प्रणवविभागः—वेदस्वरूपत्वं लिङ्गे च प्रतिष्ठा (The Division of Oṃ, Its Vedic Forms, and Its Placement in the Liṅga)

Verse 1

उपमन्युरुवाच । अथाविरभवत्तत्र सनादं शब्दलक्षणम् । ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म ब्रह्मणः प्रतिपादकम्

ఉపమన్యుడు అన్నాడు— అప్పుడు అక్కడ నాదస్వరూపమైన పవిత్ర శబ్దం అవిర్భవించింది; అది ‘ఓం’ అనే ఏకాక్షర బ్రహ్మ, పరబ్రహ్మాన్ని ప్రకటించేది.

Verse 2

तदप्यविदितं तावद्ब्रह्मणा विष्णुना तथा । रजसा तमसा चित्तं तयोर्यस्मात्तिरस्कृतम्

ఆ తత్త్వం అప్పటివరకు బ్రహ్మకూ విష్ణుకూ తెలియలేదు; ఎందుకంటే రజస్సు, తమస్సు వారి చిత్తాన్ని కప్పివేసాయి.

Verse 3

तदा विभक्तमभवच्चतुर्धैकं तदक्षरम् । अ उ मेति त्रिमात्राभिः परस्ताच्चार्धमात्रया

అప్పుడు ఆ ఒక్క అక్షరం నాలుగు భాగాలుగా విభజించబడింది—‘అ, ఉ, మ’ అనే మూడు మాత్రలుగా; మరియు వాటికి అతీతంగా అర్ధమాత్రగా, నాదాతీత మౌనంలో పరమ పతి శివుని సూచించేది।

Verse 4

तत्राकारः श्रितो भागे ज्वलल्लिंगस्य दक्षिणे । उकारश्चोत्तरे तद्वन्मकारस्तस्य मध्यतः

అక్కడ జ్వలించే లింగం యొక్క దక్షిణ భాగంలో ‘అ’కారం స్థితమై ఉంది; అలాగే ఉత్తర భాగంలో ‘ఉ’కారం, దాని మధ్యలో ‘మ’కారం నివసిస్తుంది।

Verse 5

अर्धमात्रात्मको नादः श्रूयते लिंगमूर्धनि । विभक्ते ऽपि तदा तस्मिन्प्रणवे परमाक्षरे

లింగ శిరస్సుపై అర్ధమాత్రా-స్వరూపమైన నాదం వినిపిస్తుంది. పరమాక్షరమైన ప్రణవం (ఓం) భాగాలుగా విశ్లేషించినా, ఆ సూక్ష్మ నాదమే దాని పరాత్పర సారంగా నిలిచిపోతుంది।

Verse 6

विभावार्थं च तौ देवौ न किंचिदवजग्मतुः । वेदात्मना तदाव्यक्तः प्रणवो विकृतिं गतः

ఆ తత్త్వాన్ని గ్రహించాలనే యత్నంలో ఆ ఇద్దరు దేవతలు ఏదీ పట్టుకోలేకపోయారు. అప్పుడు వేదస్వరూపమైన అవ్యక్త ప్రణవం వికృతి పొందీ వ్యక్తరూపంగా ప్రదర్శితమైంది, వారి అవగాహన కోసం।

Verse 7

तत्राकारो ऋगभवदुकारो यजुरव्ययः । मकारस्साम संजातो नादस्त्वाथर्वणी श्रुतिः

అక్కడ ‘అ’కారం ఋగ్వేదంగా మారింది; ‘ఉ’కారం అవ్యయమైన యజుర్వేదంగా నిలిచింది. ‘మ’కారం సామవేదంగా జన్మించింది; నాదమే అథర్వణీ శ్రుతిగా అయింది।

Verse 8

ऋगयं स्थापयामास समासात्त्वर्थमात्मनः । रजोगुणेषु ब्रह्माणं मूर्तिष्वाद्यं क्रियास्वपि

ఆయన తన స్వస్వరూపార్థాన్ని సంక్షేపంగా వ్యక్తపరచుటకు ఋగ్వేదాన్ని స్థాపించాడు; మరియు రజోగుణాలలో బ్రహ్మను నియమించాడు—మూర్తులలో ఆద్యుడుగా, క్రియలలోనూ ఆద్యుడుగా।

Verse 9

सृष्टिं लोकेषु पृथिवीं तत्त्वेष्वात्मानमव्ययम् । कलाध्वनि निवृत्तिं च सद्यं ब्रह्मसु पञ्चसु

లోకాలలో ఆయన సృష్టిరూప ప్రకాశము; తత్త్వాలలో భూమి; తత్త్వమధ్యలో అవ్యయ ఆత్మ స్వరూపుడు. కళా-అధ్వ మార్గములో ఆయనే నివృత్తి; పంచబ్రహ్మములలో ఆయన సద్యః సన్నిహితుడు॥

Verse 10

लिंगभागेष्वधोभागं बीजाख्यं कारणत्रये । चतुःषष्टिगुणैश्वर्यं बौद्धं यदणिमादिषु

లింగ విభాగాలలో అధోభాగము ‘బీజ’మని పిలువబడును; అది కారణత్రయమునకు సంబంధించినది. ఆ తత్త్వము అణిమాది మొదలైన సిద్ధులతో కూడి, చతుఃషష్టి గుణైశ్వర్యములతో యుక్తమైన బౌద్ధ (అంతర్భోధ) శక్తిగా గ్రహించవలెను॥

