక్తి ‘శివా’ అని కీర్తింపబడెను.
Verse 39
शिवस्सदाशिवः प्रोक्तः शिवा सा च मनोन्मनी । शिवो महेश्वरो ज्ञेयः शिवा मायेति कथ्यते
శివుడు ‘సదాశివుడు’ అని ప్రకటించబడెను; ఆయన శక్తి ఆ పరమ ‘మనోన్మనీ’—మనస్సుకు అతీతమైన స్థితి. శివుడు ‘మహేశ్వరుడు’ అని తెలుసుకోవలెను; ఆయన శక్తి ‘మాయ’ అని చెప్పబడుతుంది.
Verse 40
पुरुषः परमेशानः प्रकृतिः परमेश्वरी । रुद्रो महेश्वरस्साक्षाद्रुद्राणी रुद्रवल्लभा
పురుషుడు పరమేశానుడు; ప్రకృతి పరమేశ్వరీ. రుద్రుడు సాక్షాత్తు మహేశ్వరుడు; రుద్రాణి రుద్రుని ప్రియతమ.
Verse 41
विष्णुर्विश्वेश्वरो देवो लक्ष्मीर्विश्वेश्वरप्रिया । ब्रह्मा शिवो यदा स्रष्टा ब्रह्माणी ब्रह्मणः प्रिया
విష్ణువు విశ్వేశ్వర దేవుడు; లక్ష్మీ విశ్వేశ్వరుని ప్రియ. శివుడు సృష్టికర్తగా బ్రహ్మగా వ్యవహరించినప్పుడు, బ్రహ్మాణి (సరస్వతి) బ్రహ్ముని ప్రియ.
Verse 42
भास्करो भगवाञ्छंभुः प्रभा भगवती शिवा । महेंद्रो मन्मथारातिः शची शैलेन्द्रकन्यका
భాస్కరుడు (సూర్యుడు) భగవాన్ శంభువు; ఆయన ప్రభ భగవతి శివ. మహేంద్రుడు (ఇంద్రుడు) మन्मథారాతి (శివ) స్వరూపుడు; శచీ శైలేంద్రకన్య.
Verse 43
जातवेदा महादेवः स्वाहा शर्वार्धदेहिनी । यमस्त्रियंबको देवस्तत्प्रिया गिरिकन्यका
జాతవేదా మహాదేవుడు; స్వాహా శర్వుని అర్ధదేహధారిణి. యముడు త్ర్యంబక దేవుడు; ఆయన ప్రియా గిరికన్య (పార్వతి).
Verse 44
निरृतिर्भगवानीशो नैरृती नगनंदनी । वरुणो भगवान्रुद्रो वारुणी भूधरात्मजा
నిరృతి స్వయంగా భగవాన్ ఈశుడు (శివుడు); నైరృతీ నగనందిని. వరుణుడు భగవాన్ రుద్రుడు; వారుణీ భూధరాత్మజ (పర్వతకన్య).
Verse 45
बालेंदुशेखरो वायुः शिवा शिवमनोहरा । यक्षो यज्ञशिरोहर्ता ऋद्धिर्हिमगिरीन्द्रजा
వాయువు బాలేందుశేఖరుడు; శివా శివమనోహరిని. యక్షుడు యజ్ఞశిరోహర్త; ఋద్ధి హిమగిరీంద్రజ, పర్వతరాజుని కుమార్తె.
Verse 46
चंद्रार्धशेखरश्चंद्रो रोहिणी रुद्रवल्लभा । ईशानः परमेशानस्तदार्या परमेश्वरी
ఆయన చంద్రార్ధశేఖరుడు, అలాగే చంద్రుడే. రోహిణీ రుద్రవల్లభ. ఆయన ఈశానుడు, పరమేశానుడు; ఆయన ఆర్యా (ధర్మపత్నీ) పరమేశ్వరి.
Verse 47
अनंतवलयो ऽनंतो ह्यनंतानंतवल्लभा । कालाग्निरुद्रः कालारिः काली कालांतकप्रिया
ఆయన అనంతవలయుడు, అనంతుడు—నిజంగా అనంతుడు. ఆమె అనంతా, అనంతవల్లభ. ఆయన కాలాగ్నిరుద్రుడు, కాలశత్రువు; ఆమె కాళీ, కాలాంతకప్రియా.
