पूजास्थानशुद्धिः पात्रशोधनं च — Purification of the Worship-Space and Preparation of Ritual Vessels
ఈ అధ్యాయంలో ఉపమన్యు శివపూజకు అనుకూలమైన పూజాస్థల శుద్ధి, పాత్రశోధన క్రమాన్ని వివరిస్తాడు. మూలమంత్రంతో జలప్రోక్షణ చేసి స్థలాన్ని పవిత్రం చేయడం, చందనసుగంధ జలంతో తడిపిన పుష్పాలను స్థాపించడం చెప్పబడింది. అస్త్రమంత్రంతో విఘ్ననివారణ చేసి, అవగుణ్ఠనము మరియు వర్మబంధనము ద్వారా రక్షణ కల్పించి, దిక్కులలో అస్త్రవిన్యాసంతో పూజాక్షేత్రాన్ని నిర్ధారిస్తారు. తరువాత దర్భ పరచి ప్రోక్షణాది క్రియలతో శౌచం, అన్ని పాత్రాల శోధన మరియు ద్రవ్యశుద్ధి చేయాలి. ప్రోక్షణీ, అర్ఘ్య, పాద్య, ఆచమనీయం అనే నాలుగు పాత్రాలను కడిగి, చల్లించి ‘శివజల’ంతో సంస్కరించాలి. పాత్రాలలో లోహాలు-రత్నాలు, సుగంధ ద్రవ్యాలు, పుష్పాలు, ధాన్యాలు, పత్రాలు, దర్భ మొదలైన శుభద్రవ్యాలు వేసి, పాత్రకార్యానుసారం కలపవలసినవి చెబుతారు—స్నాన/పాన జలానికి శీతల సుగంధాలు, పాద్యానికి ఉశీర-చందనం, ఏలకులు-కర్పూరాది చూర్ణం; అర్ఘ్యంలో కుశాగ్రాలు, అక్షత, యవ/గోధుమ/నువ్వులు, నెయ్యి, ఆవాలు, పుష్పాలు, భస్మ. స్థలం→రక్షణ→పాత్రాలు→జలం→ఉపహారాలు అనే క్రమశుద్ధియే ఈ అధ్యాయ సారాంశం.
Shlokas
Verse 1
उपमन्युरुवाच । प्रोक्षयेन्मूलमंत्रेण पूजास्थानं विशुद्धये । गन्धचन्दनतोयेन पुष्पं तत्र विनिक्षिपेत्
ఉపమన్యువు పలికెను—పూజాస్థాన శుద్ధికై మూలమంత్రంతో జలప్రోక్షణ చేయాలి. తరువాత గంధ-చందనసుగంధ జలంతో అక్కడ పుష్పాన్ని సమర్పించాలి.
Verse 2
अस्त्रेणोत्सार्य वै विघ्नानवगुण्ठ्य च वर्मणा । अस्त्रं दिक्षु प्रविन्यस्य कल्पयेदर्चनाभुवम्
అస్త్రమంత్రంతో విఘ్నాలను తొలగించి, వర్మమంత్రంతో ఆచ్ఛాదనం చేసి, తరువాత దిక్కులలో అస్త్రాన్ని విన్యసించి అర్చనాభూమిని సిద్ధం చేయాలి.
Verse 3
तत्र दर्भान्परिस्तीर्य क्षालयेत्प्रोक्षणादिभिः । संशोध्य सर्वपात्राणि द्रव्यशुद्धिं समाचरेत्
అక్కడ దర్భలను పరచి, ప్రోక్షణాది శుద్ధిక్రియలతో శుభ్రపరచాలి. అన్ని పాత్రలను శుద్ధి చేసి, పూజా ద్రవ్యశుద్ధిని విధిగా ఆచరించాలి.
Verse 4
प्रोक्षणीमर्ध्यपात्रं च पाद्यपात्रमतः परम् । तथैवाचमनीयस्य पात्रं चेति चतुष्टयम्
ప్రోక్షణీ, అర్ఘ్యపాత్రం, తదుపరి పాద్యపాత్రం, అలాగే ఆచమనీయం కోసం పాత్రం—ఇలా నాలుగు పాత్రాల సముదాయాన్ని ఏర్పాటు చేయాలి।
Verse 5
प्रक्षाल्य प्रोक्ष्य वीक्ष्याथ क्षिपेत्तेषु जलं शिवम् । पुण्यद्रव्याणि सर्वाणि यथालाभं विनिक्षिपेत्
వాటిని కడిగి, తరువాత ప్రోక్షించి, భక్తితో పరిశీలించి, ఆ పాత్రలలో శివార్పితమైన శుభజలాన్ని పోయాలి. ఆపై యథాశక్తి లభ్యమైన సమస్త పుణ్యద్రవ్యాలను అందులో నిక్షిప్తం చేయాలి।
Verse 6
रत्नानि रजतं हेम गन्धपुष्पाक्षतादयः । फलपल्लवदर्भांश्च पुण्यद्रव्याण्यनेकधा
రత్నాలు, వెండి, బంగారం; సుగంధ ద్రవ్యాలు, పుష్పాలు, అక్షతలు మొదలైనవి; ఫలాలు, పల్లవాలు, దర్భ గడ్డి—ఇవి అనేక విధాల పుణ్యద్రవ్యాలు (పూజార్హాలు) అని చెప్పబడినవి।
Verse 7
स्नानोदके सुगन्धादि पानीये च विशेषतः । शीतलानि मनोज्ञानी कुसुमादीनि निक्षिपेत्
స్నానజలములోను, ముఖ్యంగా పానీయజలములోను సుగంధ ద్రవ్యములు, అలాగే శీతలమై మనోహరమైన పుష్పములు మొదలైనవి వేయవలెను.