Verse 11

तदित्थमर्थैर्दशभिर्व्याप्तं विश्वमृचा जगत् । अथोपस्थापयामास स्वार्थं दशविधं यजुः

ఇట్లు దశార్థములతో ఋచా సమస్త విశ్వమును, చరాచర జగత్తును వ్యాపింపజేసెను. అనంతరం యజుః తన స్వార్థమైన దశవిధ సంకల్పమును ప్రత్యేకంగా ప్రతిపాదించెను—యజ్ఞకర్మ, ఆరాధన మార్గమును స్థాపించుచు॥

Verse 12

सत्त्वं गुणेषु विष्णुं च मूर्तिष्वाद्यं क्रियास्वपि । स्थितिं लोकेष्वंतरिक्षं विद्यां तत्त्वेषु च त्रिषु

గుణములలో ఆయనే సత్త్వము; పరిపాలక దేవతలలో ఆయనే విష్ణువు; మూర్తులలో ఆయనే ఆద్యుడు; క్రియలలోనూ ఆయనే క్రియాశక్తి. లోకాలలో ఆయనే స్థితి; ప్రాంతములలో ఆయనే అంతరిక్షము; త్రితత్త్వములలో ఆయనే విద్య—జీవుని శివాభిముఖం చేయు ప్రకాశజ్ఞానం॥

Verse 13

कलाध्वसु प्रतिष्ठां च वामं ब्रह्मसु पञ्चसु । मध्यं तु लिंगभागेषु योनिं च त्रिषु हेतुषु

కలాధ్వాలలో ప్రతిష్ఠా-శక్తిని ధ్యానించాలి; పంచబ్రహ్మాలలో వామ భావాన్ని; లింగ విభాగాలలో మధ్యాన్ని; మరియు త్రిహేతువులలో యోని—జనన మూలాన్ని—భావించాలి.

Verse 14

प्राकृतं च यथैश्वर्यं तस्माद्विश्वं यजुर्मयम् । ततोपस्थापयामास सामार्थं दशधात्मनः

తన ఐశ్వర్యానికి అనుగుణంగా ఆయన ప్రాకృత (భౌతిక) క్రమాన్ని కూడా స్థాపించాడు. దానినుండి యజుర్మయ యజ్ఞతత్త్వంతో వ్యాపించిన విశ్వం ప్రదర్శితమైంది; అనంతరం దశధాత్మక జగత్తు యొక్క కార్యసామర్థ్యాన్ని ఆయన ప్రతిష్ఠించాడు.

Verse 15

तमोगुणेष्वथो रुद्रं मूर्तिष्वाद्यं क्रियासु च । संहृतिं त्रिषु लोकेषु तत्त्वेषु शिवमुत्तमम्

తమోగుణ తత్త్వంలో ఆయన రుద్రుడిగా ప్రసిద్ధుడు; మూర్తులలో ఆయన ఆద్యుడు; క్రియలలో ఆయన సంహారశక్తి. త్రిలోకాలలో ఆయన సంహృతిస్వరూపమే, మరియు సమస్త తత్త్వాలలో ఆయన పరమ శివుడు—అత్యున్నత సత్యం, ప్రభువు.

Verse 16

विद्याकलास्वघोरं च तथा ब्रह्मसु पञ्चसु । लिंगभागेषु पीठोर्ध्वं बीजिनं कारणत्रये

విద్యా-కళలలో ఆయన అఘోరుడు; అలాగే పంచబ్రహ్మాలలో కూడా ఆయనే. లింగ భాగాలలో పీఠం పైభాగంలో ఆయనను బీజిన్ (బీజధారి) రూపంగా ధ్యానించాలి; కారణత్రయంపై ఆయన అధిపతి.

Verse 17

पौरुषं च तथैश्वर्यमित्थं साम्ना ततं जगत् । अथाथर्वाह नैर्गुण्यमर्थं प्रथममात्मनः

ఇలా పవిత్ర సామన్ ద్వారా ఈ సమస్త జగత్తు వ్యాపించి ఉంది—ప్రభువు యొక్క పౌరుష (వ్యక్త సన్నిధి) ద్వారాను, ఆయన ఐశ్వర్య (సార్వభౌమ శక్తి) ద్వారాను. అనంతరం అథర్వుడు ఆత్మ యొక్క నిర్గుణ సత్యార్థాన్ని మొదటగా ప్రకటించాడు.

Verse 18

ततो महेश्वरं साक्षान्मूर्तिष्वपि सदाशिवम् । क्रियासु निष्क्रियस्यापि शिवस्य परमात्मनः

అప్పుడు అతడు మహేశ్వరుని ప్రత్యక్షంగా అనుభవిస్తాడు—మూర్తులలోనూ నివసించే సదాశివుని—క్రియలలో ఉన్నప్పటికీ నిష్క్రియుడైన పరమాత్మ శివుని.