Verse 48
पुरुषाख्यो मनुश्शंभुः शतरूपा शिवप्रिया । दक्षस्साक्षान्महादेवः प्रसूतिः परमेश्वरी
‘పురుష’ అనే పేరుగల మనువు సాక్షాత్తు శంభువు (శివుడు)నే; శతరూపా శివప్రియ. దక్షుడు నిజంగా మహాదేవుడే, ప్రసూతి పరమేశ్వరి.
Verse 49
रुचिर्भवो भवानी च बुधैराकूतिरुच्यते । भृगुर्भगाक्षिहा देवः ख्यातिस्त्रिनयनप्रिया
బుధులు ఇలా చెబుతారు: రుచి ‘భవ’ (శివుడు)నే, భవానీ ‘ఆకూతి’గా ప్రసిద్ధి. భృగువు భగుని కన్ను తొలగించిన దేవస్వరూపుడు; ఖ్యాతి త్రినయనప్రియ.
Verse 50
मरीचिभगवान्रुद्रः संभूतिश्शर्ववल्लभा । गंगाधरो ऽंगिरा ज्ञेयः स्मृतिः साक्षादुमा स्मृता
భగవాన్ మరీచిని రుద్రుడిగా తెలుసుకో, సంభూతిని శర్వుని ప్రియగా గ్రహించు. గంగాధరుని అంగిరాగా తెలుసుకో, ‘స్మృతి’ని సాక్షాత్తు ఉమాదేవిగానే స్మరించబడింది.
Verse 51
पुलस्त्यः शशभृन्मौलिः प्रीतिः कांता पिनाकिनः । पुलहस्त्रिपुरध्वंसी तत्प्रिया तु शिवप्रिया
పులస్త్యుడిని శశిభృన్మౌళి (చంద్రమౌళి) రూపంగా తెలుసుకో; ప్రీతి పినాకిన్ (శివుడు) యొక్క కాంత. పులహుడు త్రిపురధ్వంసితో సంబంధించబడినవాడు; అతని ప్రియా నిజంగా శివప్రియా—శివునికి అత్యంత ప్రియమైనది.
Verse 52
क्रतुध्वंसी क्रतुः प्रोक्तः संनतिर्दयिता विभोः । त्रिनेत्रो ऽत्रिरुमा साक्षादनसूया स्मृता बुधैः
బుద్ధిమంతులు క్రతువును ‘క్రతుధ్వంసి’ అని పిలుస్తారని, సన్నతిని ప్రభువుకు దయితగా చెబుతారు. ఇక్కడ అత్రి ‘త్రినేత్ర’ రూపంగా స్మరించబడతాడు; అనసూయను సాక్షాత్తు ఉమాదేవిగానే ఋషులు గుర్తిస్తారు.
Verse 53
कश्यपः कालहा देवो देवमाता महेश्वरी । वसिष्ठो मन्मथारातिर्देवी साक्षादरुंधती
కశ్యపుడు కాలహా దేవుడని తెలిసికొనవలెను; దేవమాత స్వయంగా మహేశ్వరీ. వశిష్ఠుడు మన్మథారాతి (శివుడు)నే, దేవి సాక్షాత్తు అరుంధతి.
Verse 54
शंकरः पुरुषास्सर्वे स्त्रियस्सर्वा महेश्वरी । सर्वे स्त्रीपुरुषास्तस्मात्तयोरेव विभूतयः
అన్ని పురుషులు శంకరుడు (శివుడు), అన్ని స్త్రీలు మహేశ్వరీ (శక్తి). కనుక సమస్త స్త్రీ-పురుషులు ఆ ఇద్దరి విభూతులే.
