पूजाविधान-व्याख्या (Pūjāvidhāna-vyākhyā) — Exposition of the Procedure of Worship

Verse 1

उपमन्युरुवाच । व्याख्यां पूजाविधानस्य प्रवदामि समासतः । शिवशास्त्रे शिवेनैव शिवायै कथितस्य तु

ఉపమన్యు అన్నాడు—శివశాస్త్రంలో స్వయంగా శివుడు శివా (పార్వతి)కి ఉపదేశించిన పూజావిధానపు వివరణను నేను సంక్షిప్తంగా చెబుతున్నాను.

Verse 2

अंगमभ्यंतरं यागमग्निकार्यावसानकम् । विधाय वा न वा पश्चाद्बहिर्यागं समाचरेत्

అగ్నికార్యంతో ముగిసే యాగానికి అంగమైన అంతర్యాగాన్ని చేసిన తరువాత—లేదా చేయకపోయినా—ఆపై బాహ్య యాగాన్ని కూడా విధివిధానంగా ఆచరించాలి.

Verse 3

तत्र द्रव्याणि मनसा कल्पयित्वा विशोध्य च । ध्यात्वा विनायकं देवं पूजयित्वा विधानतः

అక్కడ అవసరమైన ద్రవ్యాలను మనసులోనే ఏర్పరచుకొని శుద్ధి చేసి, దేవ వినాయకుని ధ్యానించాలి; మరియు విధానానుసారం ఆ దేవుని పూజించాలి.

Verse 4

दक्षिणे चोत्तरे चैव नंदीशं सुयशं तथा । आराध्य मनसा सम्यगासनं कल्पयेद्बुधः

కుడి వైపునా ఎడమ వైపునా, జ్ఞాని సాధకుడు మహాయశస్సుగల నందీశ్వరుని మనసుతో సమ్యక్గా ఆరాధించాలి; అంతరంగంలో ఆయనను పూజించి తరువాత విధివిధానంగా పూజాసనాన్ని సిద్ధం చేయాలి।

Verse 5

आराधनादिकैर्युक्तस्सिंहयोगासनादिकम् । पद्मासनं वा विमलं तत्त्वत्रयसमन्वितम्

ఆరాధన మొదలైన అనుబంధ సాధనలతో యుక్తుడై సింహయోగాసనాది ఆసనాలను, లేదా నిర్మల పద్మాసనాన్ని ఆశ్రయించాలి—తత్త్వత్రయం (పతి, పశు, పాశ) జ్ఞానంతో సమన్వితుడై।

Verse 6

तस्योपरि शिवं ध्यायेत्सांबं सर्वमनोहरम् । सर्वलक्षणसंपन्नं सर्वावयवशोभनम्

దాని పైన అంబా (ఉమా) సహితుడైన సర్వమనోహరుడైన భగవాన్ శివుని ధ్యానించాలి—సర్వ శుభలక్షణసంపన్నుడై, తన సమస్త అవయవాల సౌందర్యంతో ప్రకాశించువాడై।

Verse 7

सर्वातिशयसंयुक्तं सर्वाभरणभूषितम् । रक्तास्यपाणिचरणं कुंदचंद्रस्मिताननम्

ఆయన సమస్త విశేషగుణాలతో యుక్తుడై, సమస్త ఆభరణాలతో అలంకృతుడై ఉన్నాడు; ఆయన ముఖము, చేతులు, పాదాలు ఎర్రగా మెరుస్తూ, కుందపుష్పం మరియు చంద్రుని వలె చిరునవ్వుతో ముఖం ప్రకాశించింది।

Verse 8

शुद्धस्फटिकसंकाशं फुल्लपद्मत्रिलोचनम् । चतुर्भुजमुदाराङ्गं चारुचंद्रकलाधरम्

ఆయన శుద్ధ స్ఫటికంలా ప్రకాశించే వాడు, వికసించిన పద్మంలా త్రినేత్రుడు; చతుర్భుజుడు, ఉదారాంగుడు, మనోహర చంద్రకళాధారి—ఇట్టి సగుణ శివుని ధ్యానించాలి।

Verse 9

वरदाभयहस्तं च मृगटंकधरं हरम् । भुजंगहारवलयं चारुनीलगलांतरम्

వరమిచ్చే, అభయమిచ్చే హస్తములు కలవాడు; మృగమును, టంకము (పరశు)ను ధరించిన హరుడు; భుజంగాన్ని హారముగా, వలయముగా ధరించినవాడు; మనోహర నీలకంఠచిహ్నంతో శోభించే శివుని అతడు దర్శించాడు।

Verse 10

सर्वोपमानरहितं सानुगं सपरिच्छदम् । ततः संचिंतयेत्तस्य वामभागे महेश्वरीम्

అతడు ఉపమానాలకు అతీతుడైన ఆ దేవుని—అనుచరులు, దివ్య పరివారంతో కూడి—ధ్యానించాలి; ఆపై ఆయన వామభాగంలో మహేశ్వరీని భావించాలి.

Verse 11

प्रफुल्लोत्पलपत्राभां विस्तीर्णायतलोचनाम् । पूर्णचंद्राभवदनां नीलकुंचितमूर्धजाम्

ఆమె నేత్రాలు వికసించిన నీలోత్పల దళాలవలె దీర్ఘంగా, విశాలంగా ఉన్నాయి; ముఖము పూర్ణచంద్రునివలె ప్రకాశించింది; కేశాలు నల్లగా సొగసుగా వంకరగా ఉన్నాయి.

Verse 12

नीलोत्पलदलप्रख्यां चन्द्रार्धकृतशेखराम् । अतिवृत्तघनोत्तुंगस्निग्धपीनपयोधराम्

ఆమె నీలోత్పల దళంలా కాంతిమంతురాలు; అర్ధచంద్రుని శిరోభూషణంగా ధరించింది; ఆమె వక్షస్థలం అత్యంత పూర్ణంగా—గోళంగా, ఉన్నతంగా, ఘనంగా, స్నిగ్ధంగా, దృఢంగా—మంగళసౌందర్యంతో ప్రకాశించింది.

Verse 13

तनुमध्यां पृथुश्रोणीं पीतसूक्ष्मवराम्बराम् । सर्वाभरणसंपन्नां ललाटतिलकोज्ज्वलाम्

ఆయన ఆమెను చూచెను—సన్నని నడుము, విశాల నితంబములు గలదానిని; సూక్ష్మమైన శ్రేష్ఠ పీతాంబరము ధరించినదానిని; సమస్త ఆభరణములతో అలంకృతమై, లలాట తిలకముతో ప్రకాశించుచున్నదానిని।

Verse 14

विचित्रपुष्पसंकीर्णकेशपाशोपशोभिताम् । सर्वतो ऽनुगुणाकारां किंचिल्लज्जानताननाम्

ఆమె కేశపాశము విచిత్రవర్ణ పుష్పగుచ్ఛములతో సుశోభితమైయుండెను. అన్ని విధములా ఆమె ఆకృతి సముచిత సౌమ్యసమతతో ఉండి, లజ్జతో ఆమె ముఖము కొద్దిగా వంగియుండెను।

Verse 15

हेमारविंदं विलसद्दधानां दक्षिणे करे । दंडवच्चापरं हस्ते न्यस्यासीनां महासने

ఆమె మహాసింహాసనంపై ఆసీనురాలై, కుడిచేతిలో స్వర్ణకమలాన్ని ప్రకాశింపజేస్తూ ధరించింది; మరొక చేతిని దండంలా స్థిరంగా ఉంచింది.

Verse 16

पाशविच्छेदिकां साक्षात्सच्चिदानंदरूपिणीम् । एवं देवं च देवीं च ध्यात्वासनवरे शुभे

పాశాలను ఛేదించే సాక్షాత్ సచ్చిదానందస్వరూపిణీ దేవిని, అలాగే దేవుడిని దేవిని ఈ విధంగా ధ్యానించి, శుభమైన ఉత్తమ ఆసనంపై కూర్చొని ధ్యానం చేయాలి.

Verse 17

सर्वोपचारवद्भक्त्या भावपुष्पैस्समर्चयेत् । अथवा परिकल्प्यैवं मूर्तिमन्यतमां विभोः

సర్వోపచారాలతో చేసినట్లుగా భక్తితో, భావపుష్పాలతో ఆయనను సమర్చించాలి. లేదా ఈ విధంగా పరికల్పించి, సర్వవ్యాపి ప్రభువు యొక్క ఇష్టమైన ఏ రూపంలోనైనా పూజించాలి.

Verse 18

शैवीं सदाशिवाख्यां वा तथा माहेश्वरीं पराम् । षड्विंशकाभिधानां वा श्रीकंठाख्यामथापि वा

దానిని ‘శైవీ’ అని పిలిచినా, ‘సదాశివ’ అని నామకరణం చేసినా; పరమ ‘మాహేశ్వరీ’గా ఆరాధించినా; లేదా ‘షడ్వింశక’ (ఇరవై ఆరు తత్త్వాలు) అని ప్రసిద్ధమైనదిగా చెప్పినా; ‘శ్రీకంఠ’ అని కూడా సంబోధించినా—ఈ పవిత్ర నామాలన్నిటిలో సూచింపబడేది అదే మహేశ్వరుడే।

Verse 19

मन्त्रन्यासादिकां चापि कृत्वा स्वस्यां तनौ यथा । अस्यां मूर्तौ मूर्तिमंतं शिवं सदसतः परम्

విధివిధానంగా తన దేహంపై మంత్రన్యాసాది కర్మలు చేసి, ఈ మూర్తిలోనే సన్నిహితంగా ఉన్న శివుని ధ్యానించాలి—అనుగ్రహార్థం సాకారుడైనప్పటికీ, వ్యక్త-అవ్యక్త రెండింటికీ అతీతుడైన పరముడు ఆయన।

Verse 20

ध्यात्वा बाह्यक्रमेणैव पूजां निर्वर्तयेद्धिया । समिदाज्यादिभिः पश्चान्नाभौ होमं च भावयेत्

ముందుగా ధ్యానించి, నిర్దిష్ట బాహ్యక్రమం ప్రకారం మనస్సుతో పూజను నిర్వర్తించాలి. అనంతరం సమిధలు, ఘృతం మొదలైనవాటితో నాభిలో హోమాన్ని కూడా భావించాలి—అంతరాగ్నిలో శివభక్తితో ఆహుతి అర్పించాలి।

Verse 21

भ्रूमध्ये च शिवं ध्यायेच्छुद्धदीपशिखाकृतिम् । इत्थमंगे स्वतंत्रे वा योगे ध्यानमये शुभे

భ్రూమధ్యంలో శుద్ధ దీపశిఖా రూపంగా ఉన్న శివుని ధ్యానించాలి. ఈ విధంగా ధ్యానమయమైన శుభయోగంలో, అంగాధారంగా గానీ లేదా స్వతంత్రంగా గానీ సాధన చేయవచ్చు।

Verse 22

अग्निकार्यावसानं च सर्वत्रैव समो विधिः । अथ चिंतामयं सर्वं समाप्याराधनक्रमम्

అగ్నికార్య సమాప్తి విధానం సర్వత్ర సమానమే. అనంతరం ధ్యానమయమైన సమస్త ఆరాధనాక్రమాన్ని పూర్తిచేసి పూజను యథావిధిగా ముగించాలి.

Verse 23

लिंगे च पूजयेद्देवं स्थंडिले वानले ऽपि वा

లింగంలో దేవుని పూజించాలి; లేదా పవిత్ర స్థండిలంపై, లేక పావన అగ్నిలోనూ, యథాశక్తిగా అర్చన చేయాలి.