Verse 19

भूतानुग्रहणं चैव मुच्यंते येन जंतवः । लोकेष्वपि यतो वाचो निवृत्ता मनसा सह

ఆయన భూతప్రాణులపై కరుణానుగ్రహం వల్లనే జీవులు విముక్తి పొందుతారు; ఆయనను చేరలేక అన్ని లోకాలలోనూ వాక్కు మనస్సుతో కూడి వెనుదిరుగుతుంది।

Verse 20

तदूर्ध्वमुन्मना लोकात्सोमलोकमलौकिकम् । सोमस्सहोमया यत्र नित्यं निवसतीश्वरः

ఉన్మనా-లోకానికి పైగా అలౌకిక సోమ-లోకం ఉంది; అక్కడ సోముడు హోమాతో కలిసి నిత్యం నివసిస్తాడు, అక్కడే ఈశ్వరుడు సదా వసిస్తాడు।

Verse 21

तदूर्ध्वमुन्मना लोकाद्यं प्राप्तो न निवर्तते । शांतिं च शांत्यतीतां च व्यापिकां चै कलास्वपि

ఉన్మనా-లోకానికి పైగా ఎదిగి దానిని పొందినవాడు తిరిగి రాడు; అక్కడ అతడు శాంతిని, శాంతికి అతీతమైన శాంతినీ అనుభవిస్తాడు—అది సర్వవ్యాపి, ప్రతి కళలోనూ వ్యాప్తమై ఉంటుంది।

Verse 22

तत्पूरुषं तथेशानं ब्रह्म ब्रह्मसु पञ्चसु । मूर्धानमपि लिंगस्य नादभागेष्वनुत्तमम्

పంచ బ్రహ్మాలలో తత్పురుషుడు మరియు ఈశానుడు నిజంగా బ్రహ్మమే; వారు లింగానికి పరమ ‘శిరస్సు’గా ప్రకటింపబడ్డారు—నాద భాగాలలో అత్యుత్తములు।

Verse 23

यत्रावाह्य समाराध्यः केवलो निष्कलः शिवः । तत्तेष्वपि तदा बिंदोर्नादाच्छक्तेस्ततः परात्

ఎక్కడ ఏకైక నిష్కలుడైన పరమేశ్వరుడు శివుని ఆహ్వానించి విధివిధానంగా ఆరాధిస్తారో, అక్కడ ఆయన తత్త్వములలోనికూడా బిందువును మించి, నాదాన్ని మించి, శక్తికన్నా పరమాతీతుడిగా అనుభవింపబడును।

Verse 24

तत्त्वादपि परं तत्त्वमतत्त्वं परमार्थतः । कारणेषु त्रयातीतान्मायाविक्षोभकारणात्

పరమార్థతః ఆయన తత్త్వములకన్నా పరమైన పరతత్త్వము—‘అతత్త్వ’ స్వరూపము; ఆయన త్రివిధ కారణతత్త్వములను అతిక్రమించి, మాయను విక్షోభింపజేసే మూలకారణముగా నిలుచును।

Verse 25

अनंताच्छुद्धविद्यायाः परस्ताच्च महेश्वरात् । सर्वविद्येश्वराधीशान्न पराच्च सदाशिवात्

అనంతుని మించి, శుద్ధవిద్యను మించి, మహేశ్వరుని మించియూ—సర్వ విద్యేశ్వరుల అధీశ్వరుడైన సదాశివునికన్నా పరమైనవాడు ఎవరూ లేరు।

Verse 26

सर्वमंत्रतनोर्देवाच्छक्तित्रयसमन्वितात् । पञ्चवक्त्राद्दशभुजात्साक्षात्सकलनिष्कलात्

సర్వమంత్రముల తను స్వరూపుడైన దేవుడు, త్రిశక్తులతో సమన్వితుడు; పంచవక్త్రుడు, దశభుజుడు—సాక్షాత్ సకలమూ నిష్కలమూ అయిన శివుడే ఆయన।

Verse 27

तस्मादपि पराद्बिंदोरर्धेदोश्च ततः परात् । ततः परान्निशाधीशान्नादाख्याच्च ततः परात्

అదికూడా మించి బిందువు; అర్ధమాత్రను మించియూ ఉన్నది పరతత్త్వము. నిశాధీశుడు (చంద్రుడు) కంటే నాదతత్త్వము ఉన్నతము; నాదమును మించియూ పరమ శివుడు—అతీత పతి—శబ్దచిహ్నాల అన్ని స్థాయిలను అధిగమించును।

Verse 28

ततः परात्सुषुम्नेशाद्ब्रह्मरंध्रेश्वरादपि । ततः परस्माच्छक्तेश्च परस्ताच्छिवतत्त्वतः

సుషుమ్నాధిపతికన్నా కూడా పరమంగా, బ్రహ్మరంధ్రాధీశ్వరునికన్నా కూడా పరమంగా; దానికన్నా పరమైనది శక్తి, శక్తికన్నా పరమైనది పరమ శివతత్త్వం.

Verse 29

परमं कारणं साक्षात्स्वयं निष्कारणं शिवम् । कारणानां च धातारं ध्यातारां ध्येयमव्ययम्

శివుడు సాక్షాత్ పరమ కారణము, అయినా తానే నిర్కారణుడు. ఆయన సమస్త కారణాలకు ధాత, ధ్యానించువారికి అవ్యయ ధ్యేయము।

Verse 30

परमाकाशमध्यस्थं परमात्मोपरि स्थितं । सर्वैश्वर्येण संपन्नं सर्वेश्वरमनीश्वरम्

ఆయన పరమ ఆకాశమధ్యంలో నివసించుచు, పరమాత్మకన్నా పైగా స్థితుడై ఉన్నాడు. సమస్త ఐశ్వర్యాలతో సంపన్నుడు, సర్వేశ్వరుడు—కాని ఎవరికీ వశుడు కాదు।

Verse 31

ऐश्वर्याच्चापि मायेयादशुद्धान्मानुषादिकात् । अपराच्च परात्त्याज्यादधिशुद्धाध्वगोचरात्

మాయాజన్యమైన, ఐశ్వర్య-మండలానికి చెందిన మానవాది అశుద్ధ స్థితులను త్యజించాలి. అలాగే అధిశుద్ధాధ్వానికి అతీతమైన పరమాన్ని పొందుటకు, అపరమూ పరమమూ అయిన తత్త్వాలనూ విడిచిపెట్టాలి।

Verse 32

तत्पराच्छुद्धविद्याद्यादुन्मनांतात्परात्परात् । परमं परमैश्वर्यमुन्मनाद्यमनादि च

దానికన్నా పైగా శుద్ధ విద్య ఉంది; దానికన్నా కూడా పైగా ఉన్మనా—మనస్సును అతిక్రమించిన స్థితి—పరమాత్ పరమము. అదే అత్యున్నత పరమైశ్వర్యము; ఉన్మనాదిగా ప్రకాశించినా స్వయంగా అనాది.