Verse 55
विषयी भगवानीशो विषयः परमेश्वरी । श्राव्यं सर्वमुमारूपं श्रोता शूलवरायुधः
విషయీ (అనుభోక్త) భగవానీశుడు (శివుడు); విషయము (అనుభవవస్తువు) పరమేశ్వరీ. వినవలసినదంతా ఉమారూపమే; వినేవాడు శూలమనే శ్రేష్ఠాయుధధారి ప్రభువు।
Verse 56
प्रष्टव्यं वस्तुजातं तु धत्ते शंकरवल्लभा । प्रष्टा स एव विश्वात्मा बालचन्द्रावतंसकः
ప్రశ్నించదగిన సమస్త విషయవస్తువులను శంకరవల్లభా దేవి తనలో ధరిస్తుంది; ప్రశ్నించేవాడు అదే విశ్వాత్మ ప్రభువు, జటలపై బాలచంద్రావతంసం ధరించినవాడు।
Verse 57
द्रष्टव्यं वस्तुरूपं तु बिभर्ति वक्तवल्लभा । द्रष्टा विश्वेश्वरो देवः शशिखंडशिखामणिः
వక్త యొక్క ప్రియమైన శక్తియే దర్శనీయమైన వస్తువు రూపాన్ని ధరిస్తుంది; కాని నిజమైన ద్రష్టా విశ్వేశ్వర దేవుడు, శిరస్సుపై చంద్రకళ మణిగా విరాజిల్లువాడు।
Verse 58
रसजातं महादेवी देवो रसयिता शिवः । प्रेयजातं च गिरिजा प्रेयांश्चैव गराशनः
ఓ మహాదేవీ! రసమునుండి జనించిన సమస్తానికి రసాస్వాదకుడు దేవుడు శివుడు. గిరిజా ప్రేమజనిత—ప్రేమస్వరూపిణి; ప్రియుడు మాత్రం గరాశనుడు, విషభక్షకుడు శివుడే.
Verse 59
मंतव्यवस्तुतां धत्ते सदा देवी महेश्वरी । मंता स एव विश्वात्मा महादेवो महेश्वरः
దేవి మహేశ్వరి ఎల్లప్పుడూ మననయోగ్యమైన తత్త్వస్వరూపాన్ని ధరిస్తుంది; మననకర్త మాత్రం ఆయనే—విశ్వాత్ముడు మహాదేవుడు, మహేశ్వరుడు.
Verse 60
बोद्धव्यवस्तुरूपं तु बिभर्ति भववल्लभा । देवस्स एव भगवान्बोद्धा मुग्धेन्दुशेखरः
భవవల్లభా (పార్వతి) బోధ్యమైన పరతత్త్వ స్వరూపాన్నే ధరించియున్నది. మరియు ఆ దేవుడే—భగవాన్ శివుడు, మోహక చంద్రశేఖరుడు—స్వయంగా బోధకుడు (జ్ఞాత) యే.
Verse 61
प्राणः पिनाकी सर्वेषां प्राणिनां भगवान्प्रभुः । प्राणस्थितिस्तु सर्वेषामंबिका चांबुरूपिणी
సర్వ ప్రాణులకూ పినాకీ భగవాన్ శివుడే ప్రాణము—అంతర్యామి జీవశ్వాస, పరమ ప్రభువు. ఆ ప్రాణస్థితికి ఆధారమై అంబికా (పార్వతి) జలస్వరూపిణిగా నిలుస్తుంది.
Verse 62
बिभर्ति क्षेत्रतां देवी त्रिपुरांतकवल्लभा । क्षेत्रज्ञत्वं तदा धत्ते भगवानंतकांतकः
అప్పుడు త్రిపురాంతకుడు (శివుడు) ప్రియమైన దేవి ‘క్షేత్ర’ స్వరూపాన్ని ధరిస్తుంది; భగవాన్ అంతకాంతకుడు (మృత్యునాశక శివుడు) ‘క్షేత్రజ్ఞ’ స్వరూపాన్ని ధరిస్తాడు.
Verse 63
अहः शूलायुधो देवः शूलपाणिप्रिया निशा । आकाशः शंकरो देवः पृथिवी शंकरप्रिया
పగలు శూలాయుధుడైన దేవుడు; రాత్రి శూలపాణికి ప్రియమైనది. ఆకాశం స్వయంగా దేవ శంకరుడు; భూమి శంకరప్రియ.
Verse 64
समुद्रो भगवानीशो वेला शैलेन्द्रकन्यका । वृक्षो वृषध्वजो देवो लता विश्वेश्वरप्रिया
సముద్రం భగవాన్ ఈశుడు (శివుడు); తీరరేఖ శైలేంద్రకన్య (పార్వతి). వృక్షం వృషధ్వజ దేవుడు (శివుడు); లత విశ్వేశ్వరప్రియ (పార్వతి).