Verse 8
उशीरं चन्दनं चैव पाद्ये तु परिकल्पयेत् । जातिकंकोलकर्पूरबहुमूलतमालकान्
పాద్యము (పాదప్రక్షాళనార్పణ) కొరకు ఉశీరము మరియు చందనము కలిపి సిద్ధం చేయవలెను; అలాగే జాతి (మల్లె), కంకోలము, కర్పూరము, అనేక సుగంధ మూలములు, తమాలక పత్రములు కూడా చేర్చవలెను.
Verse 9
क्षिपेदाचमनीये च चूर्णयित्वा विशेषतः । एलां पात्रेषु सर्वेषु कर्पूरं चन्दनं तथा
వాటిని విశేషంగా బాగా పొడి చేసి ఆచమనీయం పాత్రలో వేయాలి; అలాగే అన్ని పూజాపాత్రాలలో ఏలకులు, కర్పూరం, చందనం కూడా ఉంచాలి।
Verse 10
कुशाग्राण्यक्षतांश्चैव यवव्रीहितिलानपि । आज्यसिद्धार्थपुष्पाणि भसितञ्चार्घ्यपात्रके
అర్ఘ్యపాత్రలో కుశాగ్రాలు, అక్షతలు, యవాలు, వ్రీహి/బియ్యం, నువ్వులు; అలాగే నెయ్యి, తెల్ల ఆవాలు, పుష్పాలు మరియు భస్మం కూడా వేయాలి।
Verse 11
कुशपुष्पयवव्रीहिबहुमूलतमालकान् । प्रक्षिपेत्प्रोक्षणीपात्रे भसितं च यथाक्रमम्
తర్వాత ప్రోక్షణీ పాత్రలో విధి ప్రకారం కుశపుష్పాలు, యవాలు, వ్రీహి/బియ్యం, బహుమూల (పవిత్ర తృణం) మరియు తమాలక; అలాగే భస్మం కూడా కలపాలి।
Verse 12
सर्वत्र मन्त्रं विन्यस्य वर्मणावेष्ट्य बाह्यतः । पश्चादस्त्रेण संरक्ष्य धेनुमुद्रां प्रदर्शयेत्
సర్వ దిక్కులలో మంత్రాన్ని విన్యసించి, బాహ్యంగా వర్మరూప రక్షాకవచంతో తనను ఆవేష్టించాలి. అనంతరం అస్త్ర-మంత్రంతో సంరక్షించి ధేనుముద్రను ప్రదర్శించాలి.
Verse 13
पूजाद्रव्याणि सर्वाणि प्रोक्षणीपात्रवारिणा । सम्प्रोक्ष्य मूलमंत्रेण शोधयेद्विधिवत्ततः
తర్వాత ప్రోక్షణీ పాత్రలోని జలంతో సమస్త పూజా ద్రవ్యాలను చల్లించి, మూలమంత్ర జపంతో విధివిధానంగా వాటిని శుద్ధి చేయాలి.
Verse 14
पात्राणां प्रोक्षणीमेकामलाभे सर्वकर्मसु । साधयेदर्घ्यमद्भिस्तत्सामान्यं साधकोत्तमः
ఏ కర్మలోనైనా పాత్రాల కోసం ప్రత్యేక ప్రోక్షణీ లభించకపోతే, ఉత్తమ సాధకుడు సాధారణ విధానంగా జలంతోనే అర్ఘ్యాన్ని సమర్పించాలి.
Verse 15
ततो विनायकं देवं भक्ष्यभोज्यादिभिः क्रमात् । पूजयित्वा विधानेन द्वारपार्श्वे ऽथ दक्षिणे
ఆపై భక్ష్య-భోజ్యాది నైవేద్యాలతో క్రమంగా దేవ వినాయకుని విధివిధానంగా పూజించి, పూజానంతరం ద్వారపు కుడి (దక్షిణ) పార్శ్వంలో స్థాపించాలి.