Verse 33

अपारमपराधीनं निरस्तातिशयं स्थिरम् । इत्थमर्थैर्दशविधैरियमाथर्वणी श्रुतिः

ఈ ఆథర్వణీ శ్రుతి దశవిధమైన అర్థములచే శివుని అపారుడు, పరాధీనతలేని వాడు, అతిశయరహితుడు (అనుత్తరుడు), నిత్య స్థిరుడు అని ప్రకటిస్తుంది—ఆయనే పతి, అచల ప్రభువు, బద్ధజీవుని బంధనమునుండి విముక్తి చేయువాడు.

Verse 34

यस्माद्गरीयसी तस्माद्विश्वं व्याप्तमथर्वणात् । ऋग्वेदः पुनराहेदं जाग्रद्रूपं मयोच्यते

ఇది అత్యంత గంభీరమూ శ్రేష్ఠమూ గనుక, అథర్వవేదము సమస్త విశ్వమును వ్యాపించియున్నది. మరల ఋగ్వేదము ప్రకటించుచున్నది—ఇదే నా వచనమున జాగ్రత్-రూపమని చెప్పబడెను.

Verse 35

येनाहमात्मतत्त्वस्य नित्यमस्म्यभिधायकः । यजुर्वेदो ऽवदत्तद्वत्स्वप्नावस्था मयोच्यते

ఏ అంతఃతత్త్వముచేత నేను ఆత్మతత్త్వసత్యమునకు నిత్య ప్రకాశకుడనై ఉన్నానో, అదే ప్రకారం యజుర్వేదమును నేను స్వప్నావస్థ-స్వరూపమని ప్రకటించితిని.

Verse 36

भोग्यात्मना परिणता विद्यावेद्या यतो मयि । साम चाह सुषुप्त्याख्यमेवं सर्वं मयोच्यते

భోగ్యరూపముగా పరిణమించిన జ్ఞానశక్తి, నాలోనే ఆధారమై ఉండుటవలన ‘వేద్య’మని పిలువబడుతుంది. అదే స్థితి ‘సుషుప్తి’ అని కూడా అంటారు; ఈ విధంగా సమస్తమును నేను ప్రకటించుచున్నాను.

Verse 37

ममार्थेन शिवेनेदं तामसेनाभिधीयते । अथर्वाह तुरायाख्यं तुरीयातीतमेव च

నా అభిప్రాయానుసారము స్వయంగా శివుడే—తామసస్వరూపుడై—ఈ ఉపదేశమును ప్రకటించుచున్నాడు. ఇది ‘అథర్వాహ’ అని కూడా పిలువబడును, ‘తురా’ అని ప్రసిద్ధి, మరియు నిజముగా తురీయమునకును అతీతమైన ‘తురీయాతీత’మే.

Verse 38

मयाभिधीयते तस्मादध्वातीतपदोस्म्यहम् । अध्वात्मकं तु त्रितयं शिवविद्यात्मसंज्ञितम्

అందువల్ల నేను ప్రకటిస్తున్నాను—నేను అధ్వాలను అతిక్రమించిన పదంలో స్థితుడను; అధ్వస్వరూపమైన ఆ త్రయం ‘శివవిద్యా’ యొక్క ఆత్మస్వరూపమని పిలవబడుతుంది।

Verse 39

तत्त्रैगुण्यं त्रयीसाध्यं संशोध्यं च पदैषिणा । अध्वातीतं तुरीयाख्यं निर्वाणं परमं पदम्

పరమపదాన్ని కోరే సాధకుడు త్రిగుణమయమై వేదత్రయముచే గ్రాహ్యమైన తత్త్వాన్ని సమ్యగ్గా శుద్ధి చేయవలెను. అన్ని అధ్వములను అతిక్రమించి తురీయమనే స్థితి—పరమ నిర్వాణపదం—ను పొందును.

Verse 40

तदतीतं च नैर्गुण्यादध्वनोस्य विशोधकम् । द्वयोः प्रमापको नादो नदांतश्च मदात्मकः

ఆ సమస్త మార్గాన్ని అతిక్రమించినది నిర్గుణ స్వరూపమై ఈ సృష్టి-ప్రవాహ మార్గాన్ని శుద్ధి చేయునది. నాదము వ్యక్త-అవ్యక్త రెండింటికీ ప్రమాపకుడు, నియామకుడు; నాదాంతము ‘అహం’—అంతఃచైతన్య—స్వరూపము.

Verse 41

तस्मान्ममार्थस्वातंत्र्यात्प्रधानः परमेश्वरः । यदस्ति वस्तु तत्सर्वं गुणप्रधान्ययोगतः

కాబట్టి అర్థ విషయములో నా స్వతంత్ర సంకల్పముచే నేనే పరమేశ్వరుడు ప్రధాన కారణము. ఏది ఉన్నదో అది అంతా గుణాల ప్రాధాన్యము మరియు వాటి సంయోగమునుబట్టి ప్రత్యక్షమగును.