Verse 65
पुंल्लिंगमखिलं धत्ते भगवान्पुरशासनः । स्त्रिलिंगं चाखिलं धत्ते देवी देवमनोरमा
భగవాన్ పురశాసనుడు (త్రిపురాంతకుడు) సమగ్రంగా పుంతత్త్వాన్ని ధరిస్తాడు; దేవమనోరమ అయిన దేవి సమగ్రంగా స్త్రీతత్త్వాన్ని ధరిస్తుంది.
Verse 66
शब्दजालमशेषं तु धत्ते सर्वस्य वल्लभा । अर्थस्वरूपमखिलं धत्ते मुग्धेन्दुशेखरः
సర్వుల వల్లభ అయిన దేవి అనంతమైన శబ్దజాలం (వాణి) మొత్తాన్ని ధరిస్తుంది; మోహింపజేసే చంద్రశేఖరుడు శ్రీశివుడు సమస్త అర్థతత్త్వరూపాన్ని ధరిస్తాడు. అట్లే శబ్దమూ అర్థమూ దివ్య దంపతుల స్వభావంగా నిలుస్తాయి.
Verse 67
यस्य यस्य पदार्थस्य या या शक्तिरुदाहृता । सा सा विश्वेश्वरी देवी स स सर्वो महेश्वरः
ఏ ఏ పదార్థానికి ఏ ఏ శక్తి అని ప్రకటించబడిందో, ఆ ఆ శక్తి విశ్వేశ్వరీ దేవియే; మరియు ఆ పదార్థం తన సమగ్రతలో మహేశ్వరుడు (మహాదేవుడు) స్వయమే.
Verse 68
यत्परं यत्पवित्रं च यत्पुण्यं यच्च मंगलम् । तत्तदाह महाभागास्तयोस्तेजोविजृंभितम्
ఏది పరమమో, ఏది పవిత్రమో, ఏది పుణ్యమో, ఏది మంగళమో—అది అంతా ఆ ఇద్దరి (దివ్య తత్త్వాల) సంయుక్త తేజస్సు విస్తరణమే అని మహాభాగులు ప్రకటించారు.
Verse 69
यथा दीपस्य दीप्तस्य शिखा दीपयते गृहम् । तथा तेजस्तयोरेतद्व्याप्य दीपयते जगत्
ప్రజ్వలిత దీపపు జ్వాల ఇల్లు వెలిగించినట్లే, ఆ ఇద్దరి ఈ వ్యాపక తేజస్సు సర్వత్ర వ్యాపించి సమస్త జగత్తును ప్రకాశింపజేస్తుంది.
Verse 70
तृणादिशिवमूर्त्यंतं विश्वख्यातिशयक्रमः । सन्निकर्षक्रमवशात्तयोरिति परा श्रुतिः
గడ్డి తృణం నుండి శివమూర్తి వరకు లోకఖ్యాతిలో శ్రేష్ఠత క్రమం కనిపిస్తుంది; అయితే పరమ శ్రుతి ప్రకారం జీవుడు–శివుడు ఈ ఇద్దరిలో సమీపత క్రమం వల్ల ‘ఇదం-భావం’ వ్యక్తమవుతుంది।
Verse 71
सर्वाकारात्मकावेतौ सर्वश्रेयोविधायिनौ । पूजनीयौ नमस्कार्यौ चिंतनीयौ च सर्वदा
ఈ ఇద్దరూ సమస్త రూపాల స్వరూపమై, సమస్త పరమశ్రేయస్సును ప్రసాదించువారు. వారు నిత్యం పూజనీయులు, నమస్కార్యులు, ధ్యేయులు.