Verse 16
अन्तःपुराधिपं साक्षान्नन्दिनं सम्यगर्चयेत् । चामीकराचलप्रख्यं सर्वाभरणभूषितम्
శివుని అంతఃపురాధిపతి అయిన నందిని సాక్షాత్తుగా సమ్యకంగా అర్చించాలి—అతడు స్వర్ణపర్వతంలా ప్రకాశిస్తూ, సమస్త ఆభరణాలతో భూషితుడై ఉంటాడు.
Verse 17
बालेन्दुमुकुटं सौम्यं त्रिनेत्रं च चतुर्भुजम् । दीप्तशूलमृगीटंकतिग्मवेत्रधरं प्रभुम्
అతడు సౌమ్యమూ శుభమూ అయిన ప్రభువును దర్శించాడు—శిరస్సుపై బాలచంద్ర మకుటం ధరించి, త్రినేత్రుడై, చతుర్భుజుడై; దీప్త త్రిశూలం, మృగచిహ్నం, మరియు తేజోవంతమైన తీక్ష్ణ దండం ధరించిన అధిపతిని।
Verse 18
चन्द्रबिम्बाभवदनं हरिवक्त्रमथापि वा । उत्तरे द्वारपार्श्वस्य भार्यां च मरुतां सुताम्
ద్వారపు ఉత్తర పార్శ్వంలో మరుతుల కుమార్తెగా జన్మించిన భార్యను చిత్రించాలి లేదా ధ్యానించాలి; ఆమె ముఖం చంద్రబింబంలా, లేక హరి (విష్ణు) ముఖంలా ఉండాలి।
Verse 19
सुयशां सुव्रतामम्बां पादमण्डनतत्पराम् । पूजयित्वा प्रविश्यान्तर्भवनं परमेष्ठिनः
సుయశస్సుతో, సువ్రతతో, పాదాల అలంకరణ-సేవలో నిత్యం తత్పరమైన అంబను పూజించి, అతడు పరమేష్ఠిన్ (బ్రహ్మ) యొక్క అంతర్భవనంలో ప్రవేశించాడు।
Verse 20
संपूज्य लिङ्गं तैर्द्रव्यैर्निर्माल्यमपनोदयेत् । प्रक्षाल्य पुष्पं शिरसि न्यसेत्तस्य विशुद्धये
ఆ ద్రవ్యాలతో శివలింగాన్ని సమ్యక్గా పూజించి, ఉపయోగించిన పుష్పాది నిర్మాల్యాన్ని తొలగించాలి. దానిని కడిగి, శుద్ధి కోసం ఆ పుష్పాన్ని శిరస్సుపై ఉంచాలి।
Verse 21
पुष्पहस्तो जपेच्छक्त्या मन्त्रं मन्त्रविशुद्धये । ऐशान्यां चण्दमाराध्य निर्माल्यं तस्य दापयेत्
చేతిలో పుష్పం పట్టుకొని, మంత్రశుద్ధి కోసం సంపూర్ణ శక్తితో మంత్రజపం చేయాలి. తరువాత ఈశాన (ఉత్తర-తూర్పు) దిశలో చండుని సమ్యక్ ఆరాధించి, ఆ పూజ యొక్క నిర్మాల్యాన్ని అతనికి సమర్పించాలి।
Verse 22
कल्पयेदासनं पश्चादाधारादि यथाक्रमम् । आधारशक्तिं कल्याणीं श्यामां ध्यायेदधो भुवि
ఆపై మనస్సులో ఆసనాన్ని కల్పించి, ఆధారాది ఆధారాలను క్రమంగా భావించాలి. క్రింద భూమిపై కల్యాణి, శ్యామవర్ణా ఆధారశక్తి—మూలాధారరూపిణి—ని ధ్యానించాలి.
Verse 23
तस्याः पुरस्तादुत्कंठमनंतं कुण्डलाकृतिम् । धवलं पञ्चफणिनं लेलिहानमिवाम्बरम्
ఆమె ముందర ఉద్ధత గ్రీవతో అనంతుడు (శేషుడు) ప్రత్యక్షమయ్యాడు—కుండలాకారంగా చుట్టుకొని, ధవళవర్ణుడై, ఐదు ఫణాలతో, నాలుకలతో ఆకాశాన్ని లేలిహించుచున్నట్లు కనిపించాడు.
Verse 24
तस्योपर्यासनं भद्रं कण्ठीरवचतुष्पदम् । धर्मो ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यञ्च पदानि वै
దాని పై భాగంలో శుభమైన ఆసనం ఉంది, సింహాసనంలా నాలుగు పాదాలతో. దాని ఆధారాలు ధర్మం, జ్ఞానం, వైరాగ్యం, ఐశ్వర్యం.
Verse 25
आग्नेयादिश्वेतरक्तपीतश्यामानि वर्णतः । अधर्मादीनि पूर्वादीन्युत्तरांतान्यनुक्रमात्
ఆగ్నేయ దిశ నుండి ప్రారంభించి వాటి వర్ణాలు వరుసగా తెలుపు, ఎరుపు, పసుపు, నలుపు. అలాగే తూర్పున అధర్మం మొదలుకొని ఉత్తరాంతం వరకు క్రమంగా గ్రహించాలి.