Verse 42

समस्तं व्यस्तमपि च प्रणवार्थं प्रचक्षते । सवार्थवाचकं तस्मादेकं ब्रह्मैतदक्षरम्

వారు ప్రణవం (ఓం) యొక్క అర్థాన్ని సమస్తరూపములోను, వ్యస్త (విభక్త) విశ్లేషణలోను ప్రకటిస్తారు. అందుచేత ఈ అక్షరం సర్వార్థవాచకమైన ఏక బ్రహ్మమే.

Verse 43

तेनोमिति जगत्कृत्स्नं कुरुते प्रथमं शिवः । शिवो हि प्रणवो ह्येष प्रणवो हि शिवः स्मृतः

అప్పుడు ‘ఓం’ అని ఉచ్చరించి శివుడు ముందుగా సమస్త జగత్తును సృష్టిస్తాడు. శివుడే ఈ ప్రణవము; ప్రణవమే శివస్వరూపమని స్మరించబడుతుంది.

Verse 44

वाच्यवाचकयोर्भेदो नात्यंतं विद्यते यतः । चिंतया रहितो रुद्रो वाचोयन्मनसा सह

వాచ్యము (అర్థం) మరియు వాచకము (శబ్దం) మధ్య భేదం పూర్తిగా నిరపేక్షం కాదు; అందువల్ల సంకల్పచింతనలేని రుద్రుడు మనస్సుతో కూడి వాణిని కూడా అతిక్రమిస్తాడు.

Verse 45

अप्राप्य तन्निवर्तंते वाच्यस्त्वेकाक्षरेण सः । एकाक्षरादकाराख्यादात्मा ब्रह्माभिधीयते

ఆ పరమ తత్త్వాన్ని చేరలేక వాక్కు వెనుదిరుగుతుంది; అయినా ఆయన ఒకాక్షరంతో సూచింపబడతాడు. ‘అ’ అనే ఆ ఒకాక్షరంనుండి ఆత్మను ‘బ్రహ్మ’ అని పలుకుతారు.

Verse 46

एकाक्षरादुकाराख्याद्द्विधा विष्णुरुदीर्यते । एकाक्षरान्मकाराख्याच्छिवो रुद्र उदाहृतः

‘ఉ’ అనే ఒకాక్షరంనుండి విష్ణువు ద్వివిధంగా ప్రకటించబడతాడు. ‘మ’ అనే ఒకాక్షరంనుండి శివుడు రుద్రుడిగా ప్రకటింపబడతాడు.

Verse 47

दक्षिणांगान्महेशस्य जातो ब्रह्मात्मसंज्ञिकः । वामांगादभवद्विष्णुस्ततो विद्येति संज्ञितः

మహేశ్వరుని కుడి భాగం నుండి ‘బ్రహ్మ-తత్త్వ’ అనే పేరుతో బ్రహ్మ జన్మించాడు. ఆయన ఎడమ భాగం నుండి విష్ణువు అవతరించాడు; అందువల్ల అతడు ‘విద్య’ అని సంజ్ఞితుడయ్యాడు.

Verse 48

हृदयान्नीलरुद्रो भूच्छिवस्य शिवसंज्ञिकः । सृष्टेः प्रवर्तको ब्रह्मा स्थितेर्विष्णुर्विमोहकः

శివుని హృదయమునుండి నీలరుద్రుడు అవతరించాడు; ‘శివ’ అనే నామముతోనే ప్రసిద్ధుడు. సృష్టికి ప్రవర్తకుడు బ్రహ్మ, స్థితికి అధిష్ఠాత విష్ణువు—మోహాన్ని కలిగించువాడు।

Verse 49

संहारस्य तथा रुद्रस्तयोर्नित्यं नियामकः । तस्मात्त्रयस्ते कथ्यंते जगतः कारणानि च

సంహారకర్త రుద్రుడు; సృష్టి మరియు స్థితి అనే ఆ రెండు శక్తులకు కూడా ఆయన నిత్య నియామకుడు. అందువల్ల ఆ ముగ్గురినే జగత్తు కారణాలుగా చెప్పుతారు।

Verse 50

कारणत्रयहेतुश्च शिवः परमकारणम् । अर्थमेतमविज्ञाय रजसा बद्धवैरयोः

మూడు కారణాలకు కూడా కారణభూతుడు శివుడు; ఆయనే పరమకారణము. ఈ తత్త్వాన్ని గ్రహించక రజోగుణబద్ధులైన జీవులు పరస్పర వైరం పొందుతారు।

Verse 51

युवयोः प्रतिबोधाय मध्ये लिंगमुपस्थितम् । एवमोमिति मां प्राहुर्यदिहोक्तमथर्वणा

మీ ఇద్దరికీ బోధ కలిగించుటకై మీ మధ్యలో లింగము ప్రత్యక్షమైంది. ‘ఏవం—ఓం’ అని వారు నన్ను సంబోధించారు—ఇక్కడ అథర్వణుడు ప్రకటించినట్లుగా।

Verse 52

ऋचो यजूंषि सामानि शाखाश्चान्याः सहस्रशः । वेदेष्वेवं स्वयं वक्त्रैर्व्यक्तमित्यवदत्स्वपि

ఋక్ మంత్రాలు, యజుః సూత్రాలు, సామ గానాలు, అలాగే వేలాది ఇతర వేదశాఖలు—ఇవి వేదాలలో ఇలా స్పష్టంగా వ్యక్తమయ్యాయి, తమ తమ ముఖాల నుండే స్వయంగా పలికినట్లుగా।

Verse 53

स्वप्नानुभूतमिव तत्ताभ्यां नाध्यवसीयते । तयोस्तत्र प्रबोधाय तमोपनयनाय च

ఆ తత్త్వం వారికి స్వప్నానుభవంలా కనిపించినా దృఢంగా నిర్ధారించబడదు. అందుకే ఆ స్థితిలో వారి ప్రబోధం కోసం, అలాగే తమస్ (అజ్ఞానం) తొలగించేందుకు ఈ ఉపదేశం ఇవ్వబడుతుంది.