Verse 72
यथाप्रज्ञमिदं कृष्ण याथात्म्यं परमेशयोः । कथितं हि मया ते ऽद्य न तु तावदियत्तया
ఓ కృష్ణా, నీ గ్రహణశక్తికి తగినట్లుగా పరమేశ్వరుని యథార్థ తత్త్వం, మహిమను నేడు నీకు చెప్పాను; కాని అది సంపూర్ణ పరిమాణంలో, పూర్తిగా కాదు।
Verse 73
तत्कथं शक्यते वक्तुं याथात्म्यं परमेशयोः । महतामपि सर्वेषां मनसो ऽपि बहिर्गतम्
అయితే పరమేశ్వరుని యథార్థ తత్త్వాన్ని ఎలా చెప్పగలం? అది సమస్త మహాత్ముల మనస్సుకూడా అతీతం—ఆలోచనకు అందని దూరంలో ఉంది।
Verse 74
अंतर्गतमनन्यानामीश्वरार्पितचेतसाम् । अन्येषां बुद्ध्यनारूढमारूढं च यथैव तत्
అంతర్ముఖ ధ్యానంలో అనన్యులై, తమ చిత్తాన్ని ఈశ్వరునికి అర్పించినవారికి ఈ సత్యం బుద్ధిలో దృఢంగా స్థిరపడుతుంది. ఇతరులకు మాత్రం అది యథాతథంగా ఉంటుంది—బోధకు ఎక్కలేదు, లేదా కొంతమేర మాత్రమే గ్రహించబడింది।
Verse 75
येयमुक्ता विभूतिर्वै प्राकृती सा परा मता । अप्राकृतां परामन्यां गुह्यां गुह्यविदो विदुः
ఇక్కడ చెప్పబడిన ఈ విభూతి నిజానికి ప్రాకృతమైనదే, అయినా ‘పరా’గా భావించబడింది. అయితే గుహ్యవిద్యను తెలిసినవారు మరో పరమోన్నత విభూతిని తెలుసుకుంటారు—అది అప్రాకృతం, పరా, నిజంగా గుప్తమైనది.
Verse 76
यतो वाचो निवर्तंते मनसा चेन्द्रियैस्सह । अप्राकृती परा चैषा विभूतिः पारमेश्वरी
యే పరమ తత్త్వం నుండి వాక్కు, మనస్సు, ఇంద్రియములు సహా వెనుదిరుగుతాయో, అది ప్రకృతికి అతీతమైన పరా—పరమేశ్వర శివుని పరమ విభూతి.
Verse 77
सैवेह परमं धाम सैवेह परमा गतिः । सैवेह परमा काष्ठा विभूतिः परमेष्ठिनः
ఇక్కడే, శివునిలోనే పరమ ధామం; శివునిలోనే పరమ గతి. శివునిలోనే పరమ కాష్ఠా—పరమేష్ఠి యొక్క పరా విభూతి.
Verse 78
तां प्राप्तुं प्रयतंते ऽत्र जितश्वासा जितेंद्रियाः । गर्भकारा गृहद्वारं निश्छिद्रं घटितुं यथा
ఆ శివ-పరమ తత్త్వాన్ని పొందుటకు ఇక్కడ జితశ్వాసులు, జితేంద్రియులు ప్రయత్నిస్తారు. నిపుణ కుంభకారులు ఇంటి తలుపును చీలికలేకుండా బిగిగా అమర్చినట్లు, యోగులు అంతర్మార్గాన్ని దృఢంగా, విరామంలేకుండా చేస్తారు.
Verse 79
संसाराशीविषालीढमृतसंजीवनौषधम् । विभूतिं शिवयोर्विद्वान्न बिभेति कुतश्चन
సంసారమనే సర్పవిషం కాటుకు గురైనవానికీ ప్రాణసంజీవని ఔషధంలా శివుని విభూతి. ఆ విభూతిని ఆశ్రయించిన జ్ఞాని ఎక్కడినుంచీ భయపడడు.