Verse 26
राजावर्तमणिप्रख्यान्न्यस्य गात्राणि भावयेत् । अस्योर्ध्वच्छादनं पद्ममासनं विमलं सितम्
రాజావర్త మణిలా ప్రకాశించే అవయవాలను మనస్సులో స్థాపించి ధ్యానించాలి. ఆయనకు పై కప్పు నిర్మలమైన, తెల్లని, మచ్చలేని పద్మాసనం.
Verse 27
अष्टपत्राणि तस्याहुरणिमादिगुणाष्टकम् । केसराणि च वामाद्या रुद्रावामादिशक्तिभिः
దాని ఎనిమిది రేకులు అణిమాది అనే ఎనిమిది గుణములని వారు చెబుతారు. దాని కేసరములు వామా మొదలైనవి—రుద్రా, వామా మొదలైన శక్తులచే ప్రభువును భక్తితో ధ్యానించుటకు ఉపకరించునవి.
Verse 28
बीजान्यपि च ता एव शक्तयोंतर्मनोन्मनीः । कर्णिकापरवैराग्यं नालं ज्ञानं शिवात्मकम्
ఆ శక్తులే బీజరూపంగా అతి సూక్ష్మమై అంతరంలో అంతర్మన ఉన్మనీ స్థితిగా నివసిస్తాయి. పద్మకర్ణిక పరమ వైరాగ్యం; నాళం శివాత్మక జ్ఞానం.
Verse 29
कन्दश्च शिवधर्मात्मा कर्णिकान्ते त्रिमण्डले । त्रिमण्डलोपर्यात्मादि तत्त्वत्रितयमासनम्
మూలభాగంలో శివధర్మస్వరూపమైన కందం ఉంది; కర్ణికాంతంలో త్రిమండలం నిలిచిఉంది. ఆ మూడు మండలాల పైన ఆత్మాది తత్త్వత్రయమనే ఆసనం స్థాపితమై ఉంటుంది.
Verse 30
सर्वासनोपरि सुखं विचित्रास्तरणास्तृतम् । आसनं कल्पयेद्दिव्यं शुद्धविद्यासमुज्ज्वलम्
అన్ని ఆసనాల పైన, విచిత్రమైన ఆస్తరణంతో పరచబడిన సౌఖ్యమైన దివ్యాసనాన్ని ఏర్పరచాలి—శుద్ధవిద్యతో ప్రకాశించేదిగా.
Verse 31
आवाहनं स्थापनं च सन्निरोधं निरीक्षणम् । नमस्कारं च कुर्वीत बध्वा मुद्राः पृथक्पृथक्
ముద్రలను వేర్వేరుగా బంధించి, ఆవాహనం, స్థాపనం, సన్నిరోధం, నిరీక్షణం, తదనంతరం నమస్కారం చేయాలి.
Verse 32
पाद्यमाचमनं चार्घ्यं गंधं पुष्पं ततः परम् । धूपं दीपं च तांबूलं दत्त्वाथ स्वापयेच्छिवौ
పాద్యం, ఆచమనం, అర్ఘ్యాన్ని సమర్పించి, తరువాత గంధం పుష్పం అర్పించాలి; ఆపై ధూపం, దీపం, తాంబూలం ఇచ్చి చివరికి శివ-శివలను శయనింపజేయాలి।
Verse 33
अथवा परिकल्प्यैवमासनं मूर्तिमेव च । सकलीकृत्य मूलेन ब्रह्माभिश्चापरैस्तथा
లేదా ఈ విధంగా ఆసనాన్ని, మూర్తిని సక్రమంగా ఏర్పాటు చేసి, మూలమంత్రంతోను, అలాగే బ్రహ్మమంత్రాలు మరియు ఇతర ఉపమంత్రాలతోను దానిని సంపూర్ణంగా (సకలీకృతంగా) ప్రकटింప చేయాలి।
Verse 34
आवाहयेत्ततो देव्या शिवं परमकारणम् । शुद्धस्फटिकसंकाशं देवं निश्चलमक्षरम्
అప్పుడు దేవి పరమకారణుడైన శివుని ఆవాహన చేయాలి—శుద్ధ స్ఫటికంలా ప్రకాశించే, నిశ్చలమైన, అక్షయ దేవుడిగా ధ్యానించాలి।
Verse 35
कारणं सर्वलोकानां सर्वलोकमयं परम् । अंतर्बहिःस्थितं व्याप्य ह्यणोरणु महत्तरम् २
ఆయనే సమస్త లోకాల పరమ కారణుడు, సమస్త లోకాలలో వ్యాపించిన పరతత్త్వం. అంతరంగములోనూ బాహ్యములోనూ నిలిచి, అన్నిటినీ వ్యాపించి—అణువుకంటే సూక్ష్ముడు, మహత్తరముకంటే మహానుడు।
Verse 36
भक्तानामप्रयत्नेन दृश्यमीश्वरमव्ययम् । ब्रह्मेंद्रविष्णुरुद्राद्यैरपि देवैरगोचरम्
భక్తులకు ఆ అవ్యయ ఈశ్వరుడు పెద్ద ప్రయత్నం లేకుండానే దర్శనమిస్తాడు; కానీ బ్రహ్మ, ఇంద్ర, విష్ణు, రుద్ర మొదలైన దేవులకు కూడా ఆయన అగోచరుడే।
Verse 37
देवसारं च विद्वद्भिरगोचरमिति श्रुतम् । आदिमध्यान्तरहितं भेषजं भवरोगिणाम्
విద్వాంసులు ఆయనను దేవసారం, ఇంద్రియ-మనస్సులకు అగోచరుడని శ్రుతి ద్వారా విన్నారు. ఆది-మధ్య-అంతరహితుడైన ఆయనే సంసారరోగులకు పరమ ఔషధం।
Verse 38
शिवतत्त्वमिति ख्यातं शिवार्थं जगति स्थिरम् । पञ्चोपचारवद्भक्त्या पूजयेल्लिंगमुत्तमम्
‘శివతత్త్వం’ అని ప్రసిద్ధమైనది జగత్తులో శివార్థముగా స్థిరంగా నిలిచియున్నది. కావున పంచోపచారభక్తితో ఉత్తమ లింగాన్ని పూజించవలెను.
Verse 39
लिंगमूर्तिर्महेशस्य शिवस्य परमात्मनः । स्नानकाले प्रकुर्वीत जयशब्दादिमंगलम्
మహేశుడు, పరమాత్మ శివుని లింగమూర్తికి స్నానకాలంలో ‘జయ’ శబ్దంతో ప్రారంభించి మంగళకార్యాలను ఆచరించవలెను.
Verse 40
पञ्चगव्यघृतक्षीरदधिमध्वादिपूर्वकैः । मूलैः फलानां सारैश्च तिलसर्षपसक्तुभिः
పంచగవ్యము, నెయ్యి, పాలు, పెరుగు, తేనె మొదలైనవాటితో; అలాగే కందమూలాలు, ఫలసారాలు/రసాలు, నువ్వులు, ఆవాలు, సత్తు మొదలైనవాటితో (విధిగా అభిషేకం చేయబడును).
Verse 41
बीजैर्यवादिभिश्शस्तैश्चूर्णैर्माषादिसंभवैः । संस्नाप्यालिप्य पिष्टाद्यैः स्नापयेदुष्णवारिभिः
యవము మొదలైన శుభబీజాలతోను, మాషము (ఉరద్) మొదలైన వాటి నుండి చేసిన శ్రేష్ఠ చూర్ణాలతోను (లింగాన్ని) స్నానింపజేసి; తరువాత పిష్టం మొదలైన లేపనాలు అద్దీ, చివరగా ఉష్ణజలంతో స్నానింపజేయవలెను.
Verse 42
घर्षयेद्विल्वपत्राद्यैर्लेपगंधापनुत्तये । पुनः संस्नाप्य सलिलैश्चक्रवर्त्युपचारतः
లేపనాల వాసన తొలగించుటకు బిల్వపత్రాది వాటితో మృదువుగా రుద్దాలి; తరువాత మళ్లీ నీటితో స్నానమర్పించి చక్రవర్తి విధివలె క్రమబద్ధ ఉపచారము చేయాలి।
Verse 43
सुगंधामलकं दद्याद्धरिद्रां च यथाक्रमम् । ततः संशोध्य सलिलैर्लिंगं बेरमथापि वा
క్రమానుసారంగా సుగంధ ఆమలకాన్ని, తరువాత పసుపును సమర్పించాలి; ఆపై నీటితో శుద్ధి చేసి శివలింగమును లేదా బేరమును (మూర్తిని) కూడా శుభ్రపరచాలి।
Verse 44
स्नापयेद्गंधतोयेन कुशपुष्पोदकेन च । हिरण्यरत्नतोयैश्च मंत्रसिद्धैर्यथाक्रमम्
సుగంధ జలంతో, అలాగే కుశగడ్డి మరియు పుష్పాలతో సంస్కరించిన నీటితో స్నానమర్పించాలి; తరువాత క్రమంగా మంత్రసిద్ధమైన స్వర్ణ-రత్నసంయుక్త జలంతో లింగాభిషేకం చేయాలి।
Verse 45
असंभवे तु द्रव्याणां यथासंभवसंभृतैः । केवलैर्मंत्रतोयैर्वा स्नापयेच्छ्रद्धया शिवम्
ద్రవ్యాలు లభించని పక్షంలో, యథాశక్తి దొరికిన వాటితో, లేదా కేవలం మంత్రసిద్ధ జలంతోనే, శ్రద్ధతో శివునికి స్నానమర్పించాలి।