Verse 54

लिंगेपि मुद्रितं सर्वं यथा वेदैरुदाहृतम् । तद्दृष्ट्वा मुद्रितं लिंगे प्रसादाल्लिंगिनस्तदा

వేదాలలో ప్రకటించినట్లే లింగంలో కూడా సమస్తం ముద్రితమై కనిపించింది. లింగంపై అలా ముద్రితమై ఉన్నదాన్ని చూసి ఆ సమయంలో లింగారాధకులు ప్రసాదం (కృప) పొందారు.

Verse 55

प्रशांतमनसौ देवौ प्रबुद्धौ संबभूवतुः । उत्पत्तिं विलयं चैव यथात्म्यं च षडध्वनाम्

మనస్సు ప్రశాంతమైన తరువాత ఆ ఇద్దరు దేవులు సంపూర్ణంగా జాగృతులయ్యారు. వారు షడధ్వాల ఉత్పత్తి, లయం మరియు వాటి యథార్థ స్వరూపాన్ని స్పష్టంగా గ్రహించారు.

Verse 56

ततः परतरं धाम धामवंतं च पूरुषम् । निरुत्तरतरं ब्रह्म निष्कलं शिवमीश्वरम्

అదికన్నా పరమమైనది పరమధామం, ఆ ధామ వైభవాన్ని ధరించిన పురుషుడు—ఈశ్వరుడు శివుడు. ఆయన అనుత్తర బ్రహ్మ, నిష్కలుడు, విభాగరహితుడు.

Verse 57

पशुपाशमयस्यास्य प्रपञ्चस्य सदा पतिम् । अकुतोभयमत्यंतमवृद्धिक्षयमव्ययम्

పశు మరియు పాశాలతో కూడిన ఈ ప్రపంచానికి పతి అయిన శివుని నేను సదా వందిస్తాను. ఆయన సంపూర్ణ నిర్భయుడు, వృద్ధి-క్షయాలకు అతీతుడు, అవ్యయుడు.

Verse 58

वाह्यमाभ्यंतरं व्याप्तं वाह्याभ्यंतरवर्जितम् । निरस्तातिशयं शश्वद्विश्वलोकविलक्षणम्

ఆయన బాహ్యమును అంతర్మును వ్యాపించి ఉన్నాడు; అయినా ‘బాహ్య–అంతః’ అనే భావభేదములకతీతుడు. సదా అతిశయరహితుడు, శాశ్వతుడు, విశ్వలోకవ్యవస్థలకన్నా విలక్షణుడు।

Verse 59

अलक्षणमनिर्देश्यमवाङ्मनसगोचरम् । प्रकाशैकरसं शांतं प्रसन्नं सततोदितम्

ఆయన లక్షణరహితుడు, నిర్వచనాతీతుడు, వాక్కు-మనస్సులకు అగోచరుడు. శుద్ధ ప్రకాశ-చైతన్యమనే ఏకరస స్వరూపుడు—సదా శాంతుడు, ప్రసన్నుడు, నిత్య స్వయంప్రకాశుడు।

Verse 60

सर्वकल्याणनिलयं शक्त्या तादृशयान्वितम् । ज्ञात्वा देवं विरूपाक्षं ब्रह्मनारायणौ तदा

అప్పుడు బ్రహ్మా మరియు నారాయణుడు—సర్వకల్యాణనిలయుడై, అటువంటి దివ్య శక్తితో యుక్తుడైన విరూపాక్ష దేవుని గుర్తించి, ఆయన పరమ దైవత్వాన్ని గ్రహించారు।

Verse 61

रचयित्वांजलिं मूर्ध्नि भीतौ तौ वाचमूचतुः । ब्रह्मोवाच । अज्ञो वाहमभिज्ञो वा त्वयादौ देव निर्मितः

వారు ఇద్దరూ భయంతో శిరస్సుపై అంజలి పెట్టి పలికారు. బ్రహ్మా అన్నాడు—“నేను అజ్ఞుడనైనా జ్ఞుడనైనా, ఓ దేవా! ఆదిలో నన్ను నీవే సృష్టించావు।”

Verse 62

ईदृशीं भ्रांतिमापन्न इति को ऽत्रापराध्यति । आस्तां ममेदमज्ञानं त्वयि सन्निहते प्रभो

ఇలాంటి భ్రాంతిలో పడితే ఇక్కడ దోషి ఎవరు? ఓ ప్రభో! నీవు సాక్షాత్తుగా సమీపంలో ఉన్నావు—నా ఈ అజ్ఞానాన్ని తొలగించి క్షమించుము।

Verse 63

निर्भयः को ऽभिभाषेत कृत्यं स्वस्य परस्य वा । आवयोर्देवदेवस्य विवादो ऽपि हि शोभनः

నిర్భయుడై ఎవడు తనకో పరునికో చేయవలసినదేమిటో చెప్పగలడు? అయినా దేవదేవ మహాదేవుని విషయములో మన ఇద్దరి వాదముకూడ శోభనమే, యథోచిత ధర్మనిర్ణయార్థమే గనుక।