Verse 80
यः परामपरां चैव विभूतिं वेत्ति तत्त्वतः । सो ऽपरो भूतिमुल्लंघ्य परां भूतिं समश्नुते
యెవడు ప్రభువైన శివుని పరా–అపరా విభూతులను తత్త్వంగా తెలుసుకొనునో, వాడు అపర స్థితిని అధిగమించి పరా విభూతిని పొందును—బంధనాతీత శివసాయుజ్యాన్ని చేరును।
Verse 81
एतत्ते कथितं कृष्ण याथात्म्यं परमात्मनोः । रहस्यमपि योग्यो ऽसि भर्गभक्तो भवानिति
ఓ కృష్ణా, పరమాత్ముని యథార్థ స్వరూపాన్ని నీకు వివరించితిని. ఈ రహస్య బోధను పొందుటకూ నీవు యోగ్యుడవు, ఎందుకంటే నీవు భర్గుడు (శివుడు) యొక్క భక్తుడవు।
Verse 82
नाशिष्येभ्यो ऽप्यशैवेभ्यो नाभक्तेभ्यः कदाचन । व्याहरेदीशयोर्भूतिमिति वेदानुशासनम्
శిష్యులు కానివారికి, శైవులు కానివారికి, శివభక్తి లేనివారికి—ఎప్పుడూ రెండు ఈశ్వరుల (శివ-శక్తి) పవిత్ర మహిమా-శక్తిని ప్రకటించకూడదు; ఇదే వేదానుశాసనం।
Verse 83
तस्मात्त्वमतिकल्याणपरेभ्यः कथयेन्न हि । त्वादृशेभ्यो ऽनुरूपेभ्यः कथयैतन्न चान्यथा
కాబట్టి పరమ కల్యాణంలో ఏకనిష్ఠ లేనివారికి ఇది చెప్పకుము. నీ వంటి యోగ్యులు, ఈ మార్గానికి అనురూపులైనవారికే దీనిని చెప్పుము—ఇతరులకు కాదు।
Verse 84
विभूतिमेतां शिवयोर्योग्येभ्यो यः प्रदापयेत् । संसारसागरान्मुक्तः शिवसायुज्यमाप्नुयात्
యెవడు శివుని ఈ పవిత్ర విభూతి (భస్మం) ను యోగ్యులకు ప్రసాదించునో, వాడు సంసారసాగరము నుండి విముక్తుడై శివసాయుజ్యాన్ని పొందును।
Verse 85
कीर्तनादस्य नश्यंति महान्त्यः पापकोटयः । त्रिश्चतुर्धासमभ्यस्तैर्विनश्यंति ततो ऽधिकाः
దీనిని కీర్తించుట మాత్రముచేత మహా పాపకోటులు నశించును. దీనిని మూడు నాలుగు సార్లు పునఃపునః అభ్యసించితే అంతకన్నా అధికమైన పాపరాశులు కూడ లయమగును.
Verse 86
नश्यंत्यनिष्टरिपवो वर्धन्ते सुहृदस्तथा । विद्या च वर्धते शैवी मतिस्सत्ये प्रवर्तते
అనిష్టకర శత్రువులు నశించుదురు, నిజమైన సుహృదులు వర్ధిల్లుదురు. శైవ విద్య పెరుగును, బుద్ధి సత్యంలో స్థిరమై ప్రవర్తించును.
Verse 87
भक्तिः पराः शिवे साम्बे सानुगे सपरिच्छिदे । यद्यदिष्टतमं चान्यत्तत्तदाप्नोत्यसंशयम्
అంబా (ఉమా) సహితుడై, గణసమేతుడై, దివ్య వైభవములతో యుక్తుడైన శివశంభువందు పరాభక్తి కలిగితే, భక్తుడు కోరిన అత్యంత ఇష్టమైనదంతా నిస్సందేహంగా పొందును.
Verse 88
पुनः पुनः समभ्यस्येत्तस्य नास्तीह दुर्ल्लभम्
దీనిని పునఃపునః అభ్యసించువానికి ఈ లోకంలో ఏదియు దుర్లభముగా ఉండదు.
Frequently Asked Questions
Rather than a single narrative event, the chapter presents a philosophical teaching scene: Kṛṣṇa questions Upamanyu about Śiva’s pervasion through forms and the governance of a gendered (strī–puṃ) cosmos; Upamanyu answers with a doctrinal exposition on Śiva–Śakti.
It frames manifestation as dependent radiance: Śiva is not ‘shown forth’ without Śakti, just as the moon is not luminous without moonlight—supporting a non-severable Śiva–Śakti ontology while maintaining functional distinction (śaktimān/śakti).
Key manifestations include Śiva’s mūrtis as modes of cosmic pervasion, the entire carācaram as vibhūti-leśa of the divine pair, and the para/apara and cit/acit schema as a map of how reality appears as pure/impure and transcendent/empirical.