Verse 46
कलशेनाथ शंखेन वर्धन्या पाणिना तथा । सकुशेन सपुष्पेण स्नापयेन्मंत्रपूर्वकम्
తదుపరి కలశం, శంఖం, అలాగే చేతిలో పట్టిన వర్ధనీతో—కుశగడ్డి, పుష్పాలతో కూడి—మంత్రపూర్వకంగా (లింగానికి) స్నానమర్పించాలి।
Verse 47
पवमानेन रुद्रेण नीलेन त्वरितेन च । लिंगसूक्तादिसूक्तैश्च शिरसाथर्वणेन च
పవమాన-రుద్ర, నీల, త్వరిత స్తోత్రాలతో, అలాగే లింగసూక్తాది వైదిక సూక్తాలతో, ఇంకా అథర్వశిర ఉపనిషత్తుతో కూడ రుద్రుని ఆరాధించాలి।
Verse 48
ऋग्भिश्च सामभिः शैवैर्ब्रह्मभिश्चापि पञ्चभिः । स्नापयेद्देवदेवेशं शिवेन प्रणवेन च
ఋగ్, సామ మంత్రాలతో, శైవ స్తోత్రాలతో, అలాగే ఐదు బ్రహ్మమంత్రాలతో, ‘శివ’ మరియు పవిత్ర ప్రణవం ‘ఓం’ జపిస్తూ దేవదేవేశ్వరుడు శివునికి అభిషేకస్నానం చేయాలి।
Verse 49
यथा देवस्य देव्याश्च कुर्यात्स्नानादिकं तथा । न तु कश्चिद्विशेषो ऽस्ति तत्र तौ सदृशौ यतः
దేవునికి స్నానాది కర్మలు ఎలా చేస్తారో, అలాగే దేవికీ చేయాలి. ఈ పూజలో వారిద్దరి మధ్య ఏ భేదమూ లేదు; ఎందుకంటే వారు తత్త్వంగా సమానులు।
Verse 50
प्रथमं देवमुद्दिश्य कृत्वा स्नानादिकाः क्रियाः । देव्यैः प्रश्चात्प्रकुर्वीत देवदेवस्य शासनात्
మొదట దేవుడు శివుని ఉద్దేశించి స్నానాది క్రియలు చేయాలి; ఆ తరువాత దేవదేవుని ఆజ్ఞ ప్రకారం దేవి (శక్తి) పూజను నిర్వహించాలి।
Verse 51
अर्धनारीश्वरे पूज्ये पौर्वापर्यं न विद्यते । तत्र तत्रोपचाराणां लिंगे वान्यत्र वा क्वचित्
పూజ్యుడైన అర్ధనారీశ్వరారాధనలో ముందూ‑తరువాత అనే కఠిన నియమం లేదు. ఉపచారాలు అక్కడక్కడ సమర్పించవచ్చు—లింగానికి గానీ, కొన్నిసార్లు ఇతరత్రా గానీ।
Verse 52
कृत्वा ऽभिषेकं लिंगस्य शुचिना च सुगंधिना । संमृज्य वाससा दद्यादंबरं चोपवीतकम्
శుద్ధమైన సుగంధ ద్రవ్యాలతో శివలింగానికి అభిషేకం చేసి, శుభ్రమైన వస్త్రంతో తుడిచి; అనంతరం ప్రభువుకు సేవారూపంగా వస్త్రం మరియు ఉపవీతాన్ని సమర్పించాలి.
Verse 53
पाद्यमाचमनं चार्घ्यं गंधं पुष्पं च भूषणम् । धूपं दीपं च नैवेद्यं पानीयं मुखशोधनम्
పాద్యము, ఆచమనము, అర్ఘ్యము; గంధము, పుష్పము, భూషణము; ధూపము, దీపము, నైవేద్యము; అలాగే పానీయజలం మరియు ముఖశోధనజలం—ఇవన్నీ క్రమంగా శ్రీశివునికి సమర్పించాలి.
Verse 54
पुनश्चाचमनीयं च मुखवासं ततः परम् । मुकुटं च शुभं भद्रं सर्वरत्नैरलंकृतम्
మళ్లీ ఆచమనీయ జలాన్ని, ఆపై ముఖవస్త్రాన్ని సమర్పించాలి. తరువాత సమస్త రత్నాలతో అలంకరించబడిన శుభమయమైన భద్రమైన మకుటాన్ని అర్పించాలి.
Verse 55
भूषणानि पवित्राणि माल्यानि विविधानि च । व्यजने चामरे छत्रं तालवृंतं च दर्पणम्
పవిత్రమైన భూషణాలు, వివిధ మాలలు, వ్యజనం (పంకా) మరియు చామరం, ఛత్రం, తాళవృంతం, దర్పణం—ఇవన్నీ శుభ పూజాసామగ్రిగా సమర్పించి సన్నద్ధం చేయాలి.