Verse 64

पादप्रणामफलदो नाथस्य भवतो यतः । विष्णुरुवाच । स्तोतुं देव न वागस्ति महिम्नः सदृशी तव

ఎందుకంటే మీరు, ఓ నాథా, మీ పాదాలకు ప్రణామం చేసిన ఫలాన్ని ప్రసాదిస్తారు. విష్ణువు పలికెను—ఓ దేవా, మీ మహిమను స్తుతించుటకు వాక్కు సరిపోదు; మీ మహిమకు సమానమైనది ఏదీ లేదు।

Verse 65

प्रभोरग्रे विधेयानां तूष्णींभावो व्यतिक्रमः । किमत्र संघटेत्कृत्यमित्येवावसरोचितम्

ప్రభువు సన్నిధిలో విధేయులైనవారికి మౌనముండుట కూడ అతిక్రమమే. ఇక్కడ ఈ సందర్భానికి తగినది ఒక్కటే—“ఏ సేవ చేయవలెను?”

Verse 66

अजानन्नपि यत्किंचित्प्रलप्य त्वां नतो ऽस्म्यहम् । कारणत्वं त्वया दत्तं विस्मृतं तव मायया

తెలియకనే నేను ఏదైనా పలికినయెడల, ఇప్పుడు మీకు నమస్కరిస్తున్నాను. మీరు ప్రసాదించిన ‘కారణత్వ’ స్థితిని మీ మాయచేత మోహితుడనై నేను మరచిపోయాను।

Verse 67

मोहितो ऽहंकृतश्चापि पुनरेवास्मि शासितः । विज्ञापितैः किं बहुभिर्भीतोस्मि भृशमीश्वर

మోహితుడనై అహంకారంతో కూడినవాడనై నేను మళ్లీ శిక్షింపబడుతున్నాను. ఎన్నో విన్నపాలు చేసి ఏమి ప్రయోజనం? ఓ ఈశ్వరా, నేను అత్యంత భయపడుతున్నాను।

Verse 68

यतो ऽहमपरिच्छेद्यं त्वां परिच्छेत्तुमुद्यतः । त्वामुशंति महादेवं भीतानामार्तिनाशनम्

నేను నిజంగా అపరిచ్ఛేద్యుడవైన నిన్ను కొలిచి నిర్వచించుటకు యత్నించినందున, జనులు నిన్ను మహాదేవుడని, భయపడినవారి ఆర్తిని నశింపజేసేవాడని స్తుతిస్తారు।

Verse 69

अतो व्यतिक्रमं मे ऽद्य क्षंतुमर्हसि शंकर । इति विज्ञापितस्ताभ्यामीश्वराभ्यां महेश्वरः

అందువల్ల, ఓ శంకరా, నేడు నా అతిక్రమాన్ని క్షమించవలసినవాడవు నీవే—అని ఆ ఇద్దరు దేవాధిపతులు వినవించగా, మహేశ్వరుడు ఆ విన్నపాన్ని గ్రహించాడు।

Verse 70

प्रीतो ऽनुगृह्य तौ देवौ स्मितपूर्वमभाषत । ईश्वर उवाच । वत्सवत्स विधे विष्णो मायया मम मोहितौ

ప్రసన్నుడై ప్రభువు ఆ ఇద్దరు దేవులను అనుగ్రహించి, స్మితపూర్వకంగా పలికెను—ఈశ్వరుడు అన్నాడు: ఓ వత్సులారా! ఓ విధే (బ్రహ్మా), ఓ విష్ణో! మీరు ఇద్దరూ నా మాయచేత మోహితులయ్యారు।

Verse 71

युवां प्रभुत्वे ऽहंकृत्य बुद्धवैरो परस्परम् । विवादं युद्धपर्यंतं कृत्वा नोपरतौ किल

ప్రభుత్వ అహంకారంతో మీరు ఇద్దరూ పరస్పరం మనస్సులో శత్రుత్వాన్ని పొందారు; వివాదాన్ని యుద్ధ అంచువరకు తీసుకెళ్లి కూడా నిజంగా ఆగలేదు.

Verse 72

ततश्च्छिन्ना प्रजासृष्टिर्जगत्कारणभूतयोः । अज्ञानमानप्रभवाद्वैमत्याद्युवयोरपि

ఆ తరువాత, జగత్తుకు కారణభూతులైన మీరు ఇద్దరిలో కూడా ప్రజాసృష్టి విఘటించబడింది; అజ్ఞానం మరియు మానమునుండి పుట్టిన పరస్పర వైమత్యాది దోషాలు మీలోనూ ప్రవేశించాయి.

