Shiva Purana — Vayaviya Samhita, Shloka 34

नैमित्तिकविधिक्रमः

Occasional Rites and Their Procedure

Devanagari script

संसारकारणं येषां न प्ररोढुमलं भवेत् । प्रकृत्यनुगुणं तस्माद्विमृश्यैतदशेषतः

Transliteration

saṃsārakāraṇaṃ yeṣāṃ na praroḍhumalaṃ bhavet | prakṛtyanuguṇaṃ tasmādvimṛśyaitadaśeṣataḥ

Translation

సంసారబంధానికి కారణమైన మలము ఎవరిలో మొలకెత్తదో, వారు ఈ ఉపదేశాన్ని సమగ్రంగా విచారించి, తమ ప్రకృతికి అనుగుణమైన మార్గాన్ని స్వీకరించాలి—శివకృపచేత మోక్షపథం యోగ్యమగుటకు।

Word by Word

• संसारकारणम्: the cause of worldly existence
• संसारकारणम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: संसार + कारण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (संसारस्य कारणम्)

• येषाम्: of whom/for whom
• येषाम्: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध), बहुवचन; सर्वनाम

• न: not
• न: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-अव्यय

• प्ररोढुम्: to arise/grow
• प्ररोढुम्: Kriya (क्रिया-अर्थ/उद्देश्य)
• Type: Verb
• Root: प्र + √रुह् (धातु)
• Form: तुमुन्-प्रत्ययान्त (infinitive), अव्ययभाव; ‘to grow/arise’

• अलम्: able/sufficient
• अलम्: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अलम् (अव्यय)
• Form: अव्यय (particle) — ‘sufficiently/able to’

• भवेत्: would be/might be
• भवेत्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √भू (धातु)
• Form: विधिलिङ् (optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• प्रकृत्या: by nature
• प्रकृत्या: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: प्रकृति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), एकवचन; ‘by nature’

• अनुगुणम्: suitable/conforming
• अनुगुणम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: अनुगुण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण

• तस्मात्: therefore/from that
• तस्मात्: Hetu/Apadana (हेतु/अपादान)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (अपादान/हेतु), एकवचन; सर्वनाम

• विमृश्य: having considered
• विमृश्य: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि + √मृश् (धातु)
• Form: ल्यप्-प्रत्ययान्त (gerund), अव्ययभाव; ‘having reflected’

• एतत्: this
• एतत्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• अशेषतः: completely
• अशेषतः: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अशेषतः (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb) — ‘entirely/without remainder’

Speaker

Suta Goswami

Shaiva Theology

Tattva Level: pasha

Shiva Form: Sadāśiva

Shakti Dimension

Role: liberating

Characters & Entities

• Shiva

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in the Shiva Purana?

It teaches that saṃsāra persists due to mala (innate impurity/obscuration). Liberation-oriented practice requires clear discernment (vimarśa) and adopting a sādhana suited to one’s disposition, so that bondage-causes do not “sprout” again and Śiva’s grace can operate unobstructed.

How does this verse relate to the worship of the Linga or Saguna Shiva?

Linga/Saguṇa-Śiva worship becomes most effective when matched to the aspirant’s temperament—devotional, ritual, or contemplative—so the mind stabilizes and the mala that fuels rebirth is weakened, leading toward Śiva-realization.

What ritualistic or meditative practice is suggested here?

It implies choosing a prakṛti-suitable discipline: steady japa of the Pañcākṣarī (Om Namaḥ Śivāya), Linga-pūjā with Tripuṇḍra (bhasma) and Rudrākṣa, and reflective self-inquiry to identify and uproot the tendencies that regenerate bondage.