Verse 56
दत्त्वा नीराजनं कुर्यात्सर्वमंगलनिस्वनैः । गीतनृत्यादिभिश्चैव जयशब्दसमन्वितः
నీరాజనం (ఆరతి) సమర్పించిన తరువాత, అన్ని మంగళధ్వనుల మధ్య—గానం, నృత్యం మొదలైనవాటితో కూడి—‘జయ జయ’ నినాదాలతో (సగుణ) శివుని భక్తితో ఆరాధించాలి।
Verse 57
हैमे च राजते ताम्रे पात्रे वा मृन्मये शुभे । पद्मकैश्शोभितैः पुष्पैर्बीजैर्दध्यक्षतादिभिः
సువర్ణం, రజతం, తామ్రం లేదా శుభమైన మృణ్మయ పాత్రలో—పద్మాలతో శోభితమైన పుష్పాలతో పాటు—బీజాలు, దధి, అక్షత మొదలైన పవిత్ర ద్రవ్యాలతో నైవేద్యార్పణ చేయాలి.
Verse 58
त्रिशूलशंखयुग्माब्जनन्द्यावर्तैः करीषजैः । श्रीवत्सस्वस्तिकादर्शवज्रैर्वह्न्यादिचिह्नितैः
వారు పవిత్ర గోమయంతో తయారైన శుభచిహ్నాలతో గుర్తింపబడ్డారు—త్రిశూలం, శంఖం, యుగ్మచిహ్నం, పద్మం, నంద్యావర్తం, శ్రీवत్సం, స్వస్తికం, దర్పణం, వజ్రం, అగ్ని మొదలైనవి—శివారాధనకు సంబంధించిన పవిత్ర లాంఛనాలు।
Verse 59
अष्टौ प्रदीपान्परितो विधायैकं तु मध्यमे । तेषु वामादिकाश्चिन्त्याः पूज्याश्च नव शक्तयः
చుట్టూ ఎనిమిది దీపాలను ఏర్పాటు చేసి, మధ్యలో ఒక దీపాన్ని స్థాపించి, అక్కడ వామా మొదలైన తొమ్మిది శక్తులను ధ్యానించి దివ్యశక్తులుగా పూజించాలి।
Verse 60
कवचेन समाच्छाद्य संरक्ष्यास्त्रेण सर्वतः । धेनुमुद्रां च संदर्श्य पाणिभ्यां पात्रमुद्धरेत्
కవచమంత్రంతో ఆవరించి, అస్త్రమంత్రంతో అన్ని వైపులా రక్షించి, తరువాత ధేనుముద్రను చూపించి, రెండు చేతులతో పాత్రను ఎత్తాలి।
Verse 61
अथवारोपयेत्पात्रे पञ्चदीपान्यथाक्रमम् । विदिक्ष्वपि च मध्ये च दीपमेकमथापि वा
లేదా పాత్రలో క్రమంగా ఐదు దీపాలను ఏర్పాటు చేయాలి—ఉపదిశల్లోను మధ్యలోను; లేదా కోరితే ఒక్క దీపాన్ని మాత్రమే కూడా ఉంచవచ్చు।
Verse 62
ततस्तत्पात्रमुद्धृत्य लिंगादेरुपरि क्रमात् । त्रिः प्रदक्षिणयोगेन भ्रामयेन्मूलविद्यया
అనంతరం ఆ పాత్రను ఎత్తి లింగాది పవిత్ర వస్తువులపై క్రమంగా తిప్పాలి. ప్రదక్షిణా నియమంతో ఏకమై మూలమంత్రాన్ని జపిస్తూ మూడు సార్లు పరిభ్రమింప చేయాలి।
Verse 63
दद्यादर्घ्यं ततो मूर्ध्नि भसितं च सुगंधितम् । कृत्वा पुष्पांजलिं पश्चादुपहारान्निवेदयेत्
తదుపరి అర్ఘ్యాన్ని సమర్పించాలి. ఆపై శిరస్సుపై సుగంధిత భస్మాన్ని ధరించాలి. తరువాత పుష్పాంజలిని అర్పించి, అనంతరం ఉపహారాలు మరియు నైవేద్యాదులను నివేదించాలి।
Verse 64
पानीयं च ततो दद्याद्दत्त्वा वाचमनं पुनः । पञ्चसौगंधिकोपेतं ताम्बूलं च निवेदयेत्
తదుపరి పానీయ జలాన్ని సమర్పించాలి; మరల ఆచమనార్థం జలాన్ని ఇచ్చి, ఐదు సుగంధాలతో కూడిన తాంబూలాన్ని కూడా నివేదించాలి।
Verse 65
प्रोक्षयेत्प्रोक्षणीयानि गाननाट्यानि कारयेत् । लिंगादौ शिवयोश्चिन्तां कृत्वा शक्त्यजपेच्छिवम्
ప్రోక్షణీయమైన వాటన్నిటిని పవిత్ర జలంతో ప్రోక్షించాలి, గాన-నాట్యాదులను నిర్వహింప చేయాలి. తరువాత లింగాది రూపాలలో శక్తితో కూడిన శివుని ధ్యానించి, తన సామర్థ్యానుసారం శివమంత్ర జపం చేయాలి।
Verse 66
प्रदक्षिणं प्रणामं च स्तवं चात्मसमर्पणम् । विज्ञापनं च कार्याणां कुर्याद्विनयपूर्वकम्
వినయంతో ప్రదక్షిణ చేసి ప్రణామం చేయాలి, స్తవాన్ని అర్పించి, తన ఆత్మను శివుని పాదాలకు సమర్పించాలి; తరువాత తన కర్తవ్యాలు, అవసరాల గురించి వినతిని చేయాలి।
Verse 67
अर्घ्यं पुष्पांजलिं दत्त्वा बद्ध्वा मुद्रां यथाविधि । पश्चात्क्षमापयेद्देवमुद्वास्यात्मनि चिंतयेत्
అర్ఘ్యము, పుష్పాంజలిని సమర్పించి, విధిప్రకారం ముద్రను బద్ధం చేసి, తరువాత దేవుని క్షమాపణ కోరాలి; ఆపై దేవతను ఉద్వాసన చేసి, ఆయనను తన ఆత్మలో ధ్యానించాలి.
Verse 68
पाद्यादिमुखवासांतमर्घ्याद्यं चातिसंकटे । पुष्पविक्षेपमात्रं वा कुर्याद्भावपुरस्सरम्
పాద్యము మొదలుకొని ముఖవాసము వరకు, అలాగే అర్ఘ్యాది సమర్పణలు—అత్యంత సంకటంలో వీటన్నిటి బదులు కేవలం పుష్పవిక్షేపమాత్రమే చేసినా సరిపోతుంది, అది హృదయభావభక్తిని ముందుంచి చేయబడితే.
Verse 69
तावतैव परो धर्मो भावने सुकृतो भवेत् । असंपूज्य न भुञ्जीत शिवमाप्राणसंचरात्
ఇదే పరమధర్మం—అంతఃకరణంలో శుభభావనను, పుణ్యకర్మసంస్కారాన్ని పెంపొందించుట. శరీరంలో ప్రాణసంచారం ఉన్నంతవరకు శివపూజ చేయకుండ భోజనం చేయరాదు।
Verse 70
यदि पापस्तु भुंजीत स्वैरं तय्स न निष्कृतिः । प्रमादेन तु भुंक्ते चेत्तदुद्गीर्य प्रयत्नतः
పాపి ఉద్దేశపూర్వకంగా (నిషిద్ధ/అశుద్ధ) భుజిస్తే అతనికి ప్రాయశ్చిత్తం లేదు. కానీ నిర్లక్ష్యంతో తిన్నట్లయితే, ప్రయత్నించి వెంటనే దానిని ఉమ్మివేయాలి (వాంతి చేయాలి).
Verse 71
स्नात्वा द्विगुणमभ्यर्च्य देवं देवीमुपोष्य च । शिवस्यायुतमभ्यस्येद्ब्रह्मचर्यपुरस्सरम्
స్నానం చేసి ద్విగుణ భక్తితో దేవుడిని, దేవిని ఆరాధించి ఉపవాసం చేయాలి. అనంతరం బ్రహ్మచర్యాన్ని ప్రధాన నియమంగా ఉంచి శివమంత్రాన్ని పదివేల సార్లు జపాభ్యాసం చేయాలి.
Verse 72
परेद्युश्शक्तितो दत्त्वा सुवर्णाद्यं शिवाय च । शिवभक्ताय वा कृत्वा महापूजां शुचिर्भवेत्
తదుపరి రోజు తన శక్తి మేరకు బంగారం మొదలైనవి శివునికి అర్పించి, లేదా శివభక్తునికి దానం చేసి, అనంతరం మహాపూజ చేయడం వల్ల శుద్ధి పొందుతాడు.
Frequently Asked Questions
A stepwise pūjā-preparation protocol: purifying the worship-site with mūla-mantra sprinkling, removing obstacles with astra-mantra and protective sealing, then cleansing and consecrating vessels and waters with appropriate auspicious additives.
They function as a ritual boundary-making technology: astra removes/repels impediments, varma ‘armors’ the rite, and placing the astra in the directions stabilizes the sacred field so the worship becomes protected, coherent, and efficacious.
Key substances include sandalwood, uśīra, camphor, cardamom, flowers, grains (barley/wheat/sesame), kuśa tips, ghee, mustard, and bhasma—assigned according to vessel-function (snāna, pānīya, pādya, ācamanīya, arghya).