Verse 73

तन्निवर्तयितुं युष्मद्दर्पमोहौ मयैव तु । एवं निवारितावद्यलिंगाविर्भावलीलया

మీ అహంకారమూ మోహమూ తొలగించుటకై ఈ కార్యమును నేనే చేసితిని; అందువలన నేడు నా లింగావిర్భావ-లీలచేత మీరు ఇద్దరూ నిరోధింపబడి నియంత్రింపబడితిరి।

Verse 74

तस्माद्भूयो विवादं च व्रीडां चोत्सृज्य कृत्स्नशः । यथास्वं कर्म कुर्यातां भवंतौ वीतमत्सरौ

కాబట్టి ఇకపై వివాదమును మరియు లజ్జను పూర్తిగా విడిచిపెట్టుడి; అసూయరహితులై మీరు ఇద్దరూ మీ మీ యోగ్య కర్తవ్యములను యథావిధిగా నిర్వర్తించుడి।

Verse 75

पुरा ममाज्ञया सार्धं समस्तज्ञानसंहिताः । युवाभ्यां हि मया दत्ता कारणत्वप्रसिद्धये

పూర్వము నా ఆజ్ఞ ప్రకారమే సమస్త జ్ఞానసంహితలను నేను మీ ఇద్దరికీ ప్రసాదించితిని; ఈ కార్యములో మీ కారణత్వము (ఉపకరణత్వము) సుప్రసిద్ధమగుటకై।

Verse 76

मंत्ररत्नं च सूत्राख्यं पञ्चाक्षरमयं परम् । मयोपदिष्टं सर्वं तद्युवयोरद्य विस्मृतम्

ఆ పరమ మంత్రరత్నము—‘సూత్ర’మని ప్రసిద్ధి, పంచాక్షరమయము—దానిని నేను స్వయంగా సంపూర్ణంగా ఉపదేశించితిని; అది అంతా నేడు మీరు ఇద్దరూ మరచితిరి।

Verse 77

ददामि च पुनः सर्वं यथापूर्वं ममाज्ञया । यतो विना युवां तेन न क्षमौ सृष्टिरक्षणे

నా ఆజ్ఞచేత నేను సమస్తమును మళ్లీ పూర్వవలె ప్రసాదించుచున్నాను; ఎందుకనగా మీ ఇద్దరు లేకుండా అతడు సృష్టిని పోషించుటకును రక్షించుటకును సమర్థుడు కాడు।

Verse 78

एवमुक्त्वा महादेवो नारायणपितामहौ । मंत्रराजं ददौ ताभ्यां ज्ञानसंहितया सह

ఇలా చెప్పి మహాదేవుడు నారాయణునికి మరియు పితామహుడు (బ్రహ్మ)కు జ్ఞానసంహితతో కూడిన మంత్రరాజాన్ని ప్రసాదించాడు.

Verse 79

तौ लब्ध्वा महतीं दिव्यामाज्ञां माहेश्वरीं पराम् । महार्थं मंत्ररत्नं च तथैव सकलाः कलाः

వారు మహేశ్వరుని మహత్తరమైన, దివ్యమైన, పరమ ఆజ్ఞను పొందారు; అలాగే గంభీరార్థమయమైన మంత్రరత్నమును, సమస్త పవిత్ర కళలను సంపూర్ణంగా స్వీకరించారు।

Verse 80

दंडवत्प्रणतिं कृत्वा देवदेवस्य पादयोः । अतिष्ठतां वीतभयावानंदास्तिमितौ तदा

దేవదేవుడైన శ్రీశివుని పాదాల వద్ద దండవత్ ప్రణామం చేసి, వారు ఇద్దరూ అప్పుడు అక్కడ భయరహితులై నిలిచారు—మనస్సు ఆనందంలో స్థిరమై లీనమైంది।

Verse 81

एतस्मिन्नंतरे चित्रमिंद्रजालवदैश्वरम् । लिंगं क्वापि तिरोभूतं न ताभ्यामुपलभ्यते

ఇంతలో ప్రభువు యొక్క ఆశ్చర్యకరమైన, ఇంద్రజాలంలాంటి ఐశ్వర్యశక్తితో లింగం ఎక్కడో అంతర్ధానమైంది; వారు ఇద్దరూ దానిని ఇక గ్రహించలేకపోయారు।

Verse 82

ततो विलप्य हाहेति सद्यःप्रणयभंगतः । किमसत्यमिदं वृत्तमिति चोक्त्वा परस्परम्

అప్పుడు వారి స్నేహబంధం అకస్మాత్తుగా భంగమవడంతో ‘హాయ్ హాయ్’ అని విలపిస్తూ, పరస్పరం ఇలా అన్నారు—“ఇది అసత్యం ఎలా అవుతుంది? ఏమి జరిగింది?”

Verse 83

अचिंत्यवैभवं शंभोर्विचिंत्य च गतव्यथौ । अभ्युपेत्य परां मैत्रीमालिंग्य च परस्परम्

శంభువు యొక్క అచింత్య వైభవాన్ని ధ్యానించి, వారు ఇద్దరూ దుఃఖరహితులయ్యారు. పరమ మైత్రిని పొందీ, పరస్పరం స్నేహంతో ఆలింగనం చేసుకున్నారు।

Verse 84

जगद्व्यापारमुद्दिश्य जग्मतुर्देवपुंगवौ । ततः प्रभृति शक्राद्याः सर्व एव सुरासुराः

లోకక్షేమం మరియు జగద్వ్యవస్థను దృష్టిలో ఉంచుకొని దేవపుంగవులైన ఆ ఇద్దరు బయలుదేరారు. ఆ తరువాత నుండి ఇంద్రాది సమస్తులు—దేవులు, అసురులు—అనుగుణంగా కార్యప్రవృత్తులయ్యారు.

Verse 85

ऋषयश्च नरा नागा नार्यश्चापि विधानतः । लिंगप्रतिष्ठा कुर्वंति लिंगे तं पूजयंति च

ఋషులు, మనుష్యులు, నాగులు, స్త్రీలు కూడా శాస్త్రవిధానానుసారం శివలింగ ప్రతిష్ఠను చేస్తారు; ఆ లింగంలోనే పరమేశ్వరుడైన శివుని పూజిస్